Təqvim şəkilləri
Celena Holtzberg
Hədiyyəlik təqvimlər: Sevdiklərinizin şəkilləri ilə bəzədilmiş individual təqvimlərlə z şəxsi masa aksessuarınızı seə yaxud da z yaxınlarınıza ideal hədiyyə olaraq sifariş edə bilərsiniz.
Tədris proqramı Azərbaycan Tibb Universitetinin farmakoqnoziya və botanika kafedranın əməkdaşları prof.Y.B.Kərimovun, prof.C.İ.İsayev, dos. N.H.Məmmədova, dos.S.Ş.Əliyeva və baş məllim S.E.Əliyeva tərəfindən hazırlanmışdır.
Farmakoqnoziya zrə proqram mumi və xsusi hissələrdən, laboratoriya-mhazirə kursunun keirilməsi prosesində tələbələrin qazandıqları bilik, bacarıq və praktiki vərdişlərin siyahısından, mhazirələrin və laboratoriya məşğələlərinin tematik planlarından, ədəbiyyat siyahısından təşkil olunmuşdur.
Proqramın mumi hissəsində aşağıdakı məsələlər nəzərdən keirilir: fənnin metodologiyası və vəzifələri, tarixi aspektdə farmakoqnoziyanın inkişafı, dərman bitki xammalının səmərəli istifadəsi, tədarknn təşkili, kimyəvi tərkibi, birincili və ikincili metabolitlər, bitki xammalının standartlaşdırılması, dərman bitkilərinin yrənilməsi sahəsində aparılan elmi tədqiqatlar.
Proqramın xsusi hissəsində ayrı-ayrı qrup bitkiləri və bitki orqanizmində ardıcıl gedən biokimyəvi proseslərə mvafiq olaraq tədark edilən xammalların yrənilməsi əks etdirilmişdir.
Proqrama son illər praktikada tətbiqini tapan bəzi yeni dərman bitkiləri daxil edilmiş (fitoekdisteroidlər və fermentlər tərkibli dərman bitkiləri, qidaya bioloji fəal əlavələr kimi istifadə olunan dərman bitkiləri), nomenklaturaya daxil olmayan bitki və xammalar isə ıxarılmışdır.
Bəzi bitkilər (tksz biyan, uca andız, əncir, adi atşabalıdı və s.) xsusi hissənin bir neə blməsində təkrarlanır ki, buna da səbəb həmin bitkilərin bir sıra qrup bioloji fəal maddələrə malik olması və tibbin mxtəlif sahələrində tətbiq edilməsidir.
Ayrı-ayrı qrup bitkilər zrə laboratoriya məşğələlərinin keirilməsi elə qurulmalıdır ki, bitkinin yrənilməsi xammalın eyniliyi və keyfiyyətinin makroskopik və mikroskopik sullarla tədqiqi ilə başlansın və bioloji fəal maddələrin tərkibinin tədqiqi zrə məsələlərin həlli ilə (keyfiyyət və miqdarının təyini) yekunlaşsın. Laboratoriya məşğələlərinin bu cr keirilməsi materialın səmərəli mənimsənilməsini təmin edir və tələbələrin farmakoqnostik analizin btn nvləri ilə tanış olmasına imkan verir.
Dərman bitkilərinin yrənilməsi: bioloji fəal maddələrin təsnifatı, fiziki-kimyəvi xassələri, alınma sulları, bitki aləmində, o cmlədən Azərbaycanda yayılması. Gələcək əczaılarda dərman bitkisinin xarici grnş, onun oxşar nvlərdən və digər bitkilərdən morfoloji fərqləri, ekoloji xsusiyyətləri, xammal bazası haqqında biliklərin formalaşdırılması .
- mxtəlif morfoloji qrup dərman bitki xammallarına aid mikropreparatların hazırlanma texnikasına; mvafiq bitki xammalı n anatomik quruluşunda fərqli olan diaqnostik əlamətləri məyyən etməyə.
- mvafiq təyinedicilərdən istifadə etməklə dərman bitki xammalını btv, xırdalanmış və toz şəklində, eləcə də mxtəlif saylı bitki yığıntılarının tərkibində təyin etməyə.
- dərman bitkilərinin tərkibində olan əsas qrup bioloji fəal maddələrə aid keyfiyyət reaksiyalarının və miqdari təyinat sullarının aparılma texnikasına; dərman bitki xammalının analizində mvafiq xromatoqrafiya sulunu semək bacarığına.
- qarşıya kiik həcmli elmi tapşırıqların qoyulması və onların eksperimental yolla realizə edilmə bacarığına; farmakoqnostik analiz nəticəsində alınmış nəticələrin statistik işlənmə qaydalarına; elmi ədəbiyyat mənbələri ilə işləmək qabiliyyətinə.
Farmakoqnoziyanın bir elm və tədris fənni kimi mahiyyəti. Fənnin əsas anlayışları: dərman bitkisi, dərman bitki xammalı, heyvan mənşəli xammal, bioloji fəal maddələr.Farmakoqnoziyanın masir inkişafı mərhələsində vəzifələri. Farmakoqnoziyanın bazis və ixtisas fənnləri ilə əlaqələri. Əczaının praktiki fəaliyyətində farmakoqnoziyanın rolu və əhəmiyyəti. Professional etika məsələləri.
Dnya təbabətində dərman bitkilərinin istifadəsi və yənilməsinin əsas tarixi mərhələləri. Ərəb (Əbu-Əli İbn Sina və s.), Avropa (Qalen, Hippokrat, Dioskorid və s.) və digər tibb sistemlərinin farmakoqnoziyanın inkişafına təsiri.
Azərbaycan və xarici lkələrin alimlərinin: A.F.Qammerman, D.A.Muravyova, R.L.Xazanovi, X.X.Xalmatov, İ.A.Dəmirov, Y.B.Kərimov, N.A.İslamova, C.S Xəlilov, T.A.Sleymanov, C.İ.İsayev və digərlərinin fəaliyyəti.
Dərman bitkilərinin kimyəvi tərkibi. Birincili və ikincili metabolitlər. Əsas təsiredici və mşaiyətedici maddələr, onların bitkilərdə biogenezi, ontogenezin və ətraf mhit amillərinin bitkilərin kimyəvi tərkibinə təsiri. Dərman bitkilərinin təsnifatı sistemləri: kimyəvi, morfoloji, botaniki və farmakoloji.
Farmakoqnostik sullar: makroskopik, mikroskopik, mikrokimyəvi, fitokimyəvi, bioloji və əmtəəilik analiz sulları. Xammalın eyniliyinin, keyfiyyətinin, təmizliyinin oxşar bitkilərdən ayrılmasınını təyini.
Standartlaşdırma sistemi. Dərman bitki xammalına aid analitik sənədlər: Rusiya Dvlət Farmakopeyası (X və XI), Avropa Farmakopeyası, Britaniya Farmakopeyası, farmakopeya məqalələri, monoqrafiyalar, spesifikasiyalar, sertifikatlar, Dvlət standartları və sahə standartları. Dərman bitki xammalına aid farmakopeya məqalələrinin tərtibi.
Dərman bitkilərinin introduksiyası və becərilməsinin stnly. Xammalın səmərəli toplanmıası sulları, onların ilkin emalı, qurudulması, keyfiyyətinin təyini və standartlaşdırılması, qablaşdırılması, etiketləşdirilməsi. Dərman bitki xammalının qəbul qaydaları. Analiz n nmunənin gtrlməsi və mvafiq normativ-texniki sənədlərin tələbinə uyğunluğunun yoxlanması.
Yeni dərman bitkilərinin aşkar olunma sulları. Xalq təbabətinin təcrbəsinin yrənilməsi və istifadə olunması. Bitkilərin kimyəvi tədqiqi, kimyəvi skrininq, ələk sulu və filogenetik prinsip.
Nişastalı bitkilər: kartof, dy, bugda, qargıdalı, maniok. Tərkibində inulin olan bitkilər: zəncirotu (acıqovuq) və andız. Tərkibində selik maddələri olan bitkilər: zəyərək, glxətmi, dəvədabanı, iri bağayarpağı, lansetşəkilli bağayarpağı, birə bağayarpağı, ckə, heyva, sığırquyruğu və səhləb.
Efir yağlı dərman bitkiləri və xammalları: əkilən keşniş, istiot nanə, dərman adaayı, evkaliptin nvləri (klrəngli, ubuqvari, krəşəkilli), adi zirə, adı ardıc, dərman pişikotu, adı şam, sibir ağ şamı və kamforanın digər mənbələri, obanyastığı nvləri, dağ kzotu, ucaboy andiz, sitvar yovşanı, bataqlıq ladankolu, dərman bədrənci, tozağacı, adi cirə, razyana, adi kəklikotu, srnən kəklikotu, adı qaraqınıq, bataqlıq gəcəvəri, adi boymadərən, acı yovşan, adi dağtərxunu, qara qovaq.
Qafqaz dioskoreyası, nippon dioskoreyası, gzəl ykka, sisal aqavası, tksz biyan və Ural biyanı, iəkləri tkl gəvən, hndr exinopanaks, mancur araliyası, adi jenşen, l qaturquyruğu, byrəkayı, adi atşabalıdı.
VII.1. Tərkibində fenolqlikozidlər və digər fenol birləşmələri olan dərman bitkiləri və xammalları: adi ayıqulağı, mərcangilə, əhrayı rodiola, l bənvşəsi, alabəzək bənvşə, erkək ayıdşəyi.
VII.2 Tərkibində antrasen trəmələri və onların qlikozidləri olan dərman bitkiləri və xammalları: itiyarpaq və ktyarpaq səna, kvrək murdara, işlədici murdara, ağacşəkilli əzvay, tanqut rəvəndi, adi atəvəliyi, adi boyaqotu, grc boyaqotu, adı dazıotu.
VII.3. Tərkibində flavonoidlər və onların qlikozidləri olan dərman bitkiləri və xammalları: tikanlı yemişan, qanqırmızı yemişan və yemişanın digər offisinal nvləri, damotunun (şirquyruğunun) nvləri, yapon soforası, iəkləri tkl gəvən, sitrus meyvələrinin qabıqları, in ayı, qumlu solmaziək, adı dağtərxunu, qarameyvəli quşarmudu, adi quşbuğdası, qırmızıbaş qırxbuğum, adi subibəri, əkin paxlakolu, l qatırquyruğu, baykal başlıqotu, mavi gyiək, blml yarpaq, ckə, tksz biyan, gəvən, bataqlıq qurucası.
VII.5. Tərkibində kumarinlər və xromonlar olan dərman bitkiləri və xammalları: tumlu psoraleya, yerkkyəbənzər dişqurtlayan, əkin cırhavucu, sibir şişmeyvəsi, əncir, adı atşabalıdı, dərman xəşəmbl, bostan şyd, iri dişqurtlayanı.
VII.6. Tərkibində aşı maddələri olan dərman bitkiləri və xammalları: taninin mənbələri, aşı sumaq, sarağan, fırlar, palıdın nvləri, adi qaragilə, dzqalxan qaytarma, qurdpəncəsi, dərman sincanotu, yoğunyarpaq badan, meşəgilası, qızılağacın nvləri, in ayı, adi başınağacı, adi dazıotu.
Farmakoqnoziyadan tədris təcrbəsini (dərman bitkilərinin becərilməsi və tədark zrə) tələbələr VI semestrin sonunda 21 iş gn ərzində keirlər. Tələbələrin iş gn 6 tədris saatına bərabərdir ki, onun da I gn gndəliyin tərtib edilməsinə sərf edilir. Təcrbənin sonunda tələbələr imtahan verirlər.
Xammalın istismar oluna bilən ehtiyatı adətən bioloji ehtiyatından xeyli az olur (orta hesabla 20%-ə qədə)r, nki bioloji ehtiyata bitkinin seyrək yayıldığı sahələrdəki xammal ehtiyatı da daxildir ki, belə sahələrdən xammalı toplamaq iqtisadi cəhətdən əlverişli deyildir. Zəif inkişaf etmiş bitki fərdlərinin də əmələ gətirdiyi ehtiyat bioloji ehtiyata aiddir ki, onların da tədark adətən aparılmır.
Əgər xammal kimi bitkinin meyvələri toplanırsa, xammalın tvsiyə olunan illik tədark həcmi, onun istismar oluna bilən ehtiyatına bərabərdir. Yerst orqanların və iək qruplarının tvsiyə olunan tədark həcmi oluna bilən ehtiyatın 1/3 və ya -nə bərabərdir. Yeraltı orqanların isə mmkn olan illik tədark həcmi, istismar oluna bilən ehtiyatın 1/8 və 1/10 hissəsini təşkil edir.
59fb9ae87f