ən Gözəl Azərbaycan Mahnıları
Rapheal Charlton
1959-cu ildə Moskvada Azərbaycan incəsənəti ongnly ərəfəsində baletin yeni musiqi-səhnə redaksiyası işlənmişdir. Əvvəlki drd pərdəlik kompozisiya, librettoda bəzi sjet dəyişikləri, musiqinin ixtisarı hesabına pərdəyə endirilmişdi. Lakin əsərin mərkəzində qoyulan ideya, əsas dramatik xəttlər qorunub saxlanmışdı. 1964-c ildə balet yenidən redaksiya edilmişdi. Əsərin fabulasında və musiqi dramaturgiyasında əhəmiyyətli bir dəyişikliyə yol verilməsə də, bu redaksiya xarakterlərin daha aydın və qabarıq verilməsinə imkan vermişdi.
"Yeddi gzəl" poeması obrazların təqdimi baxımından Nizami yaradıcılığında fərqli mvqeyə malikdir.[2] Bu əsərində şair, surətlərə ancaq məyyən ideyanı, fikri təcəssm etdirən, hadisələri bir-birinə bağlayan mxaniki, zahiri vasitə kimi baxmır, onlar hər şeydən əvvəl hər hansı cəhətdən bir-birinə bənzəməyən, məyyən vərdişləri, qayğıları, keyfiyyətləri olan canlı, səciyyəvi adamlar kimi təqdim olunurlar. "Yeddi gzəl"də btn surətlər eyni dərəcədə geniş və oxplanlı şəkildə təsvir edilməmiş, əsas diqqət isə Bəhram Gur surəti zərində cəmlənmişdir.[2]
Q. Qarayevin ən vacib mvzulara, kəskin həyati konfliktlərə həsr olunmuş, yksək idealları, insan mənəviyyatının zənginliyini və gzəlliyini, hisslərin poeziyasını tərənnm edən baletləri insanpərvərlik ruhu ilə doludur.[3] İncə, lirik hisslərlə yazıb-yaradan sənətkar heyranedici ustalıqla z qəhrəmanlarının daxili aləminə nfuz edir. Onun ilhamla dolu, fvqəladə dərəcədə təsirli musiqi əsərlərində lirik-psixoloji konfliktlər, ifadə tərzi ictimai, tarixi hadisələrlə, konfliktlərlə dərindən bağlanmışdır. Libretto məllifləri İsmayıl Hidayətzadə, Yuri Slonimski və Sabit Rəhmanla yaradıcılıq əməkdaşlığı şəraitində meydana ıxmış "Yeddi gzəl" baleti uzun mddət davam edən yaradıcılıq axtarışlarının məhsuludur.[3]
Bu baleti yaratmaq fikrini Q. Qarayevə Azərbaycanın grkəmli teatr xadimi, istedadlı rejissor İsmayıl Hidayətzadə məsləhət grmşd.[4] İ. Hidayətzadə dramaturq S. Rəhmanla birgə baletin librettosunun ilk variantını yazıb hazırlamışlar. 1951-ci ildə isə libretto yazan və balet sənəti nəzəriyyəisi Y. Slonimski librettonu yaratmaq işinə cəlb olunmuşdu.[3]
Libretto məllifləri də, bəstəkar da, baletin xareoqrafiya kompozisiyasının məllifi, baletmeyster P. Qusev də təkcə "Yeddi gzəl" poemasının sjet xəttini qısaca izah etməklə kifayətlənməmişlər. Onlar eyni zamanda Nizami Gəncəvinin yaradıcılığında mumi ideya istiqamətini qoruyub saxlamağa və "Yeddi gzəl"in məzmununu onunla bağlamağa alışmışlar.[5]
Baletdə Nizaminin "Yeddi gzəl" poemasının sjeti nağıl və əfsanə kimi deyil, ictimai dram kimi izah olunur.[6] Librettonun məllifləri bir tərəfdən poemanın sjet xəttini yığcamlaşdırmış, ondan bir qədər kənara ıxmağa meyil etmiş, digər tərəfdən isə "Xəmsə"dəki başqa poemaların hesabına baletin sjetini genişləndirmiş, şairin başqa əsərlərindəki sjet motivlərinin xarakter xsusiyyətlərindən istifadə etmişlər.[3]
Baletin ilk tamaşası 6 noyabr 1952-ci ildə M. F. Axundov adına Azərbaycan Dvlət Akademik Opera və Balet teatrında keirilmişdir. Bu tamaşada baletin xareoqrafı RSFSR-in əməkdar artisti, tanınmış xoreoqraf, baltemeyster və pedaqoq Pyotr Qusev olmuşdur. Azərbaycanın Xalq Artisti, prima-balerina Qəmər Almaszadə baletin səhnələşdirilməsində mumi məsləhəti kimi alışmış və bir sıra rəqslərə səhnə quruluşu vermişdir.[5]
Premyerada aktyorların ifası da xsusi diqqət əkmişdir. Aişə rolunu Azərbaycanın Xalq Artisti, prima-balerina Leyla Vəkilova oynamışdı. Onun ifasında Aişə obrazı təkcə qəhrəmanlıq, dramatizm və sosial məsuliyyət hissi ilə deyil, eyni zamanda daxili gzəlliklərin bruzə verilməsi ilə də diqqəti cəlb eliyir. L. Vəkilovadan sonra Aişə rolunu Azərbaycanın Xalq Artisti, prima-balerina Qəmər Almaszadə canlandırmışdır. Q. Almaszadənin ifasında Aişə obrazının daha ox lirik xsusiyyətləri nəzərə arpdırılmışdır. Mrəkkəb psixoloji xsusiyyətlərə malik Bəhram obrazını Y. Kuznetsov canlandırmışdır. Qəhrəman Mənzər obrazını Azərbaycanın əməkdar artisti Konstantin Bataşov, Vəzir rolunu isə A. Urantsev canlandırmışdır.[4]
Nizaminin eyniadlı poemasında olduğu kimi Qara Qarayev də əsərin əsas fikrini məhəbbət naminə insanın əxlaqi kamilləşməsi, xalqın səadəti naminə mənəvi fədakarlığının gcn ardıcıl olaraq aır.[4] Nizami z poemalarında dəfələrlə azadlıqsevən zəhmətkeş xalq haqqında humanist fikirlər syləmişdi.
Xalqın və onun nmayəndələrinin obrazlarını aıb gstərmək n bəstəkar, rəvan milli ahəngdən, aydın rəqs ritmlərindən, musiqi alətlərinin ahəngdar səs xsusiyyətlərinə uyğun gələn melodiyalardan istifadə edir. Əsərdə mənfi obrazlar, o cmlədən Bəhram, Vəzir və onların əlaltıları kəskin melodika, iti ritmlərlə, əks təsir bağışlayan harmoniya ilə xarakterizə edilir.[19]
Balet Aişə ilə bağlı iki mvzulu preldlə başlayır.[5] Onlardan biri Aişənin qəmli taleyi haqqında hekayətdir, ikincisi isə onun daxili aləmi ilə əlaqədardır. Səhnədə isə qədim bir qəsrin xarabalıqları və ova ıxarkən azaraq həmin xarabalığa gəlmiş Bəhram şah grnr. Qəsrin divarlarına uzaq lkələrdən olan yeddi şahzadə qızın (yeddi gzəlin) surətləri grnr. Birdən portretlər canlanaraq şahı əhatə edir və onu həyacanladırır, sonra isə yox olurlar.
Hind gzəli işıqla klgənin oyununu xatırladan eyniadlı major və minorun mqayisəsi zərində qurulmuş xumar, nəvaziş dolu melodiya və qəribə harmoniya səciyyələndirir, Q. Qarayev burada benqal mahnılarının[5] başlanğıc ifadələrindən istifadə etmişdir. "Hind gzəli"nin obrazı ilə bağlı melodiya lirik xarakterli və inkişaflıdır. Əsas mvzu əvvəlcə fleytanın ifasında səslənir. Daha sonra isə mvzu pilləvari enən istiqamətdə orkestr alətlərində yer alır. Qoboy və faqotun birlikdə səslənməsi klarnetlə əvəz olunur. Əsas melodiya, o cmlədən, qısa şəkildə trubadan keir və dəyişilərək , yeni, mhtəşəm xarakter kəsb edərək, violonellərdə səslənir. Bəstəkar həcminə grə kiik olan musiqi parasında simfonik orkestrın rəngarəng, zəngin imkanlarından ustalıqla istifadə edir.[20] Bununla da tembrlərin fərdi cəhətləri qabarıq surətdə zə ıxarılmış olur. Məhz bu zaman orkestrın ifası parlaq mozaikanı xatırladır. Belə ki, şəffaf fleyta səslənməsi tədricən mxtəlif səsaltı ifadələrlə dolğunlaşır, dəyişir və onların hər birinin intonasiyaları melodik hərəkətin zənginləşməsinə səbəb olur. Ən aşağı registrdə mvzunun səslənməsi isə yekunlaşdırıcı xarakter daşıyır. Btn musiqi nmrəsi boyu tamburionun repetisiyalı səslənməsi lirik səpkili melodiya n zərif fon əmələ gətirir.[20]
Əsas mvzunun mis nəfəsli alətlərdə səslənməsi partiturada parlaq təzad yaradır. Bu zaman taxta nəfəsli və simli alətlərin virtuoz passajları mşayiət fonu əmələ gətirir. Bu, rəqsin təntənəli kuliminasiyasını əks etdirir.[20]
Məğrib gzəlinin rəqsi atəşin ehtirasla ifadə edilmişdir.[4] Musiqinin emosional dolğunluğu ilə znəməxsus tərzdə nəzərə arpdırılan ritm və melizmatik bəzəklər rəqsin qızğın, odlu ispan[5] rəqsləri ilə yaxınlığını gstərir. "Məğrib gzəli" nmrəsi ifaılıq baxımından ox mrəkkəb xsusiyyətə malikdir.[20] Xsusiylə simli alətlər qrupunun partiyası ritmik baxımdan ətinliyi ilə seilir. nki burada xanənin birinci hissəsi ox xırdalanır, buna grə sinkopalı səslənmə dərinləşir.[4] Rəqsin ehtiraslı-patetik xarakterinin aıqlanmasında mis nəfəsli və zərb alətlərinin rolu bykdr. Arfa, fortepiano, fleyta və qoboyun yksələn melodik xətti fonunda mis nəfəsli alətlərin fandaralı səslənməsi xsusi effekt yaradır.[20]
Gzəllər gzəlinin rəqsi əvvəlcə qoboyda, sonra skripkalarda səslənən cazibədar melodiya olmaqla sitanı bitirir. Tədricən inkişaf edən rəqs melodiyası dolğun harmoniyaların mşayəti ilə sanki dinləyiciyə lvi, ay zl İran[5] gzəlini təqdim edir. "Gzəllər gzəli"nin rəqsi Q. Qarayev musiqisinin ilhamlı, lirik səhifələrinə aiddir.[20] Burada klarnet və arfalarda yeddi gzəlin mvzusu səslənir. Onun fonunda isə solo qoboyda geniş nəfəsli əsas melodiya təcəssm olunur. Burada yeddi gzəlin leytmotivi tamam başqa səpkidə şərh olunur. "Yeddi portret" nmrəsində o, pııltını xatırladırsa, "Gzəllər gzəli"nin rəqsində ifadəli kontrapunkt təbəqəsi əmələ gətirir və onun zərində qoboyun lirik hekayəti səslənir. Bunun nəticəsində orijinal instrumental duet əmələ gəlir.[20]
Partiturada fleytanın ifasında səslənən melizmatik bəzəklər xsusi diqqət şəkir. Bu, lirik obrazın dərindən aılmasına xidmət edən bir suldur.[4] Bu rəqsin əsas orkestr tapıntısı melodiyanın mis nəfəsli alətlərdə səslənməsidir.[20] Simlilərin gclə səslənən titrək fonunda mis nəfəsli alətlər təntənəli səslənmə kəsb edir. Burada piatti alətinin zərbələri də mis nəfəsli alətlərin obrazlı ifadəliyini gcləndirir. "Gzəllər gzəli"nin rəqsi əsas melodiyanın sakit səslənməsi ilə bitir.[20]
Gzəllər gzəlinin rəqsini ritmik vals əvəz edir. Vals parlaq konsert formalı pyesdir. Valsın birinci mvzusu parlaq və yaddaqalandır. Burada ənənəvi vals metroritmi Azərbaycan xalq rəqslərinə xas olan intonasiyalarla qovuşdurulmuşdur.
Birinci pərdədə dan yeri sklərkən Bəhram şah bacısı Aişə ilə birgə yaşayan igid Mənzərin evinə gəlir. Ev sahibləri qonağın gəlişinə şad olur, qədd qamətli şah Aişəni məftun edir, şahla Aişə arasında qarşılıqlı məhəbbət baş qaldırır. Bəhram şah Mənzərin səmimiliyinə və xeyirxahlığına heyran qalır. Bu səhnədə Bəhramın leytmotivi, sonra isə Aişənin xarakteristikası n vacib olan "Buynuzla rəqs", "Bəhramla Mənzərin gləş rəqsi" səslənir.[5]
59fb9ae87f