Information of naga and sarpa

[Shrikanth Balthillaya]

regards

Information of  naga  and  sarpa

1) i want sarpas  (naga sahasranama )sahasranaama  who are find it . pls give me that  information .
 mahabharatha gvve only 80 name. also any other information on that like it.

2) one of cause on this  elephant and snake. when see the elephant ,suddenly not fear about . but

when see the snake we got  fear  suddenly. what is this. who one got it cause pls inform me. this

not joke. one of the old age scholar gave the speech in this matter. when i  meet him. told about it .
he tell, not remember it .i lost my remembering power .  so i selected this root for getting the 

answer.  please help me.

[Parameshwar Puttanmane]

http://sanskritdocuments.org/all_pdf/subrasahasra.pdf

--
निराशीर्निर्ममो भूत्वा युध्यस्व विगतज्वरः।। (भ.गी.)
---
You received this message because you are subscribed to the Google Groups "भारतीयविद्वत्परिषत्" group.
To unsubscribe from this group and stop receiving emails from it, send an email to bvparishat+...@googlegroups.com.
To post to this group, send email to bvpar...@googlegroups.com.
Visit this group at http://groups.google.com/group/bvparishat.
For more options, visit https://groups.google.com/d/optout.

--

  Pa-Pu!

ಪರಮೇಶ್ವರ-ಪುಟ್ಟನ್ಮನೆ 

    

[sunil bhattacharjya]

Namaste,

Sarpas are not necessarily Nagas. Vasuki, who gave out the poison during the Samudramanthna was a snake. As the story goes he later on, to escape from the wrath of Garuda, took the shelter of Lord Shiva and that is how he came to adorn the neck of Lord Shiva.. On the other hand Ananta is non-poisonous and Lord Vishnu lies on him as his bed. Laksmana and Balarama are considered to be the avataras of Ananta.

Sincerely

Sunil KB

[Narayan Dutt Mishra]

नमो विद्वद्भ्यः,

 गोकुलनाथोपाध्यायस्य शिवशतकेऽपि तथ्यमिदमस्त्युपस्थापितम्। एतद्विवरणतत्त्वमीमांसनाय न परं देवीभागवतादिषूह्यमानेन मया तथाविधमुद्धरणं सायासमपि सम्प्राप्तम्, तस्माद्विद्वांसोऽनुरुध्यन्ते विज्ञापयितुमुल्लेखयितुञ्च पुराणादिवचांसि तादृशानि यत्र वासुकिरेव स्रग्रूपतया भगवतश्शिवस्य गले वर्त्ततेऽधिरूढ इति चर्चितं स्यात्।

इति निवेदयन्

नारायणदत्तमिश्रः

शोधच्छात्रः, ज.ने.वि., नवदेहली

[Hnbhat B.R.]

2014-04-10 21:27 GMT+05:30 Narayan Dutt Mishra <ndmishr...@gmail.com>:

नमो विद्वद्भ्यः,

 गोकुलनाथोपाध्यायस्य शिवशतकेऽपि तथ्यमिदमस्त्युपस्थापितम्। एतद्विवरणतत्त्वमीमांसनाय न परं देवीभागवतादिषूह्यमानेन मया तथाविधमुद्धरणं सायासमपि सम्प्राप्तम्, तस्माद्विद्वांसोऽनुरुध्यन्ते विज्ञापयितुमुल्लेखयितुञ्च पुराणादिवचांसि तादृशानि यत्र वासुकिरेव स्रग्रूपतया भगवतश्शिवस्य गले वर्त्ततेऽधिरूढ इति चर्चितं स्यात्।

किमुद्दुष्टमिति न स्पष्टतया न ज्ञातम्। तथापि श्रीशंकराचार्यवचसि प्रामाण्यं स्वीक्रियते, अथवा स्तोत्रवचांसि प्रमाणत्वेन स्वीक्रियते चेत्, षडक्षरस्तोत्रे वासुकेः शिवस्य कण्ठभूषणत्वेनोपवर्णनं दृश्यते। 

वाहनं वृषभोयस्य वासुकिः कण्ठभूषणम् । 

वामे शक्तिधरं देवं वकाराय नमोनमः ॥ 5 

 इममेवोल्लेखं

​ मनसि निधाय, भवता पुराणं प्रमाणमन्विष्टं चेत्, तत्र न लब्धमेव।

​शिवषडक्षरीस्तॊत्रम् आचार्यशङ्करकृत-मिति श्रूयते।

शिवपञ्चाक्षरीस्तोत्रे

​ च,​

नागेन्द्रहाराय त्रिलोचनाय भस्मांगरागाय महेश्वराय। नित्याय शुद्धाय दिगम्बराय तस्मै न काराय नम: शिवाय ॥1॥

वासुकिरेव नागेन्द्रत्वेन वर्णित इति भाति, न तु शेषो वा तक्षको वा। 

मूलं तु स्वयं मृग्यता

​मनयोः

 स्तोत्रयोः प्रामाण्ये।

​​

कम्बरामायणानुसारेण, वासुकिः शिवस्य कङ्कणत्वमभजत इति वर्ण्यते।

If you know English, 

here is the extract of context in Kambaramayana, where Vasuki became bangle कंकण of शिव as given in Puranic Encyclopedia, if you know English:

3) The length of Vāsuki. The Devas and the asuras 

decided to get Amṛta (Ambrosia--the celestial honey of 

immortalily) by churning the sea of milk. The Devas 

went to bring Mandara-mountain, to be used as the 

churning rod. Their attempt was futile. The asuras 

made a trial with the same result. The Bhūtagaṇas 

(Guards) of Śiva also made a vain attempt. On the 

instruction of Viṣṇu, Garuḍa went and brought the 

mountain as easily as an eagle takes away a frog. Now 

Vāsuki should be brought. The Devas and Gandharvas 

failed in that attempt also. Garuḍa who was haughty 

of his strength and speed, went to the city of the nāgas 

(serpents) and requested Vāsuki to come to the sea of 

Milk. Vāsuki replied that if the matter was so urgent 

he had no objection for being carried to that place. He 

took the middle part of Vāsuki in his beak and flew up 

higher and higher and reached beyond the horizon. 

Still the lower half of Vāsuki was lying on the ground. 

So he took Vāsuki in his beak as folded in two. Still 

the result was the same. Garuḍa became aware of the 

impossibility of carrying Vāsuki and returned, ashamed 

and disappointed. Viṣṇu rebuked him for his arrogance. 

After this, Śiva stretched his hand to Pātāla. Vāsuki 

became a small bangle on that hand. Thus Vāsuki was 

brought to the shore of the sea of Milk. (Kamba 

Rāmāyaṇa, Yuddha Kāṇḍa). 

[Nityanand Misra]

On Friday, April 11, 2014 10:12:07 AM UTC+8, hnbhat wrote:

कम्बरामायणानुसारेण, वासुकिः शिवस्य कङ्कणत्वमभजत इति वर्ण्यते।

If you know English, 

I don't know of Purāṇic references, but some medieval works in Prākṛta suggest that Śeṣa adorns the chest of Śiva.

Here is the first reference from the Ayodhyākāṇda of Rāmacaritamānasa (1574–1576 CE) -
वामाङ्गे च विभाति भूधरसुता देवापगा मस्तके
भाले बालविधुर्गले च गरलं यस्योरसि व्यालराट्।
सोऽयं भूतिविभूषणः सुरवरः सर्वाधिपः सर्वदा
शर्वः सर्वगतः शिवः शशिनिभः श्रीशङ्करः पातु माम्॥

व्यालराट् is itnerpreted as Śeṣa in several commentaries including Bhāvārthabodhinī. I will check Mānasapīyūṣa, Siddhāntatilaka, Vijayānandī and the commentary by Jvālāprasāda Miśra and confirm the interpretation there.

The second reference is even more clear in identifying Śeṣa as Śiva's adornment, it is the 200th verse of the Bhaktamāla (circa 1600 CE) -

कबिजन करत बिचार बड़ो कोउ ताहि भनिज्जै।
कोउ कह अवनि बड़ी जगत आधार फनिज्जै॥
सो धारी सिर सेस सेस सिव भूषन कीनो।
सिव आसन कैलास भुजा भरि रावन लीनो॥
रावन जीत्यो बालि पुनि बालि राम इक सर दड़े।
अगर कहै त्रैलोक में हरि उर धारैं ते बड़े॥

Quick translation (cannot capture the beauty of the original though) - "The wise thought and opined who in their view is the greatest. Somebody said Pṛthvī is the greatest, as she bears the whole world. Somebody else said as Śeṣa bears Pṛthvī on His head, Śeṣa is the greatest. Then somebody said Śeṣa was borne as an ornament by Śiva, so Śiva is the greatest. Then somebody said Śiva is borne by His seat Kailāsa, so Kailāsa is the greatest. Then somebody said Rāvaṇa bore Kailāsa in his arms, so Rāvaṇa is the greatest. Then somebody said Bālī defeated Rāvaṇa, so Bālī is the greatest. Then somebody said, Bālī was felled by Rāma using a single arrow, so Rāma is the greatest. Finally, Agradāsa said that Bhaktas who bear Hari (Rāma) in their heart are the greatest."

[Narayan Dutt Mishra]

किमुद्दुष्टमिति न स्पष्टतया न ज्ञातम्।

सम्भवतोऽत्रभवद्भिर्गोकुलनाथवचनोपन्यासाय ’किमुपदिष्टम्’ इत्येतद्द्वारा सङ्केतितोऽहम्। तदीयवचनं हि –

मम वचनजालानि कर्णशुक्तौ तव पतितानि गतानि मौक्तिकत्वम्।

विगुणविलुलितानि लाजबुद्ध्या रसयतु कुण्डलकुण्डलिप्रकाण्डम्॥ (शिवशतकम्, चतुरशीतिसङ्ख्याकश्श्लोकः)

   अत्र कुण्डलकुण्डलीति  सर्प/नागविशेषोऽयं क इति विजिज्ञासायां सम्भवतो वासुकेरेव प्रसङ्गः स्यादत्रेति धिया मया “तथ्यमिदमस्त्युपस्थापितम्” इत्येवम्पूर्वं विलिखितमासीत्।

    शङ्कराचार्य्यस्तोत्रयोः कम्बरामायणस्य च प्रामाण्योद्धरणद्वारोपकृत इति गुरुवर्यान्प्रति विनीतोऽहम्। यद्यपि स्तोत्रादिप्रामाण्यम्पर्याप्तं तथाऽपि शिवसम्बद्धेषु पुराणेषु विषयोऽयं कुत्रचित् पुरस्कृतः स्यादिति पुनरपि विचारयामि। पुनस्तावद् यद्यपि यथामत्याङ्ग्लभाषाञ्जाने तथाऽपि विदुषां परिषद्यस्यां संस्कृतविषयिणी जिज्ञासा मदीया संस्कृतभाषयैव स्यादिति विचारयन्नेवाङ्गलभाषायाम्प्रारब्धेऽस्मिन् विमर्शणे मया संस्कृतभाषयैव स्वप्रश्नः प्रस्तुतीकृत इति विनयावनतो मम विचारः।

 

 व्यालराट् is itnerpreted as Śeṣa in several commentaries including Bhāvārthabodhinī. I will check Mānasapīyūṣa, Siddhāntatilaka, Vijayānandī and the commentary by Jvālāprasāda Miśra and confirm the interpretation there.  

नित्यानन्दमहाशयैर्यद्  एवम्बोधितं तदर्थमपि कृतकृत्योऽहम्, प्रतीक्षे तद्द्वारा टीकावचनपुरस्करणमत्र, यत्र शेष एव वस्तुतो हरिहरयोः क्रमशः स्रक्-शय्याभूत इति निरूपितं स्यात्।

कोउ कह अवनि बड़ी जगत आधार फनिज्जै॥... 

१. संस्कृतभाषिकेषु शोधेषु त्वाङ्ग्लभाषावचनान्युद्ध्रियन्त एव प्रायशः सर्वैस्स्वकथनसमर्थने तथैव हिन्द्यवध्यादिभाषासु रचितरामचरितमानसादिवचनान्यपि  किं तत्त्वमीमांसासन्दर्भे शोधार्थिना निःसंशयम्प्रयोक्तुं शक्यते वा न वेति मे सर्वसाधारणः प्रश्नः।

२. नागसर्पयोः कस्तावन्मुख्यो भेद इति नोत्तरितमिहेदानीं यावद् ( साधारणः सर्पः, विशेषो हि नागो वा ?) .... 

३. अथ व्यालराट् नागानाम्पितामहो वासुकिरथवा स्वयं अनन्तशेषनागो वा?

    कृपया शिवसम्बद्धेषु पुराणेष्वन्यत्र वा चर्चितमेतत्सम्बद्धं किमपि प्राप्यते चेद् विज्ञापयन्तु तत्रभवन्तो विद्वद्वरेण्या भट्ट-मिश्रादिमहाभागा एतत्परिषत्सदस्या अन्ये च विद्वांसः प्रश्नत्रयावलोके इति भवत्कृतसमाधानसम्प्रार्थी - 

नारायणदत्तमिश्रः (शोधच्छात्रः)

जवाहरलालनेहरूविश्वविद्यालयः, नवदेहली

[Narayan Dutt Mishra]

क्षम्यतां तावच्छिवशतकश्लोके " मम वचनजालानि, इत्यशुद्धमत्र तु मम वचनजलानि इति पठनीयम्। धन्यवादः।

--

निराशीर्निर्ममो भूत्वा युध्यस्व विगतज्वरः।। (भ.गी.)
---

You received this message because you are subscribed to a topic in the Google Groups "भारतीयविद्वत्परिषत्" group.
To unsubscribe from this topic, visit https://groups.google.com/d/topic/bvparishat/xtmNR_XJhIc/unsubscribe.
To unsubscribe from this group and all its topics, send an email to bvparishat+...@googlegroups.com.

To post to this group, send email to bvpar...@googlegroups.com.
Visit this group at http://groups.google.com/group/bvparishat.
For more options, visit https://groups.google.com/d/optout.

--
Yours faithfully,
Narayan Dutt Mishra
M.Phil (Research Scholar)
Special Centre for Sanskrit Studies
Jawaharlal Nehru University, New Delhi - 110067

blog info - http://Narayanduttmishra.blogspot.com

[Nityanand Misra]

On Saturday, April 12, 2014 6:27:11 PM UTC+8, Narayan Dutt Mishra wrote:

 

 व्यालराट् is itnerpreted as Śeṣa in several commentaries including Bhāvārthabodhinī. I will check Mānasapīyūṣa, Siddhāntatilaka, Vijayānandī and the commentary by Jvālāprasāda Miśra and confirm the interpretation there.  

नित्यानन्दमहाशयैर्यद्  एवम्बोधितं तदर्थमपि कृतकृत्योऽहम्, प्रतीक्षे तद्द्वारा टीकावचनपुरस्करणमत्र, यत्र शेष एव वस्तुतो हरिहरयोः क्रमशः स्रक्-शय्याभूत इति निरूपितं स्यात्।

Jaṭāśaṅkarī commentary by Vidyābhāskara Ācārya Paṇḍita Jaṭāśaṅkara Dīkṣita Śāstrī (2001, Bhuvan Vani Trust: Lucknow, p. 267): ... (जिनके) वक्षःस्थल पर सर्पराज सुशोभित हैं, ....

Sañjīvanī commentary by Vidyāvāridhi Paṇḍita Jvālāprasāda Miśra (2010 reprint, Khemraj Shrikrishnadas: Mumbai, p. 407): ... जिन शिवजी महाराज के हृदय में सर्पों का राजा पड़ा है, ....

Bilingual English and Hindi commentaries by Dr. Rāmacandra Prasāda (ISBN 978-81-208-0443-2, 2008 reprint, Motilal Banarsidass: New Delhi, p. 249): ...वक्षःस्थल पर नागराज सुशोभित हैं, ...,  ... and on whose breast lies the Serpent King, ...

Vijayā commentary by Mānasarājahaṁsa Paṇḍita Vijayānanda Tripāṭhī (Second Volume, 1980, Indian Development Trust: Calcutta, pp. 1-3): ... जिनके वक्षःस्थल पर सर्पराज विराजमान हैं, ...

Siddhāntatilaka commentary by Paṇḍita Śrīkāntaśaraṇa (Second volume, 1945, Pustak Bhandar: Patna, pp. 887-888): ... जिनके वक्षःस्थल पर सर्पराज सोहते हैं, ...

Mānasapīyūṣa edited by Añjanīnandanaśaraṇa (Fourth volume, Fifth edition, 1974, Gita Press: Gorakhpur, pp. 1-4): व्यालराट् = व्याल + राट् = सर्पराज, शेषजी (p. 2), ... और वक्षःस्थल पर सर्पराज सुशोभित हैं, ... (p. 3),

Bhāvārthabodhinī commentary by Jagadguru Rāmānandācārya Svāmī Rāmabhadrācārya (Third edition, 2008, Chitrakot: Shri Tulsi Peeth Seva Nyas, p. 305), ... जिनके हृदय पर सर्पराज शेष विद्यमान हैं, ...

[Hnbhat B.R.]

2014-04-12 15:57 GMT+05:30 Narayan Dutt Mishra <ndmishr...@gmail.com>:
>
> किमुद्दुष्टमिति न स्पष्टतया न ज्ञातम्।
>
> सम्भवतोऽत्रभवद्भिर्गोकुलनाथवचनोपन्यासाय ’किमुपदिष्टम्’ इत्येतद्द्वारा सङ्केतितोऽहम्। तदीयवचनं हि –
>
> मम वचनजालानि कर्णशुक्तौ तव पतितानि गतानि मौक्तिकत्वम्।
>
> विगुणविलुलितानि लाजबुद्ध्या रसयतु कुण्डलकुण्डलिप्रकाण्डम्॥ (शिवशतकम्, चतुरशीतिसङ्ख्याकश्श्लोकः)
>
>    अत्र कुण्डलकुण्डलीति  सर्प/नागविशेषोऽयं क इति विजिज्ञासायां सम्भवतो वासुकेरेव प्रसङ्गः स्यादत्रेति धिया मया “तथ्यमिदमस्त्युपस्थापितम्” इत्येवम्पूर्वं विलिखितमासीत्।

 
>
>     शङ्कराचार्य्यस्तोत्रयोः कम्बरामायणस्य च प्रामाण्योद्धरणद्वारोपकृत इति गुरुवर्यान्प्रति विनीतोऽहम्। यद्यपि स्तोत्रादिप्रामाण्यम्पर्याप्तं तथाऽपि शिवसम्बद्धेषु पुराणेषु विषयोऽयं कुत्रचित् पुरस्कृतः स्यादिति पुनरपि विचारयामि। पुनस्तावद् यद्यपि यथामत्याङ्ग्लभाषाञ्जाने तथाऽपि विदुषां परिषद्यस्यां संस्कृतविषयिणी जिज्ञासा मदीया संस्कृतभाषयैव स्यादिति विचारयन्नेवाङ्गलभाषायाम्प्रारब्धेऽस्मिन् विमर्शणे मया संस्कृतभाषयैव स्वप्रश्नः प्रस्तुतीकृत इति विनयावनतो मम विचारः।
>
>  

भाषा या वा का वा भवतु, विचारस्योपस्थापनस्य विशदता एव प्रस्तुतीकरणस्य साफल्यं जनयति, न तु भाषाभेदः। अत्राह भर्ता हरिः वाक्यपदीये ---

न सोऽस्ति प्रत्ययो लोके यः शब्दानुगमादृते ।
अनुविद्धं इव ज्ञानं सर्वं शब्देन भासते । । १.१३१ । ।
वाग्रूपता चेतुत्क्रामेदवबोधस्य शाश्वती ।
न प्रकाशः प्रकाशेत सा हि प्रत्यवमर्शिनी । । १.१३२ । ।

न
संस्कृतशब्देनैव ज्ञानं भासते इति, नेतरभाषाशब्दैरिति नियमः कृतः। अवबोधस्यैव प्रकाश्यत्वं शब्दैः।

 
>
>  व्यालराट् is itnerpreted as Śeṣa in several commentaries including Bhāvārthabodhinī. I will check Mānasapīyūṣa, Siddhāntatilaka, Vijayānandī and the commentary by Jvālāprasāda Miśra and confirm the interpretation there.  
>
> नित्यानन्दमहाशयैर्यद्  एवम्बोधितं तदर्थमपि कृतकृत्योऽहम्, प्रतीक्षे तद्द्वारा टीकावचनपुरस्करणमत्र, यत्र शेष एव वस्तुतो हरिहरयोः क्रमशः स्रक्-शय्याभूत इति निरूपितं स्यात्।
>
> कोउ कह अवनि बड़ी जगत आधार फनिज्जै॥...
>
> १. संस्कृतभाषिकेषु शोधेषु त्वाङ्ग्लभाषावचनान्युद्ध्रियन्त एव प्रायशः सर्वैस्स्वकथनसमर्थने तथैव हिन्द्यवध्यादिभाषासु रचितरामचरितमानसादिवचनान्यपि  किं तत्त्वमीमांसासन्दर्भे शोधार्थिना निःसंशयम्प्रयोक्तुं शक्यते वा न वेति मे सर्वसाधारणः प्रश्नः।

अस्योत्तरमपि
पूर्वमेव दत्तम्। ज्ञानस्य प्रकाशने भाषानियमो नास्ति, किं तु निरूपणियस्य विचारस्य वैशद्यमेव गण्यते विद्वद्भिरिति।

 
>
> २. नागसर्पयोः कस्तावन्मुख्यो भेद इति नोत्तरितमिहेदानीं यावद् ( साधारणः सर्पः, विशेषो हि नागो वा ?)

प्रश्नश्च
न कृत इति मन्ये न स्मरामि। क्षमा याचे यदि कृतः।

अत्रोभयोरप्युल्लेखो वर्तते,
भगवद्गीतायाम् --- दशमाध्याये २८-२९ श्लोकयोः। तत्र व्याख्यानेष्वन्विष्यताम्।

28 आयुधानाम अहं वज्रं धेनूनाम अस्मि कामधुक परजनश चास्मि कन्दर्पः सर्पाणामस्मि वासुकिः
29 अनन्तश्चास्मि नागानां वरुणॊ यादसाम अहम पितॄणाम अर्यमा चास्मि यमः संयमताम अहम 30

इति वासुकेः सर्पत्वम्, अनन्तस्य नागत्वं चोक्तम्। तत्र

सर्पा नागाश्च जातिभेदाद्भिद्यन्ते ।।10.28।।
इति आनन्दगिरिव्याख्या।

सर्पाश्च नागाश्च जातिभेदाद्भिद्यन्ते तत्र सर्पाणां मध्ये तेषां राजा वासुकिरहमस्मि ।।10.28।। इति मधुसूधनसरस्वती च।

"सर्पाणां सविषाणां राजा वासुकिरस्मि " इति
नागानां निर्विषाणां राजा अनन्तः शेषोऽस्मि।" इति च श्रीधर-स्वामी।

"सर्पाः एकशिरसः तेषां मध्ये वासुकिः अस्मि ।
नागा बहुशिरसः" इति श्रीरामानुजाचार्याः।

स्वामी शिवानन्दः मतानि संक्ष्यिप्य विवृणोति ---

"The Lord of hoodless or ordinary serpents.Sarpa (serpent) has only one head. Vasuki is yellow-coloured. Nagas have many heads. Ananta is fire-coloured.Sridhara says that the 'Sarpa' is poisonous and the 'Naga' is non-poisonous. Sri Ramanuja says that 'Sarpa' has only one head and 'Naga' has many heads. "

इति।

नागानां सर्पावान्तरभेदानाम्। इति नीलकण्ठः।


भगवद्गीतायाः व्याख्यानान्तराण्यप्यत्र द्रष्टुं शक्यते एव ---

Gita Supersite 2.0 (Beta)

 ३. अथ व्यालराट् नागानाम्पितामहो वासुकिरथवा स्वयं अनन्तशेषनागो वा?

उपर्येवास्य प्रश्नस्योत्तरं भगवद्गीतायां दत्तम्। सर्पाणां वासुकिः, नागानामनन्तः इति।

 

    कृपया शिवसम्बद्धेषु पुराणेष्वन्यत्र वा चर्चितमेतत्सम्बद्धं किमपि प्राप्यते चेद् विज्ञापयन्तु 

तत्र तत्र पुराणेषु भवतापि संशोधनच्छात्रभूतेनाप्यन्वेषणं स्वयं कर्तुमपि शक्यते। शैवानि, वैष्णवानि, वा पुराणानि यथेष्टमुपलभ्यन्त एव। तत्रैव पठनेन भवतापि यल्लभ्यते चेत् वयमप्युपकृता भवामः।

​ "न हि सर्वः सर्वं जानाति, " यत्किंचित् मादृशा जानन्ति, यत्किंचित् भवादृशा जानन्ति इति वयं मन्यामहे।​

[Hnbhat B.R.]

यद्यपि यथामत्याङ्ग्लभाषाञ्जाने तथाऽपि विदुषां परिषद्यस्यां संस्कृतविषयिणी जिज्ञासा मदीया संस्कृतभाषयैव स्यादिति विचारयन्नेवाङ्गलभाषायाम्प्रारब्धेऽस्मिन् विमर्शणे मया संस्कृतभाषयैव स्वप्रश्नः प्रस्तुतीकृत इति विनयावनतो मम विचारः।

भाषा या वा का वा भवतु, विचारस्योपस्थापनस्य विशदता एव प्रस्तुतीकरणस्य साफल्यं जनयति, न तु भाषाभेदः। अत्राह भर्ता हरिः वाक्यपदीये ---

न सोऽस्ति प्रत्ययो लोके यः शब्दानुगमादृते ।
अनुविद्धं इव ज्ञानं सर्वं शब्देन भासते । । १.१३१ । ।
वाग्रूपता चेतुत्क्रामेदवबोधस्य शाश्वती ।
न प्रकाशः प्रकाशेत सा हि प्रत्यवमर्शिनी । । १.१३२ । ।

न
संस्कृतशब्देनैव ज्ञानं भासते इति, नेतरभाषाशब्दैरिति नियमः कृतः। अवबोधस्यैव प्रकाश्यत्वं शब्दैः।

​ इति मम विचारः।​

इदं

​ भगवद्गीतानुसारेण।​

 

 

    कृपया शिवसम्बद्धेषु पुराणेष्वन्यत्र वा चर्चितमेतत्सम्बद्धं किमपि प्राप्यते चेद् विज्ञापयन्तु 

तत्र तत्र पुराणेषु भवतापि संशोधनच्छात्रभूतेनाप्यन्वेषणं स्वयं कर्तुमपि शक्यते। शैवानि, वैष्णवानि, वा पुराणानि यथेष्टमुपलभ्यन्त एव। तत्रैव पठनेन भवतापि यल्लभ्यते चेत् वयमप्युपकृता भवामः।

​ "न हि सर्वः सर्वं जानाति, " यत्किंचित् मादृशा जानन्ति, यत्किंचित् भवादृशा जानन्ति इति वयं मन्यामहे।​

भावत्कः

[Narayan Dutt Mishra]

 नमो नमोऽत्रभवद्भ्याम्। अहो कृतार्थीकृतोऽस्मि... द्वयोर्विद्वद्वरेण्ययोर्भट्ट-मिश्रमहाभागयोर्वैदुष्येणास्याः परिषदो नैकसंस्कृतानुरागिण इव बहूपकृतोऽहम्, तत्रापि पुनः सद्य एव तथ्यान्यालोचनया सह पुरस्कर्त्तुमिति बहवो धन्यवादाः।

    अवश्यम्महाशया भवद्वचनेन भवदुद्धृतवचनेन चास्मि पूर्णतः सहमत एव।  न मम द्वेषः कस्यैचिदपि भाषायै न चातिस्नेहोऽपीति स्वीकरोमि यतो न हि कयाचिदपि भाषयाऽवबोधभेदो जन्यते तथाऽपि प्रयोगसौकर्य्याद् यदि कश्चित् प्रयुनक्ति यां कामपि भाषां तर्हि दोषोऽपि कस्तत्र? इति विचार्य्यैव विनिश्चयीकृतेन मया प्रारभत संस्कृते स्वकीयम्प्रश्नं विधातुमिति। 

        अनुशील्यन्ते कानिचन पुराणानि, तेषु शीघ्रतयैवान्वेषणीयतथ्यम् अनवाप्याल्पमतिना मया भवादृशानां विदुषां साहाय्यं ग्रहीतुकामत्वादत्र प्रश्न उपस्थापित आसीत् (बहूनि पुराणभिन्नानि तथ्यानि तु तत्रभवन्तौ पुरस्कृतवन्तावेव, तदर्थंं सविनयं कृतज्ञोऽस्मि) तथाऽप्यवश्यम्प्रयतिष्ये भट्टवर्य्याणाम्प्रेर्यमाणवचनानुसारेणानुसर्तुमत्रोपस्थापयितुञ्च, यदि चेत् तत्तत्पुराणेषु तत्त्वमिदं यदा लब्धीकृतवान् स्याम्।  इति भृशं धन्यवादान्नर्पयन् भवदीयशिष्यकल्पः।

[Narayan Dutt Mishra]

पूर्वतने वाक्यांशे मम, प्रारभत इत्यस्य स्थाने तु प्रारभ्यत इत्येव साधु। अपि च धन्यवादान् अर्पयन्निति साधु, एतस्मिन्नेव मे तात्पर्य्यात्। तस्मात् क्षमा याचे। यथा विज्ञातोऽस्मि भट्टवर्य्यैः पूर्वमेकत्र -(क्षम्यताम्महोदयाः, अल्पज्ञशिष्यकल्पत्वादन्यथागृहीतत्वाभावाच्च कोऽहं  क्षमादानक्षमः! तस्मान्न न क्षमायाचनम्भावत्कमपेक्षितमिह। इह मम संशयस्तावत् “क्षमा याचे” अत्र सम्भवतः क्षमां याचे स्याद् इत्यद्यावधि अवगतोऽस्मि।

यद्यन्यदपि किमपि तत्त्वमस्ति चेद् उपकुर्वन्तु कृपया प्रबोधनेन।

​

 ​

क्षमाः

​ याचे इत्येवोद्दिष्टम्। बहुवारमपराद्धेषु बहुवारं क्षमाः प्रदातव्या इत्येव। 

गच्छतः स्खलनं क्वापि भवत्येव प्रमादतः।

हसन्ति दुर्जनास्तत्र समादधति सज्जनाः॥

इति न्यायः। ​​)  

 

--
Yours faithfully,
Narayan Dutt Mishra
M.Phil (Research Scholar)
Special Centre for Sanskrit Studies
Jawaharlal Nehru University, New Delhi - 110067

blog info - http://Narayanduttmishra.bloetasminneva