Pachacamac y el Seor de los Milagros (Instituto de Estudios Peruanos, 1992) es uno de los libros ms ambiciosos que nos ha dejado la renombrada historiadora Mara Rostworowski. Como su ttulo nos deja intuir, se busca rastrear la trayectoria mtica y religiosa del Cristo de Pachacamilla a travs de ms de mil aos de historia para comprobar su relacin con el dios de Pachacamac, el Seor de la Noche o Seor de los Temblores para los Yungas. Para esta investigacin, la historiadora peruana se ha valido de distintos recursos: mitos, leyendas, estudios arqueolgicos, crnicas de la Conquista y hasta postulados de geografa.
El primer espaol que llega a Pachacamac sera Hernando Pizarro, quien, luego de haber saqueado grandes cantidades de oro y plata, dejara todo el santuario bajo el mando del encomendero Rodrigo Horgoez. A partir de este violento encuentro, los abusos contra los nativos de Pachacamac no cesaran durante varios siglos. Cada encomendero cometera una serie de abusos que en este libro son documentados detalladamente (p. 120). Sin embargo, debido a que los espaoles estaban ms abocados a conseguir riquezas que a evangelizar a los indgenas, las creencias mticas y religiosas de los nativos costeos perduraran a travs del tiempo. Con el pasar de los aos, a estos mitos costeos de origen andino se les sumaran las creencias de los esclavos negros llegados con la conquista espaola.
En referencia a las disputas que hubo entre negros e indgenas durante el Virreinato, Rostworowski afirma que estas fueron principalmente provocadas por los espaoles. As lo confirman diversos documentos y denuncias de la poca. Ciertamente, los colonizadores teman que estas dos razas se unieran en algn momento para liberarse del yugo espaol. Sin embargo, no podran evitar la fusin de creencias y costumbres de cada cultura. Del sincretismo de estos dos mundos y la imposicin del cristianismo, afirma la historiadora, resultara el culto al Seor de los Temblores:
Esta devocin se habra materializado en imgenes pictricas gracias al talento que conservaban los yungas desde antes de la llegada de los espaoles. La permanencia de esta prctica en el siglo XVII habra permitido que los esclavos negros tambin conozcan al Seor de los Temblores a travs del arte de los murales. Entonces, algn esclavo negro pintara al Seor de los Temblores en una pared del templo de Pachacamilla, ocurrira el terremoto de 1655 y el resto ya sera historia conocida.
Pachacamac y el Seor de los Milagros de Mara Rostworowski forma parte de nuestra Coleccin Interdisciplinaria en la Biblioteca Mario Vargas Llosa de la Casa de la Literatura Peruana y la pueden consultar gratuitamente de martes a domingo de 10:00 am. a 7:00 pm.
Destacados investigadores como la gran historiadora Mara Rostworowski y el lingista mayor Rodolfo Cerrn Palomino coinciden en que las races del nombre de nuestra ciudad (Lima) son de un claro origen Quechua; este ltimo investigador resalta adems la presencia del idioma Aimara en dicho nombre.
Mara Rostworowski menciona le existencia de un orculo y huaca muy adorada que estaba situada en el lugar donde actualmente se halla la Plaza Italia en el distrito de Barrios Altos, lo cual explicara la forma trapezoidal de esta plaza:
[7] Duviols Pierre. Un indit de Cristobal de Albornoz: La instruccin para descubrir todas las guacas del Pir y sus camayos y haziendas. Journal de la Socit des Amricanistes.1967. Volumen 56. Nmero 1. p. 34.
O Imperio Inca foi o berce da civilizacin inca, a derradeira das tres grandes civilizacins precolombianas que conservou o seu Estado. A civilizacin inca xurdiu nas terras altas do Per nalgn momento a principios do sculo XIII. As orixes do imperio remntanse vitoria dos quechuas sobre os chancas en 1438 e desapareceu no sculo XVI coa sa anexin ao Imperio Espaol en 1533, anda que en 1537 houbo un intento de restaurar o imperio que foi sufocado polos espaois en 1572.
Unificou diversas culturas preincas da Amrica do Sur e con elas constituu o imperio mis extenso do continente americano. A sa historia e cosmovisin, unificadoras de todos os pobos do mundo coecido, permitiu a Inca Garcilaso de la Vega facer certo paralelo entre o Imperio Inca e o Imperio Romano pola sa traxectoria cultural e a sa pluralidade[1]
No Imperio Inca falbanse distintas variedades das linguas quechuas. O nome deriva da palabra indxena qishwa, zona temperada, e unha imposicin dos conquistadores espaois; os incas chamrono runa simi, a lingua dos homes. Runa simi era a lingua popular, as clases dominantes falaban o inca simi ou puquina, unha variante extinta do quechua falada polos puquina e outras etnias do sur do actual Per, que se cre era unha especie de lingua secreta da nobreza[2]. Mis tarde foi considerada como a lingua dos deuses pola crenza de que a familia real descenda directamente deles.
Moitas formas de culto locais persistiron coa chegada do imperio, a maiora relacionadas coas sagradas Huacas locais, pero os dirixentes impulsaron a adoracin de Inti, o deus solar inca, e impuxeron a sa soberana por encima doutros cultos como o de Pachamama[3]. Os incas consideraban o seu rei, o Sapa Inca, como o fillo do sol[4].
A economa inca foi descrita de maneira contraditoria por moitos expertos: feudal, escravista e socialista (aqu pode un elixir entre paraso socialista e tirana socialista)[5]. O Imperio Inca funcionou en gran parte sen dieiro e sen mercados. Pola contra, o intercambio de bens e servizos baseouse na reciprocidade entre individuos, grupos e gobernantes incas. Os "impostos" consistan nunha obriga laboral das persoas para con o Imperio. Os gobernantes incas, que teoricamente posuan todos os medios de producin, correspondan garantindo o acceso terra e aos bens e proporcionando alimentos e bebidas nas celebracins dos seus sbditos[6]
Algunhas caractersticas destacadas do Imperio Inca son: a sa arquitectura monumental, especialmente a cantara; a extensa rede viaria que chegaba a todos os recunchos do imperio; os tecidos finos; o uso de cordas anoadas (quipu) para gardar e comunicar rexistros; innovacins agrcolas nun medio difcil; e a organizacin e xestin fomentada ou imposta sa xente e ao seu traballo. Pero, paradoxalmente, carecan de moitas caractersticas que no Vello Mundo se consideran asociadas civilizacin: non tian vehculos con rodas nin animais que puidesen montar ou usar para tirar de carros e arados; eran expertos metalrxicos, pero descoecan o ferro e o aceiro, usando o bronce para as sas ferramentas e utensilios; e, sobre todo, carecan dun sistema de escrita, que foi esencial para a construcin dos reinos e imperios europeos e para a transmisin do coecemento e da civilizacin. A pesar destes supostos hndicaps, os incas anda foron capaces de construr un dos maiores estados imperiais da historia humana[7].
Os primeiros vestixios escritos sobre o imperio incaico constiteno as crnicas rexistradas por varios autores europeos (posteriormente existiron cronistas mestizos e indxenas que tamn recompilaron a historia dos incas); estes autores recompilaron a historia incaica basendose en relatos recolleitos por todo o imperio.[8] Os primeiros cronistas tiveron que enfrontar varias dificultades para poder traducir a historia incaica xa que, ademais de existir unha barreira idiomtica, enfrontronse ao problema de interpretar unha maneira de ver o mundo totalmente distinta que estaban afeitos.[8] Isto conduciu a que existan varias contradicins entre os textos coloniais e un exemplo diso represntano as cronoloxa s sobre os gobernantes incas; as, en moitas crnicas atribense as mesmas fazaas, feitos e episodios a distintos gobernantes.[8]
Sobre as crnicas do imperio incaico, importante acoutar que os seus diversos autores tiveron certos intereses ao escribilas. No caso dos cronistas espaois, o seu interese foi lexitimar a conquista a travs da historia, para isto en moitas crnicas sinlase que os incas conquistaron usando enteiramente a violencia e polo tanto non tian dereitos sobre os territorios conquistados. Noutro caso os cronistas ligados igrexa catlica buscaron lexitimar a evanxelizacin describindo a relixin incaica como obra do demo, os incas como fillos de No e tratando de identificar as deidades incaicas coas crenzas bblicas ou o folclore europeo.[8] Igualmente existiron outros cronistas mestizos e indxenas que tamn tiveron un interese de enxalzar o imperio ou algunha das panacas coas cales se emparentaban, como o caso do inca Garcilaso de la Vega, na sa obra "Comentarios reales de los incas" quen mostraba un imperio incaico idealizado onde non exista a pobreza, repartase a riqueza e os recursos explotbanse racionalmente.[9]
Os ayllus e panacas tian cantares especiais mediante os cales narraban a sa historia. Estes cantares executbanse en determinadas cerimonias fronte o inca. Estes relatos, a maneira de memoria colectiva, constiten os primeiros rexistros histricos recolleitos nas crnicas.[8]
Outro recurso utilizado para rexistrar a historia foron uns mantos e tboas que contian pinturas representando pasaxes heroicas. Estes documentos foron gardados nun lugar denominado Poquen Cancha. Sbese que o vicerrei Francisco de Toledo enviou o rei Filipe II catro panos que ilustraban a vida dos incas engadindo coas sas propias palabras que los yndios pintores no tenan la curiosidad de los de all.[8]
Ademais, algns feitos pasados foron almacenados nos quipus, anda que non se sabe como puideron utilizar estes sistemas de cordeis e ns para almacenar feitos histricos existen varias crnicas que describen que os quipus servan para evocar as fazaas dos gobernantes.[8]
En xeral, no imperio incaico lembrbanse os feitos que lles parecan importantes de lembrar e non era necesaria a precisin. Ademais, os gobernantes podan ordenar exclur intencionalmente dos rexistros histricos algns feitos que puidesen molestarlles. Mara Rostworowski denomina a esta calidade da historia incaica unha amnesia poltica que era asumida por todo o vulgo pero que era lembrada polas panacas ou ayllus afectados, sendo este un factor que contribuu s futuras contradicins nas crnicas europeas sobre os incas.[8]
c80f0f1006