Fwd: [New post] जैतापूरला विरोध का? (भाग 2)

[Rajesh Prabhu Salgaonkar]

जैतापूरला विरोध का? (भाग 2) Milind | May 11, 2011 at 3:56 pm | Categories: Uncategorized | URL: http://wp.me/pMBZw-1L

रविवारच्‍या लोकसत्‍तेत अनिल काकोडकरांचा एक लेख होता... अणुउर्जा कशी सुरक्षित आहे वगैरे वगैरे.  अणूउर्जेच्‍या बाबतीत काकोडकरांशी वाद घालण्‍याइतका काही माझा व्‍यासंग नाही. पण त्‍यांचे एक वाक्‍य फारच कॉमेडी होते - ''दरडोई वार्षिक वीज वापर हे विकासाचे एक महत्‍वाचे परिमाण आहे.'' काकोडकरांना विनोदाचं इतकं चांगलं अंग आहे हे मला माहित नव्‍हतं. एखादी गोष्‍ट जास्‍त खाणे, पिणे, किंवा उपभोगणे (consume करणे) म्‍हणजे जास्‍त विकास झालेला असणे, हाच चुकीचा फंडा आहे. तसे असेल, तर आपल्‍या मुलांना गोष्‍टी सांगताना 'बकासुर हाच सर्वात विकसित माणूस होता, त्‍याचा आदर्श ठेवा' असे सांगावे लागेल. बका बका कन्झ्युम करणे म्‍हणजे विकास का? मग नारायण राणेंनी कोकणाच्‍या विकासात पुढाकार घेतला यात नवल नाही!

अमेरिकन आयडीयाची भारतीय कल्‍पना - absurd!

काकोडकरांनी लिहीलेले वाक्‍य त्‍यांचे स्‍वतःचे नाही. त्‍यांनी चाकोरीतून आपली गाडी घातली आहे एवढेच. शासनव्‍यवस्‍थेतल्‍या लोकांना हे अंगवळणीच पडलेले असते. आपल्‍या पूर्वसुरींनी जे केले आहे, तेच तसेच करायचे. अगदी सरकारी शब्‍दात सांगायचे, तर precedent follow करा, काही problem येत नाही. तो प्रिसिडन्‍ट कुणी घातला, का घातला, आपल्‍याला ते योग्‍य आहे का - याची चर्चा / विचार करायचा नाही. काकोडकरांनी लिहीलेले विकासाचे परिमाण अमेरिकेचे आहे. तीच पट्टी इथे लावण्‍याआधी अमेरिकेत लोकसंख्‍या किती आणि संसाधने किती याच्‍याशी आपल्‍या देशाची तुलना करायला नको का? मी एकदा पाठको-या कागदावर लिहीत असताना माझा एक अमेरिकन मित्र म्‍हणाला, 'आम्‍हाला असं करायचं डोक्‍यातच येत नाही. आमच्‍याकडे जंगले भरपूर असल्‍यामुळे पेपर वाया गेला तरी काही बिघडत नाही.' मला या गोष्‍टीचे फार नवल वाटले होते. कसं काय बुवा यांना परवडतं  भरपूर consume करायला? आपल्‍याला हव्‍या असलेल्‍या गोष्‍टींची यादी घरीच करणे आणि मग वाण्‍याकडे जाऊन तेवढ्या वस्‍तू भरून आणणे - ही एक वेगळी संस्‍कृती आहे आणि शॉपिंग करायला म्‍हणून बाहेर पडणे आणि उगीच नवीन गोष्‍टी दिसतायत म्‍हणून त्‍या शॉपिंग कार्ट मध्‍ये टाकणे ही वेगळी संस्‍कृती आहे. consume करा, consume करा, परवडत नसेल तर उधारकार्डावर खरेदी करा - असा धोशा या संस्‍कृतीत असतो. 9-11च्‍या नंतर जेव्‍हा अमेरिकन व्‍यवस्‍था ढेपाळली, तेव्‍हा बुश म्‍हणाले, आपला देशाला पुन्‍हा उभारी देण्‍यासाठी शॉपिंग करा!! कन्झ्युम करण्‍यावरच आधारलेली अमेरिकेची संस्‍कृती आहे. आणि त्‍यावर अमेरिकेतले लोकच आता प्रश्‍न उभे करू लागले आहेत. यासंदर्भात स्‍टोरी ऑफ स्‍टफ हा लघुपट आवर्जून पहावा असा आहे. (ही घ्‍या लिंक)

जंगले भरपूर आहेत, तेव्‍हा कागदबिगद भरपूर वापरा - हाही प्रकार कसा जमतो, ते माझ्या नंतर लक्षात आले - रिचर्ड टकरचा World Deforestation in 20th Century वाचताना.  अमेरिका, जपान या देशांनी आपल्‍या देशातली जंगले सुरक्षित केली आणि जगाच्‍या बाजारपेठेत आपली दादागिरी वापरून आपल्‍याला सोयीच्‍या अटींवर टिंबर आणि इतर वनोत्‍पादने उचलली. युरोपमधल्‍या देशांनी तर आपल्‍या वसाहतींमधली जंगले मालकीत घेऊनच लुटली होती. जगातले इतर देश नागवून 'आमच्‍याकडे जंगलं भरपूर आहेत, आम्‍ही कागद वाया घालवू शकतो', असं म्‍हणणं सोपं आहे.

कुणाचेही नुकसान न करता, न लुटता खूप खूप बका बका उपभोगणे ही एक अशक्‍य absurd गोष्‍ट आहे. असं नाही करता येत!

कॉमन सेन्‍स 

गेली काही वर्षे मी पाणी क्षेत्रात काम करतो आहे. पाणी व्‍यवस्‍थापन, पाणी संचयन आणि वापर या प्रश्‍नांशी खूप जवळून संबंध येतो. शासनाच्‍या एका जलव्‍यवस्‍थापन प्रकल्‍पात सल्‍लागार म्‍हणून काम करताना असे लक्षात आले, की उपलब्‍ध पाणी वाढवणे (म्‍हणजे supply augmentation) आणि पाण्‍याची गरज मर्यादित करणे (म्‍हणजे demand management) हे दोन भाग आहेत. खूप बंधारे बांधले, नदीचे पाणी अडवले, पावसाचे पाणी साठवले, मुरवले, भरून ठेवले - असे सगळे केले, तर पाणीसाठा बराच वाढतो. पिण्‍यासाठी, शेतीसाठी त्‍याने बरकत मिळते. पण तरीही प्रत्‍येकाला वर्षभर बदाबदा शेतात पाणी सोडता येईल, इतके पाणी साठवणे केवळ अशक्‍य आहे. पाणी साठवण एका मर्यादेपर्यंतच करता येते. तिथून पुढे पाण्‍याची बचत आणि नेमका वापर करण्‍याला पर्याय नसतो. मग ठिबक आणि तुषार सिंचन वापरून अर्ध्‍या पाण्‍यात दुप्‍पट जमीन भिजवायला शेतकरी तयार होतात.

हे सगळं रामायण सांगण्‍याचा उद्देश असा, की कोणतेही नैसर्गिक संसाधन एका मर्यादेपर्यंतच ओढता येते, माणसाच्‍या दृष्‍टीने 'विकसित' करता येते. त्‍यानंतरही 'बका बका' असे म्‍हटलेले कसे परवडेल? दर डोई वार्षिक पाणी वापर जितका जास्‍त, तितका विकास जास्‍त असे म्‍हणता येत नाही. ज्‍यांनी असा पाणी वापर केला, त्‍यांच्‍या जमिनी खारपड झाल्‍या आहेत, आणि निर्जीव झालेल्‍या जमिनींवर खतांचा भरमार खर्च करून शेतकरी खस्‍तावत चालले आहेत. भरीस भर म्‍हणजे भूजल पातळी कमालीची खालावली आहे.  जिथे कोकाकोला सारख्‍या कंपन्‍यांनी जमिनीखालचे पाणी ओढले, तिथे तर पार ठणठणाट झाला आहे. दर डोई पाणी वापर अती केल्‍यामुळे जर आपला देश खड्ड्यात जात असेल, तर मग 'दर डोई वार्षिक वीज वापर' जास्‍त झाला, तर आपला विकास झाला असे म्‍हणता येईल का?

मी सुरूवातीलाच म्‍हटले की वीज विषयातला मी तज्‍ज्ञ नाही. पण जंगल आणि पाणी या विषयातल्‍या कामामुळे मला एक कॉमन सेन्‍स तरी आला आहे. एका ठराविक मर्यादेपर्यंत पुरवठा वाढवणे हे ठीक आहे, पण त्‍यानंतर मागणी मर्यादित करणे हेच उत्‍तर आहे. एकामागून एक वीज प्रकल्‍प वाढवत जाणे हे आपल्‍याच देशाला नव्‍हे तर इतर देशांनाही पेलणारे उत्‍तर नव्‍हे. आपल्‍या देशातल्‍या बहुसंख्‍य लोकांना जितपत वीज लागते, तेवढी निर्माण केल्‍यावर पुढची वीजनिर्मिती ही बकासुरांसाठी आहे की ती खरीच गरज आहे, हा प्रश्‍न विचारावाच लागेल. डेनाईट क्रिकेट मॅच, सेंट्रली एसी शॉपिंग मॉल, सेंटली एसी आयटी कंपन्‍या, या सगळ्यात वापरली जाणारी वीज ही काय विकासासाठी आवश्‍यक आहे की काय? महाराष्‍ट्रात 30 टक्‍के विजेची गळती (त्‍यातली बरीचशी चोरी) होते. ती वाचवणे महत्‍त्‍वाचे की नवीन नवीन प्रकल्‍प घालणे?

वीज ही साठवून ठेवता येणारी गोष्‍ट नव्‍हे. ती बनली की वापरली गेली पाहिजे. जास्‍त जास्‍त आणि अजून जास्‍त वीज बनवू, म्‍हणजे ती वापरावीच लागेल. आणि एकदा का वार्षिक दरडोई वीज वापर वाढला की विकास झालाच म्‍हणायचा. कसली भारी आयडीया आहे राव!

लोकशाही म्‍हंजी काय जनू?

''सगळेच लोक आमच्‍याकडे प्रकल्‍प नको असे म्‍हणायला लागले तर मग वीजनिर्मिती होणार कशी'', असा प्रश्‍न काही मित्रांनी मागच्‍या लेखावर विचारला होता. किंवा ''लोकशाहीच्‍या नावाने लोक काहीही नाकारायला लागले तर विकास होणार कसा'' असाही काहींचा प्रश्‍न होता.  एक तर हे लक्षात घेतले पाहिजे, की सगळेच लोक आमच्‍याकडे प्रकल्‍प नको, असे जेव्‍हा म्‍हणतात तेव्‍हा supply augment करण्‍याची / पुरवठा वाढवण्‍याची क्षमता संपत आलेली असते. तिथून पुढे नवे प्रकल्‍प आणण्‍याऐवजी असलेल्‍या विजेचा नेमका वापर करणे आणि मागणी मर्यादित करणे हेच पर्याय स्‍वीकारले पाहिजेत. 'आम्‍हाला पाहिजे तेवढी वीज मिळालीच पाहिजे' असे म्‍हणणारांनी स्‍वतःच्‍या जमिनीत किंवा बाजारभावाने जमीन खरीदून वीजनिर्मिती करावी.

लोकशाही प्रक्रिया म्‍हणजे लोक काय वाट्टेल ते म्‍हणतील - असे नव्‍हे. लोकशाही हे संमतीने चालणारे सरकार (government by consent) असते. निवडणूक ही एकच प्रक्रिया म्‍हणजे लोकशाही नव्‍हे. मंत्री, खासदार यांना आपण निवडून दिले म्‍हणजे जेम्‍स बॉडसारखा license to kill दिलेला नाही. निवडणुकीने काही लोकांना सर्वसत्‍ताधीश करणे म्‍हणजे लोकशाही नव्‍हे. लोकशाहीत लोकांची संमती घेऊनच निर्णय झाले पाहिजेत आणि सर्वात महत्‍त्‍वाची संमती ही प्रकल्‍पबाधित लोकांचीच असली पाहिजे. पंचायत राज कायद्यात ग्रामसभांची संमती घेण्‍याला महत्‍व दिलेले आहे, पण या कायद्याला दात- नखे नसल्‍यामुळे खरी लोकशाही लोकांच्‍या हातात उतरलेलीच नाही. परिपूर्ण माहिती आणि माहितीवर आधारित पर्याय निवडीचा अधिकार (informed choice) ही लोकशाहीतली फार मूलभूत गोष्‍ट आहे. जैतापूरच्‍या लोकांना असा अधिकार कुठे मिळाला आहे? जैतापूरचं सोडा हो, तुम्‍हाला-मला तरी सरकारने टेंडर न मागवता जैतापूरचे कंत्राट एका कंपनीला कसे देऊन टाकले, हे कुठे माहीत आहे? 'करदात्‍यांचा पैसा' जातोय, तो कुठे जातोय, हे कळायला नको का आपल्‍याला?

लोकशाहीची पायमल्‍ली आणि बकासुर संस्‍कृतीचा तथाकथित 'विकास' या दोन्‍हीचा एक नमुना आहे जैतापूरचा प्रकल्‍प. आणि म्‍हणूनच त्‍याचा बो-या वाजलाच पाहिजे.

- मिलिंद थत्‍ते

ता.क.: काकोडकरांसाठी निरोप - ते तेवढं अणुउर्जेचं आपण नंतर बघू. 'दुसरीकडे' कुठे तरी करूया.  मलबार हिल, राजभवन, अशा छान ठिकाणी करू.

Add a comment to this post

WordPress.com | Thanks for flying with WordPress! Manage Subscriptions | Unsubscribe | Express yourself. Start a blog.

Trouble clicking? Copy and paste this URL into your browser: http://subscribe.wordpress.com

॥ सत्यमेव जयते ॥

- राजेश प्रभु साळगांवकर
संपादकीय समन्वयक,
"चरित्रकोश प्रकल्प" 

कार्यकारी संपादक (राजकारण खण्ड),
साप्ताहिक विवेक, मुम्बई

- Rajesh Prabhu Salgaonkar
Editorial Co-ordinator,
"Charitrakosh" Project,

Executive Editor (Political Volume),
Saptahik Vivek, Mumbai

www.vighnaharta.org
www.dhwajapathak.com

--------------------------------------------------------
Pl. see & read new Book published by me on 1857 - Freedom Strugle....
It's in Marathi + Hindi....
"1857 che Swatantyrasamar - Ek Sankalan"
Sampadak - Malhar Gokhale, Anil Vartak, Sharad Joshi
Available at Dyanam - Book stall at Thakurdwar, Mumbai
Sent from Mumbai, Maharashtra, India