(discussed in ध्वन्यालोकः - प्रथमोद्योतः)
हे निषाद ! त्वं यत् क्रौञ्चमिथुनादेकं काममोहितम् अवधीः शाश्वतीः समाः प्रतिष्ठां मा अगमः।
The verse has got three interpretations applicable to निषाद (वाच्यार्थः) , श्रीराम(व्यङ्ग्यार्थः) and रावण (व्यङ्ग्यार्थः) --
1.निषादपरः अन्वयः -
o! Nisada ! do not live for many years as you have killed the male bird of the kraunca-couple, which has lust.
व्याख्यानम् --
here the word ’मा’ is an अव्ययम् (स्वरादिनिपात्मव्ययम् 1-1-37) and according to Nagesa listing of माङ् in स्वरादि is प्रक्षिप्त (लघुशब्देन्दुशेखरः)
Usage elsewhere --
अरसिकाय कवित्वनिवेदनं शिरसि मा लिख मा लिख मा लिख (नैषधम्)
मा स्वयमुत्पाद्य (प्रतिमानाटकम् 1-10)
Some scholars do not touch मा and take माङ् , go for आर्षप्रयोगः or comment 'न माङ्योगे इति प्रायिकम् अडागमनिषेधः’।
But wherever there is मा + लुङ् , with अडाग्म - this is the सिद्धान्त।
निषादः - निषीदति पापम् अस्मिन् - नि + षद्ल् (विशरणगत्यवसादनेषु - भ्वादि - विशरणम्=हिंसा) - हलश्च (3-3-129) इति घञ्। ’सदिरप्रतेः’(8-3-66) इति षत्वम्।
(if it is निषादस्वर then - निषीदति मनः अस्मिन्)
2.श्रीरामपरः अन्वयः --
O ! Srirama ! since you have killed Ravana , who was the male partner and lusty , have had perennial fame for years.
व्याख्यानम् --
मानिषादः = सीतायाः आश्रयः - श्रीरामः
"राघवत्वे’भवत् सीता रुक्मिणी कृष्णजन्मनि" (विष्णुपुराणम्) - लक्ष्मी एव सीता , विष्णोः रामावतारे ।
एवं ’श्रीराम राम रामेति’ - इत्यत्र ’श्रिया सीतया सहितः रामः’ - इति।
क्रुञ्चा = कुटिलगतिः , सा अस्यास्तीति क्रौञ्ची राक्षसी । तद्वंश्यः पुरुषः क्रौञ्चः = रावणः , पुंयोगे - तस्य पत्नी क्रौञ्ची मण्डोदरी - तयोः मिथुनम् क्रौञ्चमिथुनम् ।
3.रावणपरः अन्वयः --
O! cruel Ravana ! since you have separated either part of the Janakirama - couple, which is affectionate towards her husband , do not have the benefits of the boons of Brahma(such as kingdom of Lanka etc. for ever.
व्याख्यानम्--
निषादः = क्रूरः
due to राज्यपरित्याग , वनवास etc. Rama and Sita got क्रुञ्चत्व= कृशत्व = अल्पीभाव । So are called क्रौञ्चमिथुनम्।
तस्मात् क्रौञ्चमिथुनात् एकं काममोहितम् अवयवम् सीतारूपम् अवधीः।
अवधीः - in fact अपहरणम् is worse than वध for Rama - अद्वैतं सुखदुःखयोः।
धन्यो’स्मि