Kezban Acar Rusya Tarihi Pdf 41
Oleta Blaylock
Bati Avrupa'da egitimde dahil birfok alanda modernizasyon agirlikli olarak Ronesans ve Reform doneminde gerfekle^irken, Rusya'da bu biraz daha gef bir donemde ancak 18. yuzyilin ba^inda gorulmu^tur. 17. yuzyilin sonunda tahta gefen I. Petro, nam-i diger Buyuk Petro, Rusya'yi Batili rakipleri kar^isinda guflu bir ulke haline getirmek ifin birfok alanda reformlar yapmi^tir. Egitim de bu alanlardan biridir. Doneminde sadece birfok yeni okul afilmamij, ayni zamanda egitime atfedilen anlam ve rol degi^mijtir. Egitim sadece modernize edilmij devlet kurumlarina ve askeri kurumlara personel yeti^tirmenin araci degil, ayni zamanda ozellikle aristokrat kulturunde toplumsal bir donujum saglamanin yoluydu. Bu "yeni" "modernle^mij" aristokrat sinifi, toplumsal doneminde ta^iyici olarak gorulmu^tur.
Rusya'da modernle^mede rolu olan diger isimler veya donemler II. Katerina (1762-1794), I. Aleksandr (1801-1825) ve II. Aleksandr donemleridir. ilk ikisi Aydinlanma agi ve Fransiz ihtilali'nin etkisiyle egitimin bireyi "aydinlatan" rolune dikkat fekip, kadinlari da ifine alacak jekilde yayginla^masi konusunda ilk adimlari atarken, 1855-1881 yillari arasindaki II. Aleksandr doneminde birfok alanin yani sira egitimde de bir dizi reform yapilmi^tir. Petro doneminde modernle^me kapsaminda agirlikli devletin ihtiyaf duydugu asker ve sivil burokratlari yeti^tirmeye yonelik egitime ve daha fok aristokrat focuklarinin egitimine onem verilirken, diger donemlerde egitimin hem niteligi hem kapsami ile ilgili bazi duzenlemeler yapilmij, egitimin yayginla^masi ve eri^ilebilir olmasi konusunda onemli geli^meler kaydedilmi^tir. Bu fali^mada bahsi gefen donemlerde hem modernle^me egitim ili^kisine deginilecek hem de egitimdeki reformlara yer verilecektir. Bu yapilirken donemler arasinda bazi kiyaslamalar yapilarak, Rusya'daki modernle^me faaliyetlerinin egitimdeki yansimalari degerlendirilecek ve analiz edilecektir. Bu baglamda modernle^me politikalarinda egitime atfedilen oneme ve role de ayrica yer verilecektir. Anahtar kelimeler: Rusya, modernle^me, egitim, resmi ideoloji.
* Bu makale, 17-18-19 Kasim 2021 tarihleri arasinda Yalova'da duzenlenen Uluslararasi Osmanli Mektepleri Sempozyumu'nda sunulan bildirinin revize edilmij, yeni kaynaklar kullanmak suretiyle iferik ve ara bajliklar afisindan genijletilmij halidir.
While European countries in general experienced modernization, including in education, mostly in Renaissance and Reform eras, Russia had these experiences in a later period, beginning early 18th century. Having ascended to the throne in the late 17th century, Peter the Great initiated a vast modernization program to catch up with Russia's European rivals. Within this context, he also took some steps to modernize education, especially the military one. ducation is one of these fields. Not only many new schools were opened in his period, but also the meaning and role attributed to education changed. Petro saw education not only as a means of training administrative and military personnel for his new cadres but also as a tool to transform landed classes, who he hoped to be the main actors of modernization.
There were also modernization efforts and educational reforms in the reigns of Catherine II (1762-1794), Alexander I (180-1825), and Alexander II. The first two of those, under the influence of the ideas of the Age of Enlightenment and the French Revolution, pointed out the role of education to "enlighten" individuals and took the first steps to provide their people with education.
Besides them, Alexander II (1855-1881) initiated further reforms to modernize not only the Russian educational system but also the military, legal, and economic systems. Despite some important steps and reforms in education, there were also setbacks in, pressure and control over education Focusing mostly on those periods and comparing them to Nicholas I, Alexander III, and Nicholas II's reigns, this article aims to show how the modernization process affected education in Russia. While doing this, it plans to make comparisons between education before and after reforms.
Modernle^menin birfok tanimi yapilmi^tir. Bazi yazarlara gre "modernle^me, gelenekten moderniteye basit bir gefi degil, aksine gefmi^ten gelecege devam eden bir sreftir." Bazilari ifin ise modernle^me, toplumun bilimsel ve teknolojik devrimin etkisi altinda dn^mdr. Ayrica, modernle^meyi bir insanin inanflari, grnts ve davrani^larinda tamamen bir degi^im olarak da tanimlayanlar da vardir. "Modernle^me, politik, ekonomik ve egitim sisteminde ve kurumlarinda maddi degi^im, ayrica degerler sisteminde bir dn^m" diyenler de bulunmaktadir.1 Bu isimlere gre modernle^me, sosyo-ekonomik ve siyasi yapilarda bilinfli bir degi^im, amaflari olan ve planli bir degi^imdir.
Rusya ifin ise modernle^me Batilila^ma anlamina gelir. Daha da ayrintili afiklamak gerekirse, Batinin kurumlarini rnek alarak, Batiya entegre olmak ve hatta ona stn gelmek ifin yapilan reformlarin tmdr. Rus modernle^mesi, merkez tarafindan merkezin gcn arttirmak veya onun ihtiyaflarini kar^ilamak ifin gerfekletirilmitir. Bu ynyle halktan veya entelektellerden gelen talep zerine degil, merkezdeki farlarin, farifelerin veya brokratlarin ba^lattigi ve ynlendirdigi bir sref olmu^tur. Yine bazi fali^malarda i^aret edildigi zere, Bati Avrupa'daki modernle^me, sosyal geli^imin bir
sonucu ve spontane bir sref iken, hatta bazi lkelerde monarklar ve kardinaller tarafindan engellenmeye faliilmi ya da hizlandirilmi^ken, Rusya'daki modernle^me, "modern sekler bir elit sinif yaratmayi amaflayan bilinfli bir giri^imdi."2 Nitekim yeni afilan egitim kurumlarinin ve ba^latilan egitim programlarinin en nemli amaci, Bati'daki rneklerinden esinlenerek devletin ihtiyaci olan ve fogu aristokratlardan hem sivil-brokratik hem de askeri kadrolarin yeti^tirilmesi olmu^tur.
Rusya'ya batili geler zellikle 1680'lerde ve 1690'larda girmeye balamitir. Bunda Moskova'daki Slav-Grek-Latin Akademisinde grev yapan Yunan Leichoudes karde^ler gibi yabanci akademisyenlerin, Ortodoks Kilisesi'ndeki bazi papazlarin nemli bir etkisi olmu^tur. Bunlardan ikinci grup, kilise liderlerine kurumdaki yolsuzluklar ve usulszlklere dair ikayetlerini arttirmi^lar ve reform ifin baski yapmi^lardir. Onlarin baskisi ve ikayetleri sonucu Kilise ileri gelenleri ruhban sinifinin birbirleri ile olan ili^kileri, ibadete kullanilan metinler vs. gibi konularda uzun sre devam edecek bir dizi reform balatmilardir.3 1650'lerde Ukrayna'dan gelen Grek asilli Nikon'un reformlari da Rus Ortodoks Kilisesi'nin Bizans-Bati geleneklerine dn^nde etkili olmu^tur.4 Ancak her ne kadar Bati etkisi fok daha nce, Batiya gidip gelen veya Batidan gelen tip personeli, tccarlar ve diplomatlar araciligiyla yava yava Rusya'ya girmi olsa da sistematik bir ekilde Rus modernle^mesini ba^latan isim I. Petro (1696-1725] olmu^tur.
Bu reform veya modernle^me anlayi^inda II. Joseph (1765-1790] idaresindeki Avusturya ve Byk Friedrich (1740-1786] idaresindeki merkeziyetfi devletlerdeki kotarilmi "geli^me" politikasi olarak nitelendirdigi kameralizmin nemli bir etkisi olmu^tur. Kameralizmde devlet bireyden nce gelir; ba^takiler de dahil herkes devletin hizmetkaridir. Aydin despotizm olarak tanimlanan bu d^nceye gre, modernle^me de devlet ifin devlet eliyle gerfekle^tirilen bir sreftir.5
Ancak bu makale de grlecegi zere, egitim her ne kadar ba^taki yneticiler tarafindan modernle^menin bir araci olarak grlm ve faydaci bir anlayi^la bu amaf ifin kullanilmi ise de Rusya'da modernle^me, zellikle de egitimdeki reformlar devamli ayni fizgide ve dogrultuda gerfeklememitir. Ben Eklof'un ifade ettigi gibi, "Rusya'daki egitim modernle^mesi, birfok yerde oldugu gibi, fok sistematik, dzenli, e zamanli veya her zaman tamamen ba^arili olmu degildir. Adim adim veya belli dnemlerde gerfeklemi bir sreftir. Bu srefte sapmalar, geri adimlar da olmu^tur. Ama te yandan
3Nikolaos Chrissidis, "A Jesuit Aristotle in Seventeenth-Century Russia: Cosmology and the Planetary System in the Slavo-Greco-Latin Academy," in Marshall Poe and Jarmo Kotilaine, eds. Modernizing Muscovy: Reform and Social Change
ileriye dogru ok hizli adimlarin atildigi, siramalarin da yaandigi bir suretir."6 Bu makale, ana hatlariyla bu surecin nasil iledigini hem genel anlamda modernlemeyi hem de egitimde yapilan reformlari ve bunlari ekillendiren aktorleri ve etkenleri sunmayi, analiz etmeyi ve genel anlamda egitimde modernlemenin sonularina deginmeyi amalamaktadir.
Birok alanda oldugu gibi, egitimde modernleme de I. Petro ile baladi. Daha once bahsedildigi uzere, ozellikle Petro doneminde egitimin modernleme baglaminda anlami ve ilevi, Petro'nun hayalini kurdugu "Batili" veya Batidakiler kadar gulu Rusya'nin ihtiyaci olan modern sivil ve askeri kadrolari yetitirmekti. Ama ayni zamanda dinin veya kilisenin hem yonetimdeki hem de egitimdeki etkisini kirmakti. Petro'dan once sadece kilise tarafindan yurutulen bazi okullar vardi. Ancak dini olmayan ilk "sekuler" okullar Petro zamaninda ailmitir. Egitim konusundaki ihtiyalar iin ilk bata Ortodoks Kilisesinin ya kilise bahelerinde ya da manastirlarda ailan ilkogretim okullari ise 18. yuzyilin ilerleyen donemlerinde sadece dini egitim veren okullara donumulerdir.7
Petro'nun devletin ve ordunun ihtiyaci olan personel ihtiyacini karilamak iin atigi okullarda da olduka "sekuler" ve "batili" bir egitim verilmitir. Bu okullarda sadece programlar degil, egitici kadrosunun onemli bir kismi da Batili ulkelerdendi. unku bu donemde Petro'nun atigi okullarda egitim verecek Rus bir egitimci kadrosu yoktu. Petro doneminde ailan okullardan ilki, 1701'de egitime balayan topu okulu idi. Ayni yil, 14 Ocak 1701'de ise Moskova'da Matematik ve Denizcilik Bilimleri Okulu aildi. Bu okulun ilk profesorleri Londra'daki Chrrist's Hospital'in Matematik okulundan mezun olan birka kii ile Aberdeen'den bir gokbilimci idi. Bu okulun amaci, bahriyeli subaylar, muhendis mimarlar ve matematik ogretmenleri yetitirmekti. Okul programi ise aritmetik, geometri, cebir, reginometri, yer olme bilgisi, cografya, Ingilizce, gemicilik, muhendislik ve diger bilimlerden muteekkildi. 1715'te ise Petro, St. Petersburg'da Denizcilik Akademisi'ni kurdu ve bu, daha once kurulan okulun yerini aldi. Matematik ve Denizcilik Bilimleri Okulu, sonradan ailan bu okul iin bir hazirlik okuluna donutu.8
b1e95dc632