Hội chứng loạn trí vì Trump

[Binh Nguyen]

HỘI CHỨNG LOẠN TRÍ VÌ TRUMP 

(TRUMP DERANGEMENT SYNDROME) - (TDS)

KHI SỰ PHẫN NỘ VƯỢT QUA RANH GIỚI CỦA LÝ TRÍ

Trong toàn bộ lịch sử chính trị Hoa Kỳ, chưa có hiện tượng nào kỳ lạ và đáng lo ngại bằng sự xuất hiện của cái gọi là Hội Chứng Loạn Trí Vì Trump

(Trump Derangement Syndrome — viết tắt TDS) — một trạng thái tâm lý tập thể mà trong đó hàng chục triệu công dân của quốc gia hùng mạnh nhất lịch sử loài người đã đánh mất khả năng đánh giá một nhân vật chính trị bằng lý trí, bằng bằng chứng, và bằng sự công bằng tối thiểu mà mọi nền dân chủ đòi hỏi. Thay vào đó, họ rơi vào một trạng thái cuồng loạn thường trực, một cơn sốt căm phẫn không bao giờ hạ nhiệt, một sự ám ảnh bệnh hoạn đối với Tổng Thống Donald Trump mà không một lập luận hợp lý nào, không một dữ kiện khách quan nào, không một thành tựu chính sách nào có thể lay chuyển.

Thuật ngữ “Trump Derangement Syndrome” được cho là xuất phát từ khái niệm “Bush Derangement Syndrome” mà nhà bình luận chính trị Charles Krauthammer đã đặt ra từ năm 2003, để mô tả sự căm ghét phi lý của cánh tả đối với Tổng thống George W.

Bush. Nhưng nếu Bush Derangement Syndrome là một cơn cảm cúm, thì TDS là một đại dịch. Nếu sự căm ghét Bush mang tính chất giận dữ chính trị thông thường, thì sự căm ghét TT Trump đã vượt xa mọi ranh giới của diễn ngôn chính trị bình thường để bước

vào lãnh địa của bệnh lý tâm thần tập thể — nơi mà cảm xúc đã hoàn toàn nuốt chửng lý trí, nơi mà định kiến đã thay thế nhận thức, và nơi mà một nửa quốc gia sẵn sàng đốt cháy chính ngôi nhà mình để tiêu diệt một con người duy nhất.

Bài viết này nhằm phân tích một hiện tượng tâm lý — xã hội — truyền thông dựa trên bằng chứng lịch sử, dữ liệu thực nghiệm, và các mô hình tâm lý học đã được kiểm chứng. Và câu hỏi trung tâm rất đơn giản: Tại sao Donald Trump — và chỉ Donald Trump — lại kích hoạt một phản ứng tâm lý tập thể dữ dội đến vậy, và điều gì đã khiến nó có thể?

Từ góc nhìn tâm lý học, TDS không phải là một chẩn đoán lâm sàng trong cuốn Chẩn Đoán và Thống Kê Các Rối Loạn Tâm Thần, Ấn Bản Thứ Năm (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, Fifth Edition), 

nhưng nó thể hiện tất cả những đặc điểm của một hội chứng tâm lý tập thể thực thụ: một tập hợp các triệu chứng nhận thức, cảm xúc, và hành vi xuất hiện đồng thời và có hệ thống trong một bộ phận dân số

lớn. Các triệu chứng chủ yếu bao gồm: 

thứ nhất, sự mất khả năng đánh giá khách quan,trong đó mọi hành động của TT Trump đều bị diễn giải theo chiều tiêu cực nhất có thể,bất kể bối cảnh hay kết quả thực tế; 

thứ hai, phản ứng cảm xúc quá mức và không tương

xứng với sự kiện kích hoạt; 

thứ ba, tư duy nhị nguyên tuyệt đối, chia thế giới thành “phe chống TT Trump” và “phe ủng hộ TT Trump” với ranh giới đạo đức không thể vượt qua;

và thứ tư, sự kháng cự mãnh liệt đối với bất kỳ thông tin nào mâu thuẫn với hình ảnh tiêu cực đã được cố định trong tâm trí.

Tâm lý học nhận thức cung cấp khung lý thuyết vững chắc để hiểu hiện tượng này.

Trước hết là “thiên kiến xác nhận” (confirmation bias) — xu hướng tìm kiếm, ghi nhớ và chấp nhận những thông tin phù hợp với niềm tin sẵn có, đồng thời bác bỏ hoặc phớt lờ những bằng chứng ngược lại. Khi một người đã hình thành niềm tin rằng TT Trump là

“mối đe dọa cho nền dân chủ,” thì mọi dữ kiện đều được lọc qua lăng kính ấy. 

Nếu TT Trump ký một hiệp định thương mại có lợi cho nước Mỹ, đó là “mị dân.” Nếu TT Trump

gặp nhà lãnh đạo Bắc Triều Tiên, đó là “hợp thức hóa độc tài.” Nếu TT Trump giảm thuế cho doanh nghiệp, đó là “phục vụ giới tài phiệt.” Không có hành động nào của TT Trump có thể được đánh giá dựa trên kết quả thực tế, bởi vì kết luận đã được viết sẵn trước khi

sự kiện xảy ra.

Tiếp theo là “hiệu ứng hào quang ngược” (reverse halo effect) — một biến thể của hiệu ứng hào quang (halo effect) mà nhà tâm lý học Edward Thorndike mô tả từ năm 1920. Khi một người bị gán cho một đặc điểm tiêu cực nổi bật, thì tất cả các đặc điểm khác của người đó cũng bị đánh giá tiêu cực theo. Trong trường hợp của TT Trump, hình ảnh “thô lỗ, ngạo mạn, không thể đoán trước” đã được truyền thông xây dựng và củng cố

mỗi ngày đến mức nó trở thành một bộ lọc toàn phần, qua đó mọi thứ TT Trump nói hay làm đều bị nhuộm màu đen. 

Ngay cả khi TT Trump thực hiện một chính sách mà chính Obama đã đề xuất nhưng không thực hiện được, nguồn gốc của nó bị xóa sạch và chỉ còn lại một câu: “TT Trump làm điều đó vì động cơ xấu.”

Sâu hơn nữa là cơ chế “bất hòa nhận thức” (cognitive dissonance) mà Leon Festinger đã lý thuyết hóa từ năm 1957. Khi một người đã đầu tư sâu sắc về cảm xúc và bản sắc vào việc chống TT Trump — khi đó không còn chỉ là lập trường chính trị mà đã trở thành một phần của cái tôi, một phần của nhân cách — thì việc thừa nhận bất kỳ điều tích cực nào về TT Trump đồng nghĩa với việc phủ nhận chính mình. Và không ai muốn

phủ nhận chính mình. Thế nên bộ não tự động điều chỉnh: nó bác bỏ dữ kiện, bóp méo ngữ cảnh, và tìm mọi cách hợp lý hóa lập trường đã có. 

Đây không phải sự lựa chọn có ý thức — đây là cơ chế tự vệ của tâm lý, hoạt động ở tầng sâu của vô thức.

Cuối cùng, không thể bỏ qua hiệu ứng “tâm lý bầy đàn” (herd mentality) và áp lực xã hội. Trong các môi trường mà việc chống TT Trump đã trở thành chuẩn mực văn hoá — các trường đại học, các toà soạn báo, các công ty công nghệ ở Silicon Valley, giới giải

trí Hollywood — việc bày tỏ bất kỳ sự công nhận nào đối với TT Trump, dù nhỏ đến đâu, cũng đồng nghĩa với sự tự loại khỏi cộng đồng. Nghĩa là mất bạn bè, mất cơ hội thăng tiến, mất vị thế xã hội. 

Trong bầu không khí ấy, TDS không chỉ là một thiên kiến cá nhân mà là một hệ thống kiểm soát xã hội — ai không căm ghét TT Trump đủ mức sẽ bị nghi ngờ, bị cô lập, và bị trừng phạt. Solomon Asch đã chứng minh từ năm 1951 rằng conngười sẵn sàng phủ nhận bằng chứng trước mắt mình để đồng ý với số đông. TDS là thí nghiệm Solomon Asch nhân rộng ra quy mô quốc gia.

*** 

—Solomon Asch (1907–1996) — là nhân vật được biết đến nhiều nhất khi nhắc đến cái tên này. Ông là một nhà tâm lý học xã hội người Mỹ gốc Ba Lan, nổi tiếng với các Thí Nghiệm Tuân Theo của Asch vào thập niên 1950. Trong các nghiên cứu này, những người tham gia được yêu cầu so sánh độ dài của các đoạn thẳng, nhưng những người đồng mưu trong nhóm cố tình đưa ra các câu trả lời sai. Các thí nghiệm đã chứng minh rằng áp lực xã hội có thể khiến cá nhân tuân theo phán đoán sai lầm của tập

thể, ngay cả khi câu trả lời đúng là điều hiển nhiên. Công trình nghiên cứu của ông đã trở thành nền tảng quan trọng trong lĩnh vực tâm lý học xã hội.)

***

Nếu TDS là căn bệnh, thì truyền thông dòng chính của Hoa Kỳ là mầm bệnh, là ổ chứa, và là phương tiện lây nhiễm — tất cả cùng lúc. Để hiểu được vai trò này, cần đặt nó trong bối cảnh lịch sử dài hơn của truyền thông Mỹ — một lịch sử mà, như chúng ta sẽ thấy, chưa bao giờ hoàn toàn khách quan như huyền thoại mà chính giới truyền thông tự dựng lên về mình.

Từ thời lập quốc, báo chí Mỹ đã mang tính đảng phái sâu sắc. Tờ Gazette of the United States phục vụ Hamilton, tờ National Gazette của Philip Freneau được chính Jefferson ngầm tài trợ từ ngân sách Bộ Ngoại giao. Andrew Jackson đưa hệ thống “báo

chí cung đình” lên một tầm mới với Washington Globe của Francis Preston Blair. Joseph Pulitzer và William Randolph Hearst khai sinh ra “yellow journalism” và chứng minh rằng truyền thông có thể tạo ra thực tại, chứ không chỉ phản ánh nó — cuộc chiến Mỹ-

Tây Ban Nha năm 1898 là minh chứng hùng hồn. Roosevelt biến truyền thông thành công cụ quyền lực bằng những buổi Fireside Chats, và đổi lại, giới báo chí tự nguyện che giấu tình trạng sức khỏe suy kiệt của ông trong suốt bốn nhiệm kỳ — một hành vi lừa dối

cả quốc gia trong thời chiến mà không ai bị buộc tội, bởi “người của họ” cần được bảo

vệ.

Tiền lệ bảo vệ bằng mọi giá một tổng thống thuộc phe mình — và tấn công bằngmọi giá một tổng thống phe đối lập — được thiết lập từ rất sớm và ngày càng trắng trợn.

Nixon bị truy đuổi đến cùng vì Watergate, trong khi những hành vi tương tự hoặc tồi tệ hơn của Kennedy — từ quan hệ với mafia đến sử dụng FBI nghe lén đối thủ — được lặng lẽ bỏ qua. Reagan bị vẽ thành diễn viên già nua nguy hiểm, trong khi Carter — người để

mất Iran, để con tin bị giam 444 ngày — được bao biện là nạn nhân của “hoàn cảnh khách quan.” Hai tiêu chuẩn khác nhau cho cùng một loại hành vi — đây là mô hình lặp lại suốt hơn hai thế kỉ, không phải ngẫu nhiên, mà là có hệ thống.

Nhưng tất cả những gì đã xảy ra trước đó chỉ là khúc dạo đầu cho bản giao hưởng căm thù được truyền thông dành cho Donald TT Trump. Dữ liệu từ Harvard Shorenstein Center on Media, Politics and Public Policy đã ghi nhận một con số mà không phản biện nào có thể làm nhạt đi: 93 phần trăm tin tức về TT Trump trên các mạng truyền hình lớn mang tính tiêu cực. Con số ấy không phản ánh thực tại chính trị — nó phản ánh một chiến dịch có tổ chức, có mục tiêu, và có quy mô chưa từng thấy trong lịch sử báo chí của bất kỳ nền dân chủ nào trên thế giới.

Công trình nghiên cứu mang tính bước ngoặt của S. Robert Lichter và Stanley Rothman trong cuốn The Media Elite năm 1986 đã cung cấp bằng chứng thực nghiệm không thể chối cãi: đại đa số nhà báo tại các hãng truyền thông lớn tự nhận mình là “liberal,” bỏ phiếu cho đảng Dân Chủ với tỷ lệ áp đảo thường trên 80 phần trăm, và mang trong mình một thế giới quan thiên tả thấm đẫm vào mỗi dòng tin họ viết, mỗi câu

chuyện họ chọn kể, và quan trọng không kém, mỗi câu chuyện họ chọn không kể. 

Khi một hệ sinh thái truyền thông như vậy đồng loạt hướng mũi súng vào một nhân vật duy

nhất, hiệu ứng tâm lý là khổng lồ: người dân không chỉ được cung cấp thông tin tiêu cực

mà còn được đặt vào một môi trường mà trong đó bất kỳ ý kiến tích cực nào về TT Trump đều bị coi là đáng nghi ngờ về mặt đạo đức.

NĂM CƠ CHẾ TINH VI CỦA TDS

Phân tích sâu hơn cho thấy TDS được nuôi dưỡng bởi năm cơ chế tinh vi hoạt động song song và củng cố lẫn nhau, tạo thành một vòng tròn khép kín gần như không

thể phá vỡ.

Cơ chế thứ nhất: 

Nghệ thuật “đóng khung” thực tại. Truyền thông hiện đại không cần nói dối trắng trợn — họ đã vượt xa giai đoạn thô sơ ấy. Thay vào đó, họ sử dụng “framing” — nghệ thuật đóng khung thực tại. Cùng một sự kiện, cùng một dữ liệu, nhưng cách đặt tiêu đề, cách chọn trích dẫn, cách sắp xếp thứ tự thông tin, cách chọn

chuyên gia bình luận, và đặc biệt cách chọn những gì không đưa vào — tất cả đều có thể biến một quyết định đúng đắn thành thảm họa. Khi chính quyền TT Trump siết chặt biên giới, truyền thông gọi đó là “trại tập trung” và “khủng hoảng nhân quyền.” 

Khi chính quyền Obama xây dựng cùng những cơ sở giam giữ ấy, truyền thông gọi đó là “quản lý biên giới.” 

Cùng một cơ sở vật chất, cùng một chính sách, hai cách kể chuyện hoàn toàn đối nghịch. Người tiêu thụ tin tức, nếu chỉ theo dõi một nguồn, sẽ tin mình nhìn thấy hai thực tại khác nhau, trong khi chỉ có một: thực tại được tô vẽ khác nhau tùy theo đảng phái của người liên quan.

Cơ chế thứ hai: 

Vũ khí hóa nhãn hiệu “phân biệt chủng tộc.” Trong suốt tám năm cầm quyền của Barack Obama, truyền thông dòng chính đã hoàn thiện một vũ khí tâm lý đặc biệt hiệu quả: dán nhãn “racist” cho bất kỳ phê phán nào đối với vị tổng thống da màu đầu tiên. Vũ khí này, được tôi luyện qua nhiều năm, được chuyển giao toàn bộ sang cuộc chiến chống TT Trump. 

Mọi chính sách của TT Trump đều bị quy vào động cơ phân biệt chủng tộc: kiểm soát biên giới là “kỳ thị người Latino,” cấm nhập cảnh từ các quốc gia khủng bố là “cấm người Hồi giáo,” đàm phán thương mại với Trung

Quốc là “bài ngoại.” Chiến thuật này hoạt động vì nó khai thác một trong những nỗi sợ sâu xa nhất của người Mỹ hiện đại: nỗi sợ bị gán cho là phân biệt chủng tộc. Một khi cái nhãn ấy được dán lên TT Trump và mọi thứ liên quan đến TT Trump, thì người ta không

còn dám phân tích chính sách dựa trên dữ kiện — họ tự kiểm duyệt bản thân vì sợ bị đồng nhất với phe “racist.”

Cơ chế thứ ba: 

Fact-checking như kiểm duyệt ngụy trang. Sự ra đời của các tổ chức “fact-checking” như PolitiFact, Snopes, FactCheck trong thập niên 2010 được

quảng bá như trọng tài khách quan của sự thật. Trên thực tế, các nghiên cứu có hệ thống đã chỉ ra rằng các tổ chức này kiểm tra phát biểu của chính trị gia Cộng Hòa với tần suất cao hơn đáng kể, áp dụng tiêu chuẩn khắt khe hơn cho cùng một loại phát biểu tùy theo đảng phái, và bẻ cong ngữ cảnh để biến những phát biểu về bản chất đúng thành “Mostly False” khi đến từ phía bảo thủ. Hệ quả sâu xa nhất: người dân Mỹ, vốn đã mệt mỏi vì không biết tin ai, giờ còn bị tước đoạt luôn khả năng tự kiểm chứng. Họ để việc suy nghĩ

cho các “fact-checker” — mà chính các fact-checker ấy lại vận hành bên trong cùng hệ sinh thái truyền thông thiên tả. Một vòng tròn khép kín hoàn hảo.

Cơ chế thứ tư: 

Liên minh truyền thông — công nghệ và kiểm duyệt quy mô công nghiệp. Khi truyền thông dòng chính nhận ra rằng không thể cạnh tranh trong một

sân chơi bình đẳng trên mạng xã hội, họ đã liên minh với các gã khổng lồ công nghệ để xây dựng hệ thống kiểm duyệt quy mô công nghiệp dưới chiêu bài chống

“misinformation.” 

Trường hợp laptop của Hunter Biden năm 2020 là bằng chứng lịch sử không thể bác bỏ: Twitter khóa tài khoản của New York Post, Facebook áp dụng thuật toán cho những thông tin bất lợi đến Hunter Biden không được hiện ra, hơn 50 cựu quan chức tình báo ký tên gọi đó là “thông tin sai lệch kiểu Nga.”

Sau bầu cử, tất cả được xác nhận là thật. Nhưng sự thật đến muộn thì có khác gì nói dối?

Các cuộc thăm dò sau bầu cử cho thấy một tỷ lệ đáng kể cử tri tuyên bố sẽ thay đổi lá phiếu nếu biết câu chuyện này trước ngày bầu cử. Đây là can thiệp bầu cử — không phải bởi Nga, mà bởi chính truyền thông Mỹ và các công ty công nghệ Mỹ.

Cơ chế thứ năm: 

Chính trị bản sắc và chiến lược “chia để trị.” Truyền thông thiên tả không chỉ thao túng nhận thức mà còn chủ động phân hóa xã hội Mỹ theo mọi tuyến đứt gãy có thể khai thác: chủng tộc, giới tính, giai cấp, tôn giáo. Mỗi nhóm được thuyết phục rằng mình là nạn nhân, rằng kẻ áp bức là nhóm khác, và rằng chỉ có đảng Dân Chủ mới giải phóng được họ. TT Trump, với thông điệp đoàn kết quốc gia vượt trên bản sắc và “Make America Great Again,” trở thành mối đe dọa hiện sinh đối với toàn bộ chiến lược này. Nếu TT Trump thành công, thì chính trị bản sắc sụp đổ. Và vì thế, TT Trump phải bị tiêu diệt — không phải về mặt thể chất, mà về mặt biểu tượng, về mặt nhận thức, về mặt tâm lý. TDS là sản phẩm của nỗ lực tiêu diệt ấy.

TẠI SAO LÀ TT TRUMP — VÀ CHỈ TT TRUMP?

Câu hỏi mà bất kỳ nhà phân tích nghiêm túc nào cũng phải đối mặt là: tại sao TT Trump kích hoạt một phản ứng dữ dội đến vậy, trong khi các tổng thống Cộng Hòa khác — dù cũng bị truyền thông đối xử bất công — chưa bao giờ gây ra hội chứng tương tự?

Câu trả lời nằm ở sự giao thoa của nhiều yếu tố độc đáo mà chỉ TT Trump mới hội đủ.

Trước hết, TT Trump là người ngoài cuộc đầu tiên thực sự đe dọa hệ thống. Các tổng thống Cộng Hòa trước đó — từ Eisenhower đến Bush cha và Bush con — dù bị

truyền thông thiên tả đối xử bất công, vẫn là sản phẩm của hệ thống chính trị truyền thống. Họ chơi theo luật, dù luật bị nghiêng lệch. TT Trump không chơi theo luật. TT Trump không đến từ bộ máy đảng. TT Trump không nợ truyền thông. TT Trump không xin phép giới tinh hoa. Và điều nguy hiểm nhất: TT Trump nói thẳng với nhân dân, vượt qua mọi bộ lọc truyền thông, và nhân dân nghe. Không có gì đe dọa một hệ thống quyền

lực nhiều hơn một người không cần hệ thống ấy để nắm quyền lực.

Thứ hai, TT Trump phá vỡ “hợp đồng ngầm” của giới tinh hoa lưỡng đảng. Trong nhiều thập niên, Cộng Hòa và Dân Chủ đã duy trì một thỏa thuận không chính thức: hai đảng cạnh tranh nhau về bề mặt nhưng chia sẻ cùng một tầm nhìn về toàn cầu hóa, về

chiên tranh, về thương mại tự do, về nhập cư, về vai trò của Mỹ như “sen đầm quốc tế.”

TT Trump lật đổ toàn bộ sự đồng thuận ấy. Ông đặt câu hỏi về NATO, về thương mại với Trung Quốc, về chiến tranh ở Trung Đông, về biên giới mở — những câu hỏi mà cả hai đảng đều mong muốn không ai đặt ra. Vì thế, đây không chỉ là cuộc chiến của Dân Chủ

chống TT Trump mà là cuộc chiến của toàn bộ giới tinh hoa chính trị chống lại một người dám vạch trần sự thỏa hiệp của họ.

Thứ ba, TT Trump sở hữu khả năng giao tiếp trực tiếp với tầng lớp lao động mà cả hai đảng đều bỏ rơi. Khi TT Trump nói “Make America Great Again,” ông nói với những công nhân ở Rust Belt mất việc vì nhà máy chuyển sang Trung Cộng, với những nông dân ở Trung Tây bị toàn cầu hóa nghiền nát, với những cựu chiến binh bị hệ thống bỏ quên. Giới tinh hoa truyền thông — sống ở Manhattan, Washington D.C., và San Francisco, học tại Ivy League, chia sẻ cùng thế giới quan với giới tinh hoa chính trị — không thể chấp nhận rằng những người mà họ coi là “không có bằng đại học,” “sống ở

nông thôn,” “đi nhà thờ,” lại có thể đưa ra lựa chọn chính trị sáng suốt. 

Sự khinh miệt giai cấp này — được Hillary Clinton gói gọn bằng cụm từ khét tiếng “basket of

deplorables” — là nhiên liệu cảm xúc cốt lõi của TDS: sự phẫn nộ của giới tinh hoa khi quần chúng dám không vâng lời.

Thứ tư, và có lẽ sâu xa nhất, TT Trump đe dọa cái mà các nhà tâm lý học gọi là “bản sắc tường thuật” (narrative identity) của giới cấp tiến. Tâm lý học về bản sắc chỉ ra rằng mọi người xây dựng ý nghĩa cuộc sống thông qua một câu chuyện về bản thân và thế giới. Giới cấp tiến Mỹ, trong nhiều thập kỉ, đã xây dựng bản sắc tường thuật của mình dựa trên hình ảnh “người đứng về phía công lý, chống lại bất công, bảo vệ người yếu thế,

đại diện cho tiến bộ.” TT Trump, bằng chính sự tồn tại và thành công của mình, đặt dấu chấm hỏi trước toàn bộ câu chuyện ấy. Nếu TT Trump thắng — và ông đã thắng, hai lần — thì có phải “constituency của công lý” thực ra không đại diện cho đa số? 

Nếu chính sách của TT Trump mang lại kết quả — thất nghiệp thấp kỉ lục, hòa bình ở Trung Đông, độc lập năng lượng — thì có phải toàn bộ thế giới quan cấp tiến là sai? Đối mặt với những câu hỏi này, bộ não có hai lựa chọn: thừa nhận và điều chỉnh, hoặc phủ nhận và

tăng cường căm ghét. TDS là sản phẩm của lựa chọn thứ hai.

HỆ QUẢ — KHI MỘT NỬA QUỐC GIA MẤT KHẢ NĂNG TƯ DUY PHẢN BIỆN

Hậu quả sâu xa nhất của TDS không nằm ở những cuộc biểu tình, những vụ luận tội, hay những thập niên đấu tranh pháp lý. Hậu quả sâu xa nhất nằm ở việc hàng chục triệu công dân Mỹ đã đánh mất khả năng tư duy phản biện — khả năng đánh giá một sự kiện, một chính sách, một con người dựa trên bằng chứng và lý lẽ, thay vì dựa trên cảm xúc và bản năng bầy đàn.

Bộ máy truyền thông, qua hàng thập kỉ, đã thay thế quá trình tư duy bằng quá trình tiếp nhận, thay thế suy nghĩ bằng cảm xúc, thay thế phân tích bằng phản xạ. Hàng trăm triệu người Mỹ, qua nhiều thế hệ, đã được huấn luyện một cách vô thức để tiếp nhận thông tin theo mô hình thụ động: nghe, tin, lặp lại. Không đặt câu hỏi. Không kiểm chứng nguồn. Không so sánh các quan điểm đối lập. Và đây, nếu dám gọi đúng tên, là hình thức nô lệ tinh thần nguy hiểm nhất: nô lệ thể xác biết mình là nô lệ, còn nô lệ tinh thần thì tin rằng mình tự do.

TDS đã dẫn đến những quyết sách tai hại cho chính nước Mỹ. Truyền thông cánh tả đã tạo ra áp lực dư luận nhân tạo, không phản ánh lợi ích thực sự của quốc gia, đẩy nước Mỹ vào: mở rộng biên giới không kiểm soát dẫn đến khủng hoảng nhập cư, rút quân hỗn loạn khỏi Afghanistan, phụ thuộc năng lượng vào đối thủ chiến lược, chi tiêu công vô tội vạ gây ra lạm phát nghiền nát tầng lớp trung lưu, và chính sách đối ngoại nhu nhược khuyến khích Trung Cộng hung hăng, Nga xâm lược Ukraine, Iran đe dọa Trung Đông. Mỗi quyết sách sai lầm đều có một điểm chung: chúng được truyền thông dòng chính ủng hộ, bao biện, hoặc ít nhất không giám sát với mức độ khắt khe mà cùng những tờ báo ấy sẽ áp dụng cho một tổng thống Cộng Hòa.

Nhưng lịch sử, dù đen tối đến đâu, luôn mang trong mình hạt giống của hy vọng. Sự ra đời của Internet, blogs, podcasts, và đặc biệt sự giải phóng Twitter thành nền tảng X dưới thời Elon Musk đang từng ngày phá vỡ thế độc quyền thông tin của truyền thông

dòng chính. Lần đầu tiên trong lịch sử, công dân bình thường có thể tiếp cận thông tin không qua bộ lọc của CNN hay New York Times, và có thể nói lên tiếng nói của mình mà không cần xin phép bất kỳ tổng biên tập nào.

Cuộc bầu cử của Donald TT Trump năm 2016, bất chấp sự phản đối gần như tuyệt đối của toàn bộ hệ thống truyền thông dòng chính, là bằng chứng hùng hồn rằng nhân dân Mỹ, khi được tiếp cận thông tin đa chiều, có khả năng nhìn xuyên qua bức màn tuyên truyền. Năm 2024, sự thức tỉnh ấy còn mạnh mẽ hơn. Chiến thắng áp đảo lần thứ hai của TT Trump không chỉ là chiến thắng của một ứng cử viên — đó là chiến thắng của nhân dân trước bộ máy truyền thông đã đặt cược tất cả để ngăn cản ông.

TDS, xét cho cùng, không phải là căn bệnh của những cá nhân yếu đuối. Nó là triệu chứng của một hệ thống bệnh hoạn — một hệ thống trong đó truyền thông, giáo

dục, văn hóa đại chúng, và các nền tảng công nghệ đã phối hợp, có ý thức hoặc vô thức, để tước đoạt khả năng tư duy độc lập của hàng chục triệu công dân. 

Chữa lành TDS không thể bằng thuốc hay liệu pháp. Chữa lành TDS chỉ có thể bằng sự tỉnh táo để đọc

mọi nguồn tin với con mắt hoài nghi lành mạnh, bằng sự dũng cảm tìm kiếm sự thật từ nhiều phía, và bằng sự từ chối để bất kỳ một tổ chức nào độc quyền định nghĩa thực tại thay cho mình.

Nếu toàn bộ bài viết này có thể được chưng cất thành một mệnh đề duy nhất, thì mệnh đề ấy là: TDS không phải là phản ứng tự nhiên của lý trí trước một nhân vật

chính trị gây tranh cãi, mà là sản phẩm nhân tạo của một hệ thống thao túng nhận thức đã được xây dựng, thử nghiệm, và hoàn thiện qua nhiều thế hệ. Giống như một bệnh nhân bị đầu độc mãn tính không thể chẩn đoán bệnh của mình nếu không biết nguồn độc, hàng

chục triệu người Mỹ mắc TDS không thể tự chữa lành nếu không trước hết nhận diện được cơ chế đã đưa chất độc ấy vào dòng máu nhận thức của họ: truyền thông dòng chính, hệ thống giáo dục đại học ngày càng đồng nhất về ý thức hệ, nền văn hóa đại

chúng phạt sự độc lập tư tưởng và thưởng sự tuân phục tập thể, và các nền tảng công nghệ đã biến kiểm duyệt thành dịch vụ công cộng.

Nhưng nhận diện bệnh chưa đủ — cần phải hiểu tại sao nó kháng thuốc đến thế.

Câu trả lời nằm ở bản chất sâu xa nhất của TDS mà bài khảo cứu này đã phơi bày: hội chứng này không chỉ là một thiên kiến chính trị mà đã trở thành một bộ phận cấu thành bản sắc cá nhân của người mắc phải. Khi việc căm ghét TT Trump gắn liền với cách một

người định nghĩa bản thân mình — “tôi là người tiến bộ, tôi đứng về phía công lý, tôi chống lại cái ác” — thì mọi bằng chứng ngược lại không được tiếp nhận như dữ kiện cần xem xét, mà bị đẩy ra như mối đe dọa hiện sinh đối với cái tôi. 

Đây là lý do mà TDS có sức kháng cự phi thường trước lý lẽ, trước thực tế, và trước chính kết quả bầu cử: não không cho phép bạn chấp nhận một sự thật có khả năng phá hủy chính bạn.

Thế nhưng, lịch sử dạy chúng ta rằng không có hệ thống tuyên truyền nào tồn tại vĩnh viễn. Liên Xô có Pravda, và Pravda đã sụp đổ cùng bức tường Berlin. Truyền thông dòng chính Mỹ, dù tinh vi hơn Pravda gấp bội, cũng đang đối mặt với bức tường Berlin

của riêng mình: sự mất niềm tin không thể đảo ngược từ chính công chúng mà nó tuyên bố phục vụ. 

Khảo sát Gallup gần đây nhất cho thấy niềm tin của người Mỹ vào truyền thông đã chạm đáy lịch sử. Con số ấy không phải tai nạn — nó là bản cáo trạng. Khi một

thể chế được Hiến Pháp bảo vệ bằng Tu Chính Án Thứ Nhất lại bị chính nhân dân coi là kẻ nói dối, thì thể chế ấy đã tự ký bản án tử hình cho chính mình. Và sự sụp đổ niềm tin ấy, nghịch lý thay, lại chính là liều thuốc giải cho TDS: khi người bệnh bắt đầu nghi ngờ toa thuốc, người bệnh bắt đầu tìm đường chữa lành.

Phải chăng TDS sẽ tự tiêu vong khi TT Trump rời khỏi sân khấu chính trị? 

Câu trả lời là không 

— bởi vì, như bài viết đã chứng minh, TT Trump không phải nguyên nhân mà chỉ là triệu chứng. Hệ thống sản sinh ra TDS vẫn còn nguyên vẹn, và nó sẽ tìm

được mục tiêu mới. Nhưng có một điều đã thay đổi không thể đảo ngược: hàng chục triệu người Mỹ, lần đầu tiên, đã nhìn thấy cơ chế thao túng vận hành trần trụi trước mắt mình.

Họ đã chứng kiến truyền thông dàn dựng narrative, đã thấy fact-checker hành xử như kiểm duyệt viên, đã trải nghiệm sự kiểm duyệt của Big Tech ngay trên tài khoản cá nhân mình. Và một khi đã nhìn thấy, không thể giả vờ không thấy. 

Đó là di sản thực sự của kỷ nguyên TT Trump: không phải chiến thắng của một đảng phái, mà là sự thức tỉnh của hàng triệu bộ não đã quyết định tự mình phán đoán thay vì để người khác phán đoán hộ.

Quá trình chữa lành của một quốc gia bắt đầu từ chính khoảnh khắc ấy — khoảnh khắc mà công dân từ chối ủy thác suy nghĩ cho bất kỳ thế lực nào, và đòi lại quyền thiêng liêng nhất mà tạo hóa ban cho mỗi con người: quyền tự mình tìm kiếm sự thật.

Vô Danh