sán dây
Nghe_si_tat_thoi
* Đặc điểm chung
Sán dây có đời sống nội ký sinh rất sâu sắc nên chúng có những đặc
điểm thích nghi với điều kiện sống ký sinh như:
- Tăng cường cơ quan bám và cuticun để bảo vệ
- Tiêu giảm một số cơ quan không cần thiết như tiêu hoá, tuần hoàn, hô
hấp và
đơn giản một số cơ quan như thần kinh và giác quan.
- Tăng cường cơ quan sinh dục, đẻ nhiều trứng và có hiện tượng xen kẽ
thế hệ.
* Hình thái cấu tạo
- Hình dạng: Sán dây thường có hình dải hay hình dây. Cơ thể sán
trưởng thành dài từ vài milimet đến chục mét tuỳ loài. Cơ thể chia làm
3 phần: phần đầu (scolex), phần cổ và phần thân.
Cơ quan bám ở phần đầu rất đa dạng có thể là mép, giác, móc, sợi gai,
chảy gai.., thường có 2 vòng móc và 4 giác bám giúp sán trưởng thành
bám chắc vào thành ống tiêu hoá vật chủ.
Phần cổ là phần sinh trưởng, chỉ có một đốt trẻ có khả năng sinh ra
các đốt thân.
Chúng dài dần và phần cuối cổ phân hoá thành các đốt thân, càng về
cuối càng già.
Các đốt thân: có tới hàng nghìn đốt. Những đốt thân càng gần cổ chỉ có
những chấm đen và càng non, còn những đốt càng ở cuối thân càng già,
chín sẽ rụng đi. Mỗi đốt thân có một phần của hệ thần kinh, hệ bài
tiết và là một đơn vị sinh dục trọn vẹn có cả cơ quan sinh dục đực và
cái.
Sán dây thường có màu trắng sữa hay vàng nhạt.
- Hệ thần kinh: Liên hệ với đời sống ký sinh nên hệ thần kinh của Sán
dây phát triển yếu Trung ương thần kinh có 2 hạch não ở giữa đầu và
một số dây thần kinh đi về phía sau, trong đó có 2 dây thần kinh bên
lớn nhất. Giác quan kém phát triển.
Hệ tiêu hoá: Đặc biệt Sán dây tiêu giảm hoàn toàn hệ tiêu hoá. Chúng
hấp thụ
các chất dinh dưỡng trong ruột vật chủ qua toàn bộ bề mặt cơ thể.
- Hệ bài tiết: Hệ bài tiết của Sán dây là nguyên đơn thận, gồm hai ống
tiết dọc chạy dọc hai bên cơ thể. Giữa các ống dọc có các ống ngang
tạo thành hình bậc thang. Các ống này đổ chung ra ngoài ở một lỗ bài
tiết phía cuối.
- Hệ sinh dục: Hầu hết Sán dây là lưỡng tính. Cứ mỗi đốt sán có một bộ
máy sinh dục riêng. Trong mỗi đốt cơ quan sinh dục đực thường hình
thành trước cơ quan sinh dục cái. Cơ quan sinh dục đực sau khi đã thụ
tinh cho trứng xong sẽ mất đi.
Cơ quan sinh dục đực gồm: tinh hoàn, ống dẫn tinh, túi tinh, cơ quan
giao cấu và lỗ sinh dục. Cơ quan sinh dục cái gồm một đôi tuyến trứng
đổ vào Ootyp, ống dẫn trứng, tử cung, âm đạo và lỗ sinh dục cái.
* Sinh sản và phát triển của Sán dây
Sinh sản: Tinh trùng và trứng có thể thụ tinh trong cùng một đốt hoặc
thụ tinh chéo giữa các đốt. Trứng và tinh trùng gặp nhau và thụ tinh
trong Ootyp. Trứng thụ tinh chuyển dần vào tử cung và bắt đầu phát
triển. Tử cung bít kín nên trứng càng nhiều, tử cung càng chia nhiều
nhánh và chứa đầy trứng.
Chu kỳ phát triển của sán dây lợn (Taenia solillm)
Sán trưởng thành ký sinh trong ruột người. Đốt sán chín theo phân ra
ngoài, lợn ăn phải vào ruột, vỏ trứng vỡ, ấu trùng chui ra khỏi trứng.
Từ trứng phát triển thành ấu trùng 6 móc (Onchosphaera). Nhờ những móc
này, ấu trùng xuyên qua thành ruột, dạ dày vào mạch máu, mạch bạch
huyết và đi khắp cơ thể, rồi cuối cùng về cơ tạo thành nang sán. Nang
sán có hình hạt gạo chứa đầy dịch. Thành nang lõm vào trong và chứa
đầu trên đầu có 4 chỗ lõm (là mầm các giác sau này) và một vòng móc
bé. Đó chính là dạng túi sán một đầu (cysticercus).
Túi sán nằm như vậy ở lợn tới một vài năm không chết nhưng không biến
đổi (lợn gạo). Khi người hoặc vật chủ chính khác ăn phải thịt lợn gạo
có nang sán, khi vào đến ruột đầu sán sẽ lộn ra ngoài dưới tác dụng
của men tiêu hoá và nhờ các móc bám chặt vào thành ruột. Phần còn lại
của nang sán sau đốt cổ sẽ rụng đi. Đốt cổ sẽ hình thành các đốt mới
để phát triển thành sán trưởng thành.
Tóm lại, chu kỳ phát triển của sán dây phải trải qua hai vật chủ là
người (vật chủ chính) và lợn (vật chủ trung gian). Cả hai vật chủ
chúng đều gây hại. Đối với người chúng hút máu và hút các chất dinh
dưỡng làm cơ thể gầy sút, đồng thời chúng còn tiết các độc tố gây rối
loạn tiêu hoá, thần kinh.... Đối với lợn mắc bệnh lợn gạo thì năng
suất thịt giảm sút.
Người không ăn thịt lợn gạo và cần thường xuyên vệ sinh chuồng trại
sạch sẽ, tốt nhất là không thả rông lợn.