Ekonomi üzerine denemeler

[MD]

Karınca kararınca yazılar yazmaya çalışıyorum. Bu yazılarımı blogda,
google gruplarda, facebookta ve bir forumda yayınlamaya karar verdim.
Bir kişi ucundan kıyısından fayda görürse ne mutlu bana.. İlk yazımı
da mesaja eklemek istiyorum:

1929 dan sonraki en büyük mali kriz mi geliyor?

(Not: Bu yazıyı 3 ekim 2008'de yine bu forumda yazmıştım, dediğim pek
çok şey çıktı)

Dünyanın en güçlü bankaları batıyorlar, kimileri özel operasyonlarla
kurtuluyorlar. Bu bankaların çürük yumurtalar olduğu söyleniyor ancak
ben aynı fikirde değilim çünkü tüm bankalar, özellikle de tüm büyükler
aynı stratejilerle oynuyorlar, aynı şekilde çalışıyorlar, sadece
bazıları kriz dalgası tam koptuğunda uygunsuz pozisyonda yakalandılar.
hayatta da böyle değil midir, hayatın ne getireceği belli olmaz bazen
risk almış oluruz ve o şekilde yakalanırız bazen de köşemize sinmiş
oluruz tesadüfen olumsuz bir şey olduğunda ve tamamen rastlantı eseri
yırtarız. bu bankacılıkta da böyle her an her banka uzun pozisyonda
olmuyor ki. Belki bu 1 ay sonra olsa X bankası yerine Y bankası
batacaktı.

Yani burada önemli olan piyasaların yapısı. Pazarlama stratejileri,
kar yarışları, senelerdir devam eden likidite bolluğu ve dolayısı ile
oluşan risk iştahı...

Limitleri ne kadar zorlarsanız motoru patlatma olasılığınız da o kadar
artar.

Tabi bir husus daha var, o da türev ürünler.

Atom bombasından bile daha tehlikeli bir buluş belki de. 1929 ve
öncesinde dünya ekonomisi çok zararsızdı, finans mühendisleri yoktu,
iktisatçılar ancak mikro iktisat tarttışıyor ve mikro konulara kafa
yoruyorlardı. Bugün kredi türevleri ve future sözleşmeler, opsiyonlar,
swaplar ve hibrit türevlerden oluşan inanılmaz karmaşık ve şişkin bir
piyasa var.

Kredi türevleri, artan risk iştahının da etkisiyle bankalara her önüne
gelene kredi verme kapısını açtı, kredileri menkul kıymetlere bağlayıp
sattılar ve ceplerinden para çıkmadan, yalnzıca iki yönlü risk
üstlenerek bankalar çok para kazandılar. Patlayan kredileri de kredi
swaplarıyla birbirlerine kakaladılar ama sorun neydi biliyor musunuz,
sonuçta bu swaplar ve genel anlamda kredi türevlerinde toplam zarar
sabitti, bu araçlar sadece riski yeniden dağıtma araçlarıydı, zarar
birinde kalmazsa diğerinde kalıyordu ama sonuçta "kalıyordu" yok
olmuyordu. Ee günden güne artan yarış daha da kötü müşterilere büyük
krediler verilmesine yol açtı ve sistem acayip zayıfladı, çok kırılgan
hale geldi, en ufak bir şey olsa krediler patr patır patlamaya
başlayacaktı ki öyle de oldu zaten.

Bunlar bankaların krediler birimleri ve kredi komitelerinin krizdeki
suçu (tabi suç kişilerde değil sistemde).

Bir de hazine birimlerinin suçu var ki o da en az bu kadar büyük ve
bence henüz pek bir şey olmuş değil bu konuda. Asıl krizi büyütecek
olan bunlar.

Banka açısından da bakmayalım hatta, temelde future, opsiyon ve
swapları ele alalım.

Bu ürünlerin hem organize borsalarda hem de borsa dışında finansal
kuruluşlarla müşteriler arasında alım satımı oluyor.

İnanılmaz yüksek hacimlerde hem de.

Bu ürünler ilk çıktığında üretilme amaçları risk yönetimi yani hedging
idi. piyasada şirketler fiyat risklerinden korunmak için emtia
futures, faiz ve kur riskinden kurtulmak için de finansal futures
sözleşmeler kullanacak, arada da bir kısım spekülatörler olacak ki
piyaanın etkinliği artsın her sözleşmenin arzı ya da talebi olsun.
Kitapları açın bakın hemen hemen hepsi aynı örnekleri vererek anlatır.
Bir ithalatçı olur bilmem kaç bin dolar ödemesi olur 3 ay sonra falan
filan (hep de aynı örneği veriler :D) Hep insanların türev araçları
kullanarak nasıl zarardan yırttıklarını anlatır dururlar. 2007 yılında
ihsan ersan hocadan (türev araçlar konusunda türkiyede en bilgili
şahıslardandır, türkiyedeki en eski türev araçlar kitabının da yazarı
o bildiğim kadarı ile) risk yönetimi dersi alıyorduk yüksek lisansta,
adam o kadar üstüne basa basa olumsuz kısmını anlatıyordu ki anlam
veremiyordum, zaten türev araçları duyalı 1 sene olmamış,
kavrayamamışım tam. Ama şimdi hocaya hak veriyorum gerçekten de hep
olumlu tarafı anlatılır. Risk yönetimi uygulaması anlatılır.

Bugün türevleri kullananların %95i spekülasyon amacıyla kullanıyor (ya
da bilinçli olmayıp hatalı hedging yapıyor). Ee, özellikle borsalarda
korkunç bir kaldıraç var, 150 YTL ile 1000 dolarlık sözleşmeye
giriyorsun 1000 doların ettiği kar ya da zarar sana yansıyor. 1000
dolar 1250 YTL desek 1000 dolarda edeceğin %1 kar 12.5 ytl'dir ve
başlangıçta riske atılan paraya oranlarsak kar oranı 12.5/150= %8-9
falan eder. fon sahipleri bu iştahla atılıyorlar türev ürünlere.

Hele şimdi finans mühendisleri sağolsun ne karmaşık ne acayip ürünler
çıkarttı, benim spk türev araçlar lisansım var ben bile kavramakta
güçlük çekiyorum. Böyle anlaşılması hakim olması zor ürünler ve böyle
büyük kaldıraçlar olunca tabi piyasalar şiştikçe şişiyor, ortada dönen
paralar büyüdükçe büyüyor. Bir şirket 100 kere büyük kar etsin bir
kere büyük zarar etsin batar.. Finansal sistem de malum en nihayetinde
kökeninde borç-alacak mevzusu olduğundan bir şirketin batması diğer
şirketleri ve ödemeleri de etkiliyor. Ödemeler sisteminin kilitlenmesi
krizlerin en babasıdır. Finansal türevlerdeki patlamalar daha çoook
büyük krizlere gebe kısacası.

Daha bankaların hazineleri ve diğer finansal fonların yöneticileri
türevlerle kârı kovalamaya, kazandıkça daha da çok kazanmaya uğraşmaya
devam edecekler tüm dünyada bu böyle. sistem bu. Mecbur her kurum
böyle yapmak durumunda bu rekabet ortamında.

Ama unutulmaması gereken şu ki, kredi türevleri gibi future, opsiyon,
swap ve yeni nesil türevlerde de toplam değişmiyor, bir taraf ne kadar
kar ederse diğer taraf da o kadar zarar ediyor, bu yarış tamamen
zararı yansıtma ve kârı çekme; yeniden dağıtımda doğru tarafta olma
yarışı. Yoksa yoktan varlık var etmiyorlar. Daha önce de dediğim gibi
100 kere kar eder bir şirket ama bir kere zarar etti mi batar, hatta
hiç zarar etmese dahi bir kere likiditesini sıfırladı mı batar.
Böylece de krizler olur bu hikaye böyle sürer gider.

Bence türkiyede kumarhaneler kapatıldı ama çok daha büyük bir
kumarhane açıldı izmirde, Allahtan kumarbazların haberi yok daha.
İzmirin işlem hacimleriyle Chicagonun falan işlem hacimlerini
karşılaştırmıyorum bile. Varın gerisini siz düşünün.

MD