Re: Fərqlidir Işarəsi
Latrisha Adan
Elementi meydana gətirən btn atomların byklkləri və atomların arasındakı uzaqlıq eynidir. Lakin bir elementin atomları ilə başqa bir elementin atomlarının byklkləri və atomları arasındakı məsafə fərqlidir. Eyni elementdən dzəldilən fərqli maddələr də eyni cins atomlardan meydana gəlirlər. Elementi meydana gətirən atomların bir-birinə olan uzaqlığı elementin qatı, maye və qaz halına grə dəyişə bilər. Canlı və cansız varlıqların hamısı elementlərdən meydana gəlirlər. Kimyəvi element nvəsinin yk eyni olan atom nvdr. Kimyəvi elementlər bir-biri ilə birləşərək bizi əhatə edən aləmin btn mrəkkəb maddələrini əmələ gətirirlər. Hər bir kimyəvi element nvəsində eyni sayda elektrik yk və atom rtyndə eyni sayda elektron olan atomlardan ibarətdir. Atom kimyəvi elementin btn xassələrini zndə saxlayan ən kiik hissəcikdir və btn maddələrin ilkin materialıdır. Atom msbət ykl nvədən və onun ətrafında hərəkət edən mənfi ykl elektronlardan ibarətdir. Atomların nvəsi isə proton və neytronlardan təşkil olunmuşdur. Proton msbət ykl, neytron isə yksz zərrəcikdir. Dvri sistemdə elementin sıra nmrəsi protonların sayını, ktlə ədədi isə nuklonların sayını gstərir. Proton və neytron birlikdə nuklon adlanır.
Dvri sistem cədvəlini 1 mart 1869-cu ildə rus alimi D.İ.Mendeleyev tərtib etmişdir. Həmin cədvəldə cəmi 63 element mvcud idi. Mendeleyev elementləri atom ktlələrinin artması sırası ilə yerləşdirərək dvri qanunu belə ifadə etmişdir: Kimyəvi elementlərin və onların əmələ gətirdiyi kimyəvi birləşmələrin forma və xassələri atom ktlələrinin artmasından dvri surətdə asılıdır. Mendeleyev bəzi hallarda bu qanundan kənara ıxaraq elementlərin cədvəldə yerini onların atom ktlələrinin artması ardıcıllığına deyil, xassələrinin qanunauyğun dəyişməsinə grə məyyən etmişdir. Daha sonra 1913-c ildə ingilis alimi Mozli məyyən etmişdir ki, elementlərin xassələri onların atom ktlələrinin artması ilə deyil, nvələrinin yk ilə bilavasitə məyyən olunur. Dvri qanunun masir ifadəsi belədir: Kimyəvi elementlərin və onların əmələ gətirdiyi birləşmələrin forma və xassələri atom ykndən dvri surətdə asılıdır.
Elementlər metallar, qeyri-metallar və təsirsiz qazlar olmaqla əsas təsnifə blnr. Dvri sistemdə yerləşən elementlər yuxarıdan aşağıya doğru qrupları, soldan sağa doğru isə dvrləri təşkil edir. Cədvəldə 7 dvr, 8 qrup var. Hidrogen atomu və ya qələvi metalla başlayıb, təsirsiz qazla qurtaran və nvələrinin yknn artması sırası ilə fqi vəziyyətdə dzlmş elementlər ardıcıllığına dvr deyilir. Birinci dvr kiik dvr, qalanları byk dvr adlanır. Kiik dvrlər bir sıradan, byk dvrlər isə iki sıradan ibarətdir. Dvrn nmrəsi bu dvrdə yerləşən elementlərin atomlarındakı energetik səviyyələrin sayına bərabərdir. Qruplar və dvrlər ayrılıqda mvafiq olaraq əsas və əlavə yarımqruplara, byk və kiik dvrlərə blnr. Həm byk, həm kiik dvr elementlərindən təşkil olunmuş qrupa əsas yarımqrup (A qrupu) deyilir. Yalnız byk dvr elementlərindən təşkil olunmuş qrupa isə, əlavə yarımqrup (B qrupu) deyilir.
Dvri sistemdə olan elementlərin 16-sı qeyri-metallara aiddir. Qeyri-metallar bərk halda bir qayda olaraq ya dielektrik, ya da elektrik cərəyanını və istiliyi pis keirən, plastikliyi və metal parıltısı olmayan kvrək maddələrdir. Bor və silisium yarımkeirici xassəyə malikdir. Metallarla qarşılıqlı təsirdə qeyri-metallar həmişə oksidləşdirici olur, yəni zlərinə elektron birləşdirir. Ən gcl oksidləşdirici element flordur. Florla qarşılıqlı təsirdə btn elementlər oksidləşir, yəni reduksiyaedici olur. nki, Flor ən yksək elektromənfiliyi olan elementdir. Elementlərin elektromənfilikləri azaldıqca qeyri-metalların oksidləşdiricilik xassələri zəifləyir. Qeyri-metallar oksigenlə turşu oksidləri əmələ gətirir. Elementlərin dvri sistemində qeyri-metalların baş oksidlərinin xassələrinin dəyişməsi mumi qaydaya əsasən soldan sağa doğru turşu xassələri artır, yuxarıdan aşağıya doğru isə zəifləyir.
Təsirsiz qazlar dvri sistemdə VIII qrupun əsas yarımqrupunda yerləşir. Bu qazlar oxşar kimyəvi quruluşa malik, ox aşağı kimyəvi reaktivliyi olan, qoxusuz, rəngsiz biratomlu qazlardır. Həminin ərimə və qaynama temperaturu da aşağı olub, sadəcə 10 C ilə fərqlənir. Bu elementləriən sayı metallar və qeyri-metallara nisbətən ox azdır. Cəmi 6 təsirsiz qaz var, həmin qazlar bunlardır: He, Ne, Ar, Kr, Xe, Rn.
Elementlərin elektron formullarının yazılışı zamanı energetik yarımsəviyyələrdəki elektronların sayı mvafiq hərfi işarələrin st indeksində gstərilir. Elektronların sayı eyni zamanda energetik səviyyə və yarımsəviyyələrdə gstərildikdə s, p, d, f hərflərinin əvvəlində mvafiq olaraq energetik səviyyənin nmrəsi yazılır.
Elementlərin yaşı mənşəyindən asılı olaraq qiymətləndirilir. Hazırda elementlərin əmələ gəlməsini izah edən əsas iki nəzəriyyə vardır. Birinci nəzəriyyəyə grə, kainatda olan btn elementlər neytron nvənin partlayışı nəticəsində təxminən 100 saniyə ərzində əmələ gəlir (Nəhəng partlayış nəzəriyyəsi). Partlayışın yaşı 6-7109 il məyyən edilmişdir, elementlərin də yaşı bu rəqəmə uyğundur. İkinci nəzəriyyəyə grə isə, elementlər mntəzəm olaraq ulduzlarda baş verən termonvə və neytron reaksiyaları nəticəsində hidrogendən yaranır. Hər 300 ildən bir yeni ulduz partlayışları nəticəsində ulduzarası fəzaya mtəmadi olaraq element atomları atılır. Gnəşin və planetlərin yaranmasına səbəb olan qaz yığımlarında mxtəlif dvrlərdə yaranmış elementlər iştirak edə bilər. Astrofiziki qiymətləndirilməyə grə, elementlərin Qalaktik sintezinin başlanma dvr təxminən 20109 il hesablanmışdır.
Amerika İşarə Dili (ASL) ABŞ-da və Kanadanın ingilis dilli hissələrində istifadə olunan əsas vizual dildir. Chula Vista, Sorrento Valley, Oceanside, Carlsbad, Escondido və başqaları kimi San Dieqo və ətraf ərazilərdəki universitetlər, kolleclər və məktəblər kimi bir ox təhsil məssisəsi ASL dilini akademik tələblər n təsdiqlənmiş dil kimi birləşdirir.
Adından da grndy kimi İşarə Dili dşncələri, ehtiyacları, duyğuları və təcrbələri ifadə etmək n əl hərəkətləri, formalar, jestlər və z ifadələrinin istifadə edildiyi nsiyyət suludur.
Hər hansı digər şifahi dil kimi, işarə dili də bir sıra qrammatik qaydalara və deyimlərə malikdir. Hər dildə fərqli olduğunu qeyd etmək də vacibdir. Məsələn, Amerika işarə dili İspan işarə dilindən fərqlidir.
Beynimizdə sol yarımkrə nitqi və işarə dilini təşkil edən hissədir. Bunun hər hansı bir zədələnməsi həm şifahi, həm də işarə dillərinə eyni dərəcədə təsir edə bilər. Şifahi dildən istifadə edən şəxs szlər yarada bilər, lakin dzgn ardıcıllıqla qəribə vurğu yarada bilməz. Eynilə, İşarə Dilində istifadəi işarələr yarada bilər, lakin onları dzgn qrammatik dzlməyə qoymaya bilər.
Mədəniyyət və blgəyə əsaslanaraq, yzlərlə digər danışıq dili olduğu kimi, mxtəlif lkələrdə istifadə olunan minlərlə işarə dili var. Digər lkələrin işarə dillərindən bəziləri aşağıda verilmişdir:
İşarə dilinin danışıq dillərinin sadəcə şifahi olmayan tərcməsi olduğunu syləmək səhv olardı. Məsələn, Amerika İşarət Dili (ASL) və İngilis İşarət Dili tamamilə fərqlidir.
AML-Global San Dieqoda və Chula Vista, Sorrento Valley, Oceanside, Carlsbad, Escondido və s. kimi ətraf ərazilərdə Amerika işarə dili tərcməsi xidmətləri gstərir. ASL Tərcmə ilə yanaşı, AML-Global alman, in, yapon, ispan, ərəb, portuqal və s. dillərdə tərcmə xidmətləri gstərir.
American Language Services zəl sənaye, hkumət, təhsil və qeyri-kommersiya təşkilatlarına tərcmə, tərcmə, transkripsiya və media xidmətlərinin (dublyaj, səs və altyazı) təmin edilməsində zamanın sınağından ıxır. Dnya zrə minlərlə dililərimiz və xsusi peşəkarlardan ibarət komandalarımız xidmət etməyə hazırdır.
Əksər insanlar işarə dilini, karların nsiyyət n istifadə etdiyi sistemlə tanışdırlar. ox az adam bilə bilər ki, btn dnyada işarə dilinin həm mədəniyyətinə, həm də həmin blgənin danışıq dilinə əsaslanan oxlu mxtəlif varyasyonları var. Digər lkələrin işarə dillərindən bəziləri aşağıda verilmişdir:
İşarə dili nsiyyət n jestlərdən istifadə edən bir dildir. Ehtiyacları, dşncələri, duyğuları və təcrbələri ifadə etmək n əl formasından, xurma oriyentasiyasından, əl hərəkətindən və əlin yerindən istifadə edir. Bununla belə, bu, ətrafdakı icmalarda istifadə olunan danışıq dillərinin sadəcə jest versiyası deyil. Məsələn, Amerika İşarət Dili (ASL) və İngilis İşarət Dili tamamilə fərqlidir.
Qrammatikanın zaman, aspekt, əhval-ruhiyyə və sintaksis n səs əsaslı işarələr vasitəsilə ifadə olunduğu danışıq dillərindən fərqli olaraq işarə dilləri qrammatika yaratmaq n əl hərəkətlərindən, işarə nizamından, bədən və z işarələrindən istifadə edir.
İşarə dili danışma və eşitmə əngəlli şəxslərin zaralarında və ya fiziki baxımdan normal nsiyyət qurmaq n əlhərəkətləri və z mimikalarından yararlanaraq bir-birilərinianladıqları, anlatdıqları dildir.
Bu dil iyin hərəkətləri, qol və barmaqlarla, mimika ilə edilənişarələrdən ibarət dildir. İşarə dili ilk dəfə Amerikada yaşayaneyen adlanan yerli bir qızıldərili qəbiləsindən gtrlərəkyaradılmışdır. Lakin XVI əsrdə italiyalı həkim Jerom Cardantərəfindən işarə dili əlifbası daha da inkişaf etdirilərək bu gnəqədər gəlmişdir.
59fb9ae87f