[∂ιgσяℓυℓαя] Kürtçe
K@rdinaller_Lordu
Kürtçe
Kürtçe, (Kurdî veya Kurdkî) geniş Hint-Avrupa dil ailesinin Hint-İranî kolunun kuzey-batı İrani grubuna girer ve Türkiye'nin doğu ve güney doğusu, Suriye'nin kuzeyi, Irak'in kuzeyi ve dogusu ve Iranin batisinda konusulmaktadir.[kaynak belirtilmeli] Orta Doğu'nun Arapça, Türkçe ve Farsçadan sonra en çok konuşulan dördüncü dilidir.[kaynak belirtilmeli]
Yapı olarak Altay dil ailesine giren Türkçe ve bir Sami dil olan Arapçadan çok farklıdır. Ama hem gramer hem de bazı temel sözcükler açısından gerek Avestî ve Sankrit gibi eski diller, gerek Fransızca, İngilizce, Rusça ve Almanca gibi çağdaş Avrupa dilleri ile önemli benzerlikler arz eder. Aynı kökten gelen Kürtçe ile Farsça arasındaki benzerlik ve farklılıklar ise Latinceden türeyen Fransızca, İtalyanca ve İspanyolca arasındaki ayrılıklarla karşılaştırılabilir. Bir kısım sözcükler aynı eski İranca kökenden gelip, zamanla değişik bir evrim sonucu bugün iki dilde tamamen farklı telaffuz edilmektedir. Her iki dilin ayrıca tamamen kendilerine özgü zengin kelime hazineleri, morfoloji, fonoloji ve gramer kuralları vardır. Örneğin Kürtçede önemli bir rol oynayan adların, Fransızcada olduğu gibi eril ve dişil olarak cinslere göre ayrımı olayı Farsçada yoktur.
Coğrafi dağılımı
Kürtçe; Yukarda belirtilenler haricinde Ermenistan,Gürcistan, Türkmenistan, Lübnan, Afganistan, Rusya gibi ülkelerde az sayida konusani bulunmaktadir.[kaynak belirtilmeli]
Lehçeler
Kürtçenin "lehçeleri" dilbilimciler arasında tartışmalı bir konudur. Mesela Philip Kreyenbroek (1992) Kurmanci ve Sorani'yi "lehçe" olarak tanımlamayı reddetmiştir, zira bu ikisi bazı hususlarda birbirlerinden Almanca ile İngilizce kadar farklıdır. Kürtler de genellikle konuştukları dile "Kürtçe" demez, daha çok Kurmanci, Sorani dillerinde konuştuklarını söylerler. Bazı tarihçiler, Sorani konuşanların sadece küçük bir azınlığının, o da yakın bir tarihte Kurdi konuştuğunu söylemeye başladığını belirtir.[kaynak belirtilmeli]
Kurmanci (Kuzey Kürtçe)
Kurmanci (Merkez Kürtçe, Kurdmanci) en yaygın Kürt lehçesidir. 8-10 Milyon kişiden tarafından Türkiye, Suriye, Irak, İran ve Ermenistan'da konuşulmaktadır. 1930'lu yıllardan itibaren Kurmanci Kürt-Latin alfabesi ile yazılıyor ve şu anda dil genişletme sürecini yaşıyor.
Cizredeki Botani şivesini standard lehçe etmeye çabalar vardır. Bu şive Kamuran Bedirxan tarafından 1920'lerde Kürt grameri üzeri kitabı için temel olarak alınmıştı. Arapça kökenli sözcükleri obür şivelerin ve lehçelerin öz Kürtçe varyanteleriyle değiştirmeye de gayret ediliyor.
Kurmancinin şiveleri: Sancari, Cudikani, Urfi, Botani, Beyazidi, Hakkari, Koceri, Cezire, Akra, Dohuk, Amadiye, Zaho, Surçi, Koçani, Erzurumi, Bircandi, Elburzi, Herki, Şikaki.
Sorani (Orta Kürtçe)
Soraninin yazımı için çoğunlukla Arap-Fars alfabesi kulanılır, son zamanlarda Kürtçe Latin alfabesine geçme teşebbüsleri de olmuştur. Bu lehçede yazılı kaynak nispeten çoktur.
Soraninin dağılımı Süleymaniye'ye kadar uzanan Kürt Baban hanedanlığınla bağlıdır. Bu şehirin ticari gücü Soraninin yaygınlaşmasını sağlamışdır, böylece Kelhuri ve Havrami konuşanların sayısı azalmışdır.
Bugün Sorani, Kurmanci için saf sözcük türetme kökeni olarak görülüyor.
Şiveler: Erbili, Pişdari, Kerküki, Hanakini, Kuşnavi, Mukri, Süleymani, Bingirdi, Garrusi, Ardalani, Sanandaji, Varmava, Garmiyani, Cafi, Yahudi Kürtçesi.
Kelhuri (Guney Kürtçe)
Kurmanci ve Sorani ile birlikte Kelhuri jenetik kürt dil grubunu oluşturuyor. Kelhuri İranının batısında konuşulur. Kelhuriyi konuşanlar genelde Şia Kürtlerdir.
Şiveler: Kirmaşani, Feyli, Luri, Leki
Alfabeler
Mevcut yazılı kanıtlar, Kürtlerin geçmiş tarihlerinde birçok alfabe kullandıklarına tanıklık etmektedir. Buna rağmen Kürtlerin ilkin hangi alfabeyi kullandıkları henüz kanıtlanabilmiş değildir. Bunlar:
1) Arami ve Yunan alfabeleri:Kürtler M.Ö. 4. yüzyılın sonlarında Ixmînî imparatorluğunun çöküşünden sonra çivi yazısını kullanmayı bırakıp Yunan ve Arami alfabesini kullanmaya başlamışlardır. Bu alfabelerle yazılıp günümüze gelen Kürtçe tekstler “Hewramî Kitabeleri”dir. Bazı Kürt ve Avrupalı tariçiler bu konuda çok önemli tespitlerde bulunmuşlar: 1909 senesinde Hewramanda bir mağaranın içinde Kürtçenin Hawramani lehçesiyle Yunan ve Arami alfabesi ile yazılmış kitabeler bulunmuştur. Bunlar çok eski tarihlere dayanır ve genelde ceylan derisi özerine yazılmışlardır. Dr. Se’id el-Kurdistani bunlardan 3 tane kitabeyi İngiltereye götürüp Prof. Minns’e teslim etmiştir. Bu 3 kitabe M.Ö. 88,22,11 de Aşkaniler zamanında yazılmış.
2) Masi Sorati alfabesi:Bu alfabe Kürtlere ait bir alfabedir. Alfabe 37 harften meydana geliyor ve sağdan sola doğru yazılıyor. Arap alfabesinde olmayan P, Ç, J, G harfleri bu alfabede bulunur. Arap tarihçi İbn Vehşiye, 855 yıllarında bitirdiği kitabında Kürtlerin Maso Sorati alfabesini kullandıklarını ve bu alfabeyle yazılmış üç kitabı gördüğünü söyler. Bu alfabenin 37 harften oluştuğunu ve Kürtlerce bu alfabeye altı harf daha eklendiğini söyler.“Bînu Şad ve Masîsuratî Kürtleri bütün bilimsel ve sanatsal eserlerini bu alfabeyle yazmışlar. Bu alfabede olan harf ve şekiller çok yabancı ve eskidirler ve başka alfabelerde bulunmazlar.
Bağdatta İsevilerin makberlerinde bu alfabeyle yazılmış 30 kitap buldum ve iki tanesi şuan da yanında Şam’da. Bunlarda biri üzüm ve hurma toplamak biri de yerin altından su çıkarmakla ilgilidir. İnsanlar faydalansın diye Kürtçeden Arapçaya çevirisini yaptım” der İbn-i Wehşiye.
3) Yezidi Kürtlerinin kullandıkları alfabe:
Bu alfabe yüzyıllarca Kürtler tarafından kullanılmıştır. 31 harften
oluşan ve sağdan sola doğru yazılan bu alfabeye “Gizemli alfabe” ya da
“Hurujul sır” da denmiştir. Yezidilerin kutsal dini kitabı Mushaf-ur Reş ve Kitab el Celve bu alfabeyle yazılmıştır.
4) Arap harflerinden oluşan Kürtçe alfabesi
5) Latin-Kürtçe Alfabesi
Latin harflerini temel alan Kürtçe alfabe 31 harften oluşur.
- A B C Ç D E Ê F G H I Î J K L M N O P Q R S Ş T U Û V W X Y Z
- a b c ç d e ê f g h i î j k l m n o p q r s ş t u û v w x y z
Bu alfabece karşılanan 31 sesten 8'i ünlü, 23'ü de ünsüzdür. Ünlüler a, e, ê, i, î, o, u, û'dir.
Karşılaştırma
| Kurmanci-Latin | Kiril | Sorani Arap-Fars-Alfabesi | UFA | ||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| A a | A a | ئا ـا ا | [aː] | ||||
| B b | Б б | ب ـبـ ـب بـ | [b] | ||||
| C c | Щ щ | ج ـج ـجـ جـ | [ʤ] | ||||
| Ç ç | Ч ч | چ ـچ ـچـ چـ | [ʧ] | ||||
| D d | Д д | د ــد | [d] | ||||
| E e | Ә ә | ە ـه ئە | [ɛː] | ||||
| Ê ê | E e | ێ ـێ ـێـ ێـ ئێـ | [e] | ||||
| F f | Ф ф | ف ـف ـفـ فـ | [f] | ||||
| G g | Г г | گ ـگ ـگـ گــ | [g] | ||||
| H h | h h | هـ ـهـ | [h] | ||||
| I i | Ъ ъ | Yok | [ɯ] | ||||
| Î î | И и | ى ئى ـيـ يـ | [iː] | ||||
| J j | Ж ж | ژ ـژ | [ʒ] | ||||
| K k | К к | ک ـک ـکـ کــ | [k] | ||||
| L l | Л л | ل ـل ـلـ لــ | [l] | ||||
| Yok | Yok | ڵ ـڵ ـڵـ ڵــ | [lˁ] | ||||
| M m | M м | م ـم ـمـ مــ | [m] | ||||
| N n | H н | ن ـن ـنـ نــ | [n] | ||||
| O o | O o | ۆ ـۆ ئۆ | [o] | ||||
| P p | П п | پ ـپ ـپـ پــ | [p] | ||||
| Q q | Q q | ق ـق ـقـ قــ | [q] | ||||
| R r | P p | ر ـر | [r] | ||||
| S s | C c | س ـس ـسـ ســ | [s] | ||||
| Ş ş | Ш ш | ش ـش ـشـ شــ | [ʃ] | ||||
| T t | T т | ت ـت ـتـ تــ | [t] | ||||
| U u | Ö ö | و ـو ئو | [œ] | ||||
| Û û | Y y | وو ـوو | [uː] | ||||
| V v | B в | ڤ ـڤ ـڤـ ڤـ | [v] | ||||
| W w | W w | و ـو | [w] | ||||
| X x | X x | خ ـخ ـخـ خـ | [x] | ||||
| Y y | Й й | ى ئى ـيـ يـ | [j] | ||||
| Z z | З з | ز ـز | [z] |
Fonetik
Kürtçenin seslendirmesi yazılımla çoğu zaman aynı olan 31 harfinden, sekiz tane ünlü vardır (a e ê i î o u û) ve 23 ünsüz (b c ç d f g h j k l m n p q r s ş t v w x y z).
Küçük harfler: a b c ç d e ê f g h i î j k l m n o p q r s ş t u û v w x y z
Büyük harfler: A B C Ç D E Ê F G H I Î J K L M N O P Q R S Ş T U Û V W X Y Z Bunun yanında "Xw" ve "rr" digrafı da vardır.
Ünsüzler
| Bilabial | Labiodental | Alveolar | Postalveolar | Palatal | Velar | Uvular | Glottal | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Stops | p b | t d | k g | q | ||||
| Frikative | f v | s z | ʃ ʒ | ç | h | |||
| Affrikate | ʧ ʤ | |||||||
| Nasale | m | n | ŋ | |||||
| Laterale | l ɫ | |||||||
| Flaps | ɾ | |||||||
| Vibrant | r | |||||||
| Approximante | ʋ | j |
Ünlüler
| ön | orta | arka | ||||
|---|---|---|---|---|---|---|
| kısa | uzun | kısa | uzun | kısa | uzun | |
| kapalı | ı | iː | ʉ | u | uː | |
| orta | e | eː | ə | o | ||
| açık | a | |||||
Dilbilgisi
Hint-Avrupa Dil Ailesinin İrani grubunda Kürtçe, Farsça ve Paştu gibi diller bulunur. Bu diller genel olarak aynı kökten doğmuştur ve zamanla ayrı gramer kurallarına sahip birer dil olmuşlardır. Örneğin Kürtçede bulununan "erillik-dişillik" Farsçada yoktur. Örnek olarak "Ap (Amca)" ve "met (hala)" kelimelerini ele alalım. Bu isimler akraba ismi olduğu için ve isimleri alan kişilerin de cinsiyeti belli olduğu için, cinsiyet belirten ek, rahat ve kolay bir şekilde gelir. Dişillik eki "a"dır, erillik eki de "ê"dir.
- Apê min - Benim amcam
- Meta min - Benim halam
Akraba isimlerinin dışında, varlık ve kavram isimlerine de gelen ekler bu kurala uyar. Varlık ve kavramlar, Kürtlerin yaşayışına, edindikleri deneyimlere bağlantılı olarak varlıklara bakış açısına göre şekillenir. Buna bağlı olarak bazı varlık ve kavramlar, birtakım özelliklerine göre eril yani erkek olur, bazıları da dişil yani kadın olur. 2 örnek verelim. Poz (burun) ve mal (ev) isimlerini ele alırsak, burun Kürtçe'de erildir yani erkektir, buna bağlı olarak gelen ek "ê" olur. Ev kelimesi de dişildir yani kadındır, buna bağlı olarak gelen ek "a" olur.
- Pozê min - Benim burnum
- Mala min - Benim evim
Bir kişi Kürtçede “arkadaşım” dediği zaman; dişil veya eril olduğu hemen belli olur. Arkadaş kelimesi "heval"dır.
Hevalê min (benim erkek arkadaşım)
Hevala min (benim bayan arkadaşım)
Kürt dilinin bazı kelimelerde mantığı
1) "xwêdan" (ter) : "xwê" , Kürtçede "tuz" demektir. "dan" ise "vermek, çıkarmak" anlamına gelir. Yani "tuz" ismi ve "vermek, çıkarmak" fiili yan yana gelerek xwêdan (ter) kelimesini oluşturur. Kişi terlerken vücuttan dışarıya tuz çıkar.
2) "kerguh" (tavşan) : "ker", Kürtçede "eşek" demektir. "guh" ise "kulak" anlamına gelir. Burada kelime oluşurken verilen anlam, kulağın eşeğe benzediğine göredir. Tavşanın kulakları eşeğin gibi sivrice ve uzun. Tavşanın kulağının eşeğe benzediği olma özelliğine bakılır ve isim ona göre şekillenir. Bu kelime Farsçada "xerguş" olarak geçer, "xer" Farsçada "eşek" ve "guş" "kulak" anlamındadır. Bu sözcük tâ bin yıllar önce Kürtlerin Farslardan kopmadığı zamanda oluşmuş olmalı, Farsçada da aynı sisteme sahipse ve Kürtçede tipik Kürt laflarınla telaffuz ediliyorsa.
3) "xalxalok" (uğur böceği) : "xal", Kürtçede "nokta" demektir. "ok" ise "cik" gibi bir ektir. Bu ekler, geldikleri kelimelere "sevecenlik ve küçültme" anlamı yüklerler.Uğur böceğinin sırtında noktalar vardır. Yani birden fazla nokta vardır.Bu kelimede de, gördüğümüz gibi, "xal" kelimesi iki defa tekrar edilmiştir. Sona gelen "ok" eki de, kelimeye sevecenlik ve küçültme katmıştır. Farsçada buna "xanwade" söylenir, Farsçada da "xal" nokta anlamındadır. İnglizcede "uğur böceği" için "lady bird" adı kullanılınr, bu laf olarak "hanım kuşu" demekdir.
Gramer
Kişi zamirleri
İrani dillerde kişi zamirlerinin bazı zamanlarda sözcük olarak birbirine benzemelerine rağmen gramer yardımınla ne kastedildiği anlaşılır.
| Türkçe | Kurmanci | Sorani | Kelhuri | Farsça | Zazaca | Talişçe* | ||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
|
Casus rectus
|
||||||||||
| ben | ez | min | min | min | man | ez | ez | |||
| sen | tu | tu | tu | to | tı | te | ||||
| o | ew | ew | ewe | u | o, a | av | ||||
| biz | em | me | ême | îme | mā | ma | ama | |||
| siz | hûn | we | êwe | îwe | şoma | şıma | şema | |||
| onlar | ewan | ewan | ewan | îşān / înhā | i | avon | ||||
|
Casus obliquus
|
||||||||||
| benim, bana, beni | min | min | min | man | mı(n) | me(n) | ||||
| senin, sana, seni | te | tu | tu | to | to | te | ||||
| onun, ona, onu (eril) | wî | ew | ewe | u | ey | ay | ||||
| onun, ona, onu (dişil) | wê | ew | ewe | u | ae | ay | ||||
| bizim, bize, bizi | me | ême | îme | mā | ma | ama | ||||
| sizin, size, sizi | we | êwe | îwe | şoma | şıma | şema | ||||
| onların, onlara, onları | wan | ewan | ewan | îşān / înhā | inu | avon | ||||
- Talişçe Azerbaycan'da konuşulan bir İran dilidir.
Açık zamirler
| Türkçe | Kurmanci | Sorani | Kelhuri | Farsça | Zazaca | |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Nominativ | ||||||
| bu, bunlar | ev | em | ev | in, işān / inhā | no, na, ni | |
| Obliquus | ||||||
| buna, bunu (eril) | (e)vî | em | ev | in | ney | |
| buna, bunu (dişil) | (e)vê | em | ev | in | nae | |
| bunlara, bunları | (e)van | em | ev | işān / inhā | nayno | |
İzafe
Çoğu irani dillerdeki gibi kürtçede sahiplik şekli bi izafe ek sistemi yardımınla kuruluyur. Örnek:
| Türkçe | Kurmanci | Sorani | Kelhuri |
|---|---|---|---|
| Ev | Mal | Mal | Mal |
| Benim evim | Mala min | Malî min | Malini mi |
Izafe şekilleri:
| Kurmanci tekil (eril/dişil) | Sorani tekil | Kelhuri tekil | Kurmanci çoğul | Sorani çoğul | Kelhuri çoğul |
|---|---|---|---|---|---|
| ê/a | î | ini | ên | an | (i)yl |
Casus rectusdaki izafe şekilleri:
| Türkçe | Kurmanci | Sorani | Kelhuri |
|---|---|---|---|
| Oğlun | Kurrê te | Kurrî to | Kurrini ti |
| Halkınız | Gelê we | Gelî ewe | Gelini ewe |
| Kardeşlerim | Birayên min | Birayl mi | Birayan min |
Casus obliquusdaki şekiller:
| Kurmanci tekil (eril/dişil) | Sorani tekil | Kelhuri tekil | Kurmanci çoğul | Sorani çoğul | Kelhuri çoğul |
|---|---|---|---|---|---|
| î/ê | e | e | an | ekan | ekan |
Örnekler:
| Türkçe | Kurmanci | Sorani | Kelhuri |
|---|---|---|---|
| Annenin evi | Mala dayikê | Malî dayike | Malî dayike |
| Kadının elbisesi | Kirasê jinê | Kirasî jine | Kirasî jine |
| Kürtlerin memleketi | Welatê Kurdan | Welatî Kurdekan | Welatî Kurdekan |
Zamanlar
Kürtçede 14 değişik zaman vardır. Burda aşşağıda lafı geçecek olan erjativeye dikkat edilmesi gerekmektedir.
Basit zamanlar
| Türkçe | Kurmanci | İngilizce | İngilizce tanımı |
|---|---|---|---|
| Giderim | Ez di çim | I go | Present simple tense |
| Yerim | Ez di xwim | I eat | |
| Gittim | Ez çum | I went | Past simple tense |
| Yedim | Mi xward | I ate | |
| Gideceğim | Ez dê çim | I shall go | Future simple tense |
| Yemeliyim | Ez dê xwim | I eat | |
| Gitmeliydim | Ez dê bi çim | I should go | Future simple in the past |
| Yemeliydim | Ez dê bi xwim | I should eat |
Devam eden zamanlar
| Türkçe | Kurmanci | İngilizce | İngilizce tanımı |
|---|---|---|---|
| Gitmekteyim | Ezê di çim | I am going | Present continuous tense |
| Yemekteyim | Ezê di xwim | I am eating | |
| Gitmekteydim | Ez di çum | I was going | Past continuous tense |
| Yemekteydım | Mi di xward | I was eating | |
| Gitmekte olacağım | Ezê dê çim | I shall be going | Future continuous tense |
| Yemekte olacağım | Ezê dê xwim | I shall be eating | |
| Gitmekte olacaktım | Ezê dê bi çim | I should be going | Future continuous in the past |
| Yemekte olacaktım | Ezê dê bi xwim | I shall be eating |
Geçmiş zamanlar
| Türkçe | Kurmanci | İngilizce | İngilizce tanımı |
|---|---|---|---|
| Gittim (Biraz evvel) | Ezê çuoym | I have gone | Present perfect tense |
| Yedim (Biraz evvel) | Ezê xwarim | I have eaten | |
| Gitmiştim | Ez çuoym | I had gone | Past perfect tense |
| Yemiştim | Ezê xwari bum | I have gone | |
| Gitmekte olacağım | Ez dê çuoy bum | I shall be going | Future perfect tense |
| Yemekte olacağım | Ezê dê xwari bum | I have gone | |
| Gitmekte olacaktım | Ez dê bi çim | I should be going | Future perfect in the past |
| Yemekte olacaktım | Ezê dê bı xwim | I have gone | |
| Ez çuo buom | Pluperfect tense | ||
| Ez xwari buom | |||
| Ez çuoy | Past Pluperfect tense | ||
| Ez xwari |
Geçmiş zamanında öncesi
| Türkçe | Kurmanci | İngilizce | İngilizce tanımı |
|---|---|---|---|
| Ezê xwariym | Present imperfect tense | ||
| Ezê çuom | |||
| Ezê çuoy | Past imperfect tense | ||
| Ezê xwariy |
Şimdiki zaman
Şimdiki zaman kürtçede "di / de" öneğinle (Türkçedeki "iyor" gibi) ve sonunda "im / em" soneğinle kuruluyor. Güney kürtçede ağız dilinde bu önek kaybolmuşdur, bu merkez ve kuzey kürtçenin bazi şivelerinde de mevcutdur.
"Gitmek" örneği, burda fiil kökü -ç- dir:
| Türkçe | Kurmanci | Sorani | Kelhuri |
|---|---|---|---|
| Gidiyorum | Ez diçim | Min deçem | Min (di)çim |
| Gidiyorsun | Tu diçî | Tu deçî | Ti (di)çîd |
| Gidiyor | Ew diçe | Ew deçe | Ew (di)çûd |
| Gidiyoruz | Em diçin | Eme deçin | Eme (di)çîm |
| Gidiyorsunuz | Hûn diçin | Êwe diçin | Êwe (di)çin |
| Gidiyorlar | Ewan diçin | Ewan deçin | Ewan (di)çin |
Birinci tekil şahısda örnekler. Fiil kökleri çizgilidir:
| Türkçe | Kurmanci | Sorani | Kelhuri |
|---|---|---|---|
| Yapıyor | Ew dike | Ew deke | Ew (di)kûd |
| Yiyor | Ew dixwe | Ew dexwe | Ew (di)xwûd |
| Alıyor | Ew digire | Ew degire | Ew (di)girûd |
| Geliyor | Ew tê | Ew tê | Ewe tê |
| Yaşıyor | Ew dijî | Ew dejî | Ew (di)jî |
| Ağliyor | Ew digrî | Ew degrî | Ew (di)grî |
"Gelmek" fiilinin yapısı bir istisnadır, aslında "di-ê"dir, ama bu kelime konuşurken zorluk getirdiği için "tê"ye dönüşmüştür. Aynı durum "bê" fiilinde de vardır, bu kuraldışı fiil ise "biêe"den gelir.
Buyrum zamanı
Kürtçede buyrum zamanı yalnızca "bi-" örneğinde bulunur. En başta bi- öneki gelir, sonra fiil kökü ve bir "e" soneki gelir.
| Türkçe | Kurmanci | Sorani | Kelhuri |
|---|---|---|---|
| Yap! | Bike! | Bike! | Bike! |
| Ye! | Bixwe! | Bixwe! | Bixwe! |
| Al! | Bigire! | Bigire! | Bigire! |
| Git! | Biçe! | Biçe! | Biçe! |
| Gel! | Bê! | Bê! | Bê! |
| Yaşa! | Bijî! | Bijî! | Bijî! |
| Ağla! | Bigrî! | Bigrî! | Bigrî! |
Burda "herin" ("gitmek", başka zamanlarda kulanıliyor) ve "werin" ("gelmek") istisnalardır.
- Here! - Git!
- Were! - Gel!
Erjatif
Kuzey Kürtçe erjatif sistemine sayip olan az sayıda dilden biridir. Bu da şu anlamına gelir: Geçmiş zamanda bir fiile "bir şey" lafı koyulabiliyorsa, o fiildeki zamirler ters olur. Örnek:
| Türkçe | Kürtçe |
|---|---|
| Ben seni gördüm | MinCasus obliquus tuCasus rectus dîtim |
| Ben açtım | MinCasus obliquus vekir |
Ama:
| Türkçe | Kürtçe |
|---|---|
| Ben gittim | EzCasus rectus çûm |
- "Görmek" fiilinde zamirler ters haline dönüştü, yani "ben" anlamı için "bana, beni" denilmeli, "seni" anlamı için ise "sen".
- "Açmak" fiilinde de aynı durum söz konusudur. Yani geçişlidir, nesne alabilir.
- "Gitmek" fiilinde ise her şey normal kuruldu. Çünkü "bir şey gidemiyorsun", ama "bir şeyi görebiliyor" ya da "bir şeyi açabiliyor"sun.
Kelime Dağarcığı
- Kürtçede hayvanın yaşına göre farklı adlar verilebilir:
Erkek kuzuların isimleri Kürtçe'de 4 yaşına kadar 4 kez değişiyor. Birinci yıl "berx", ikinci yıl "kavir", üçüncü yıl "hogeç", dördüncü yıl "maz" olur. Koç ismi "Maz" ve "Mazman" şeklinde değişir. Hatta Kürtçede süpürgenin yirminin üzerinde adı vardır. Bazi örnekler; gêzik, gêzî, havlêk, kinoşe, melkes, sivnik, sizik.
- Bazı dillerde "sürü" (çoğul anlamda) herhangi bir ismin önünde kullanılabilirken Kürtçe her cümleye değişik kelimeler kullanılıyor.
“Bir sürü kuş uçtu, bir sürü koyun otluyor, bir sürü kurt gördüm, bir sürü at geçti, bir sürü adam geçti.” Kürtçe'de bunların hepsi farklı ifade edilir: “Refê teyran, keriye pez, garrana dewar, exiriyê hespan, peranî yan jî zurbê guran, qeflê meriyan."
'Min kerî merî dît' ya da 'Min naxire merî dît” denilmez.
- Kürtçe'de bir şeye küçüklük anlamı yüklenmek istendiği zaman kelimelerin sonuna –ik eki getirilir.
Örnekler: Şiv “Sopa”, Şivik “Küçük sopa” demek. Law “Oğul”, Lawik “Küçük oğlan” demek. Bu kelime Türkçeye hakaret unsuru olarak geçmiştir.
- Kürtçede bir şeye “dahalık” anlamı yüklenmek istendiği zaman kelimelerin sonuna –tir eki getirilir. Örnek: Mezin “Büyük”, Mezintir “Daha büyük” demek.
Hint-Avrupa dil ailesinin sayıları
Hint-Avrupa ailesindeki bütün sayılar aynı kökenden gelmektedir.Kürtçe ve Farsça'nın aynı dil grubunda yer almalarından dolayı sayıları benzerlik göstermektedir.Aynı kökten gelen Kürtçe ile Farsça arasındaki benzerlik ve farklılıklar ise Latinceden türeyen Fransızca, İtalyanca ve İspanyolca arasındaki ayrılıklarla karşılaştırılabilir. Bir kısım sözcükler aynı eski İranca kökenden gelip, zamanla değişik bir evrim sonucu bugün iki dilde tamamen farklı telaffuz edilmektedir.
| Türkçe | Kürtçe | Zazaca | Pehlevice | Farsça | Sanskritçe | Yunanca | İtalyanca | İspanyolca | Almanca | Fransızca | İngilizce |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| bir (1) | yek | ju/yew | êw | yek | eka | ena | uno | uno | eins | un | one |
| iki (2) | du du | di | du | do | dva | tio | due | dos | zwei | deux | two |
| üç (3) | sê | hirê | si | se | tri | tria | tre | tres | drei | trois | three |
| dört (4) | çar | çar/çehar | çahar | çehâr | catur | tesera | quattro | cuatro | vier | quatre | four |
| beş (5) | pênç | panc | penc | penc | panca | pende | cinque | cinco | fünf | cinq | five |
| altı (6) | şeş | şeş | şaş | şeş | sas | eksi | sei | seis | sechs | six | six |
| yedi (7) | heft | hewt | haft | heft | sapta | epta | sette | siete | sieben | sept | seven |
| sekiz (8) | heşt | heşt | haşt | heşt | asta | oxto | otto | ocho | acht | huit | eight |
| dokuz (9) | neh | new | noh | noh | neva | ennia | nove | nuevo | neun | neuf | nine |
| on (10) | deh | des | dah | deh | daça | dheka | dieci | diez | zehn | dix | ten |
\(¯`·.\(¯`·. K@rdinaller Lordu.·´¯\).·´¯\)
--
You received this message because you are subscribed to the Google Groups "DiGoR'LuLaR" group.
To post to this group, send email to digor...@googlegroups.com.
To unsubscribe from this group, send email to digorlular+...@googlegroups.com.
For more options, visit this group at http://groups.google.com/group/digorlular?hl=ku.