|
|
By Mikaelo on 5
Junio 2026
|
Nova raporto
montras vojon
al pli justa
kaj daŭripova
mondo
|
|
Ĉu eblas
samtempe
redukti
sociajn
malegalecojn
kaj limigi la
klimatan
krizon? Laŭ
nova raporto
publikigita de
la Monda
Laboratorio
pri Malegaleco
(World
Inequality
Lab), la
respondo estas
jes.
|
|
La Tutmonda
Justeca
Raporto
(Global
Justice
Report),
prezentita
komence de
junio 2026,
proponas
ambician sed
detale
kalkulitan
vojmapon por
la 21-a
jarcento. Ĝia
ĉefa mesaĝo
estas simpla:
la homaro
disponas pri
sufiĉaj
rimedoj por
garantii
dignan
vivnivelon al
ĉiuj sen
detrui la
klimaton.
Tamen tio
postulos
profundajn
ŝanĝojn en la
maniero kiel
ni produktas,
konsumas kaj
distribuas
riĉecon.
|
|
La aŭtoroj
de la raporto
rimarkigas, ke
la nuna mondo
karakteriziĝas
per ekstremaj
malegalecoj.
Dum
miliarduloj
amasigas ĉiam
pli grandajn
riĉaĵojn,
centoj da
milionoj da
homoj ankoraŭ
vivas en
malriĉeco.
Samtempe la
plej riĉaj
tavoloj de la
loĝantaro
respondecas
pri
misproporcie
granda parto
de la
forcej-efikaj
gasoj.
|
|
Anstataŭ
prezenti la
batalon
kontraŭ
malegaleco kaj
la klimatan
transiron kiel
kontraŭdirajn
celojn, la
raporto
argumentas ke
ili estas
intime
ligitaj. Laŭ
ĝiaj kalkuloj,
la mondo povus
atingi
averaĝan
enspezon de
ĉirkaŭ 5 000
eŭroj monate
por ĉiu homo
antaŭ la fino
de la
jarcento, dum
la tutmonda
varmiĝo estus
limigita al
proksimume 1,8
°C.
|
|
Por atingi
tion, la
aŭtoroj
proponas
plurajn
gravajn
reformojn.
|
|
Unue, ili
rekomendas pli
progresivan
impostadon de
la plej
grandaj
riĉaĵoj kaj
enspezoj. La
celo ne estas
simple puni la
riĉulojn, sed
mobilizi
rimedojn por
investi en
edukado,
sanservo,
infrastrukturo
kaj klimata
transiro.
|
|
Due, la
raporto
proponas
kreadon de Tutmonda
Justeca
Fonduso,
kiu helpus
financi
disvolviĝon
kaj ekologian
transformon en
malpli riĉaj
landoj. Tio
celus redukti
la grandegajn
malegalecojn
inter Nordo
kaj Sudo.
|
|
Trie, la
aŭtoroj pledas
por ekonomio
malpli
dependanta de
materiala
konsumo. Ili
antaŭvidas
iom-post-ioman
translokiĝon
de laborforto
kaj investoj
al sektoroj
kiel edukado,
sano,
prizorgado de
maljunuloj,
scienco kaj
kulturo. Tiuj
kampoj povas
plibonigi la
vivkvaliton
sen postuli
senfinan
kreskon de la
konsumo de
energio kaj
krudmaterialoj.
|
|
La raporto
ankaŭ emfazas
la gravecon de
ŝanĝoj en
vivstiloj.
Malpli granda
dependeco de
fosiliaj
energioj, pli
da publika
transporto,
pli efika uzo
de resursoj,
pli da reuzado
kaj modera
redukto de
troa konsumo
estus necesaj
elementoj de
justa
transiro.
|
|
Inter la
plej frapaj
prognozoj
troviĝas la
aserto, ke la
parto de la
tutmonda
riĉeco
posedata de la
plej malriĉa
duono de la
homaro povus
kreski de la
nunaj 2 % ĝis
ĉirkaŭ 30 %
antaŭ la jaro
2100. Samtempe
la parto
kontrolata de
miliarduloj
draste
malpliiĝus.
|
|
Kompreneble
la raporto ne
pretendas
antaŭdiri la
estontecon. Ĝi
prezentas
scenaron
bazitan sur
politikaj
elektoj. Ĝia
ĉefa merito
estas montri,
ke ekzistas
alternativo al
la falsa
dilemo inter
ekonomia
prospero kaj
ekologia
respondeco.
|
|
En epoko
kiam kreskas
samtempe
sociaj streĉoj
kaj mediaj
zorgoj, la
Tutmonda
Justeca
Raporto
memorigas nin
pri grava
vero: la
problemo ne
estas manko de
riĉeco, sed la
maniero kiel
tiu riĉeco
estas
distribuata
kaj uzata. Laŭ
ĝiaj aŭtoroj,
pli justa
mondo kaj pli
stabila
klimato ne
estas
kontraŭaj
celoj. Ili
estas du
flankoj de la
sama projekto.
|
| Esperanto |
Vortfarado |
English |
Français |
Deutsch |
| vojmapo |
vojo
+ mapo |
roadmap |
feuille
de route |
Fahrplan |
| malegaleco |
mal-
+ egal + -ec-
+ -o |
inequality |
inégalité |
Ungleichheit |
| klimata
transiro |
klimato
+ -a ; trans +
ir + -o |
climate
transition |
transition
climatique |
Klimawende |
| forcej-efikaj
gasoj |
forcejo
+ efiko + -a +
gaso |
greenhouse
gases |
gaz
à effet de
serre |
Treibhausgase |
| vivnivelo |
vivo
+ nivelo |
standard
of living |
niveau
de vie |
Lebensstandard |
| profundaj
ŝanĝoj |
profunda
+ ŝanĝo |
profound
changes |
changements
profonds |
tiefgreifende
Veränderungen |
| amasigi
riĉaĵojn |
amas
+ -ig- + -i ;
riĉaĵo = riĉa
+ -aĵ- + -o |
to
accumulate
wealth |
accumuler
des richesses |
Reichtum
anhäufen |
| respondecas
pri |
respond
+ ec + -i →
respondeci |
to
be responsible
for |
être
responsable de |
verantwortlich
sein für |
| intime
ligita |
ligi
+ -it- + -a |
closely
linked |
étroitement
lié |
eng
verbunden |
| laŭ
la kalkuloj |
kalkul
+ -o |
according
to the
calculations |
selon
les calculs |
den
Berechnungen
zufolge |
| atingi
celon |
ating
+ -i ; celo |
to
achieve a goal |
atteindre
un objectif |
ein
Ziel erreichen |
| pli
progresiva
impostado |
imposto
+ -ad- + -o |
more
progressive
taxation |
fiscalité
plus
progressive |
progressive
Besteuerung |
| mobilizi
rimedojn |
mobil
+ -iz- + -i |
to
mobilise
resources |
mobiliser
des ressources |
Mittel
mobilisieren |
| malpli
riĉaj landoj |
malpli
+ riĉa + lando |
less
affluent
countries |
pays
moins riches |
weniger
wohlhabende
Länder |
| transdoni
rimedojn |
trans-
+ doni |
to
transfer
resources |
transférer
des ressources |
Ressourcen
übertragen |
| iom-post-ioma
translokiĝo |
trans-
+ lok + -iĝ- +
-o |
gradual
shift |
déplacement
progressif |
schrittweise
Verlagerung |
| laborforto |
laboro
+ forto |
workforce |
main-d’œuvre |
Arbeitskräfte |
| vivkvalito |
vivo
+ kvalito |
quality
of life |
qualité
de vie |
Lebensqualität |
| senfina
kresko |
sen-
+ fin + -a ;
kresko |
endless
growth |
croissance
infinie |
unendliches
Wachstum |
| emfazi
la gravecon de |
emfazi
; grav + -ec-
+ -o |
to
emphasize the
importance of |
souligner
l’importance
de |
die
Bedeutung
hervorheben |
| ŝanĝo
de vivstilo |
vivo
+ stilo |
change
of lifestyle |
changement
de mode de vie |
Veränderung
des
Lebensstils |
| efika
uzo de
resursoj |
efiko
→ efika ; uzo |
efficient
use of
resources |
utilisation
efficace des
ressources |
effiziente
Ressourcennutzung |
| justa
transiro |
justa
+ transiro |
just
transition |
transition
juste |
gerechter
Übergang |
| antaŭvidi |
antaŭ-
+ vidi |
to
foresee |
prévoir |
vorhersehen |
| samtempe |
sama
+ tempo + -e |
at
the same time |
en
même temps |
gleichzeitig |
| du
flankoj de la
sama projekto |
flanko
; sama |
two
sides of the
same project |
deux
faces d’un
même projet |
zwei
Seiten
desselben
Projekts |
| la
problemo ne
estas…, sed… |
ofta
kontrasta
frazmodelo |
the
problem is
not…, but… |
le
problème n’est
pas…, mais… |
das
Problem ist
nicht…,
sondern… |
|
Rimarkoj
pri la
vortfarado
|
|
malegaleco
La prefikso mal-
esprimas la
kontraŭon. El
egala
ni ricevas malegala.
La sufikso -ec-
montras econ
aŭ kvaliton. Malegaleco
do signifas la
econ esti
malegala.
|
|
forcej-efikaj
gasoj
Tio estas tipa
Esperanta
kunmetaĵo. La
ĉefa elemento
estas gasoj.
Temas pri
gasoj rilataj
al la efiko de
forcejo. Oni
povus kompari
ĝin kun la
angla greenhouse
gases.
|
|
amasigi
La radiko amas-
signifas
kolekti en
amason. La
sufikso -ig-
signifas “igi
ion fariĝi”. Amasigi
riĉaĵojn
do signifas
kreskigi kaj
kolekti
riĉaĵojn.
|
|
respondeci
Tre interesa
verbo. Ĝi
devenas de la
radiko respond-
kaj la sufikso
-ec-,
kiu ĉi tie
montras staton
aŭ rolon. Respondeci
pri io
signifas havi
respondecon
pri ĝi.
|
|
impostado
La sufikso -ad-
montras daŭran
aŭ ripetan
agon. Imposti
estas la ago
mem; impostado
estas la
sistemo aŭ
procezo de
impostado.
|
|
transdoni
kaj translokiĝo
La prefikso trans-
signifas “de
unu loko aŭ
stato al
alia”. Ĝi
estas tre ofta
en politika,
ekonomia kaj
teknika
lingvaĵo:
|
- transdoni = doni al alia
- translokiĝi = moviĝi al alia
loko
- transporti = porti tra aŭ
aliloken
- transformi = ŝanĝi la formon
|
laborforto
kaj vivkvalito
Tiuj estas
ekzemploj de
kunmetitaj
substantivoj.
La lasta
elemento estas
la ĉefa:
|
- laborforto = forto por labori
- vivkvalito = kvalito de vivo
- vojmapo = mapo de vojo aŭ
direkto
- mondrigardo = rigardo al la
mondo
|
antaŭvidi
La prefikso antaŭ-
signifas
“antaŭe”.
Simile:
|
- antaŭpagi = pagi antaŭe
- antaŭdiri = diri antaŭ ol io
okazas
- antaŭvidi = vidi aŭ antaŭscii
eblan
estontecon
|
samtempe
La finaĵo -e
transformas
substantivon
aŭ adjektivon
en adverbon. Samtempe
signifas “en
la sama
tempo”.
Similaj formoj
estas:
|
|
Provu mem
diveni la
signifon de la
jenaj vortoj
antaŭ ol serĉi
ilin en
vortaro:
|
- mondskala
- superriĉulo
- klimatpolitiko
- energiefikeco
- malegaligi
- riĉaĵkoncentriĝo
- vivnivela diferenco
|
Se vi
komprenis la
vortfaradajn
principojn
supre
klarigitajn,
vi probable
povos kompreni
ĉiujn ĉi
vortojn sen
helpo de
vortaro.
|
|
 |
You can also
reply to this
email to leave
a comment.
|
|
|
|
|
