рдирдореЛ рд╡рд┐рджреНрд╡рджреНрднреНрдпрдГ
рд╡реНрдпрд╛рдХрд░рдг рд╕рдореНрдордд рдХреЛрдИ рд╢рдмреНрдж рдмрддрд╛рдиреЗ рдХреА рдХреГрдкрд╛ рдХрд░реЗрдВ рдЬрд┐рд╕рдХрд╛ рдЕрд░реНрде рд╣реЛрддрд╛ рд╣реЛ рд░рд╛рдзрд╛рд░рд╛рдиреА рдХрд╛ рдЙрдкрд╛рд╕рдХредтАЭ -----
рд░рд╛рдзрд╛ рднрдХреНрддрд┐рдГ рдЕрд╕реНрдп рд░рд╛рдзреАрдпрдГ - рд░рд╛рдзрд╛ рднрдХреНрддрд┐рдГ рдЕрд╕реНрдпрд╛рдГ рд░рд╛рдзреАрдпрд╛ -- рд░рд╛рдзреАрдпрд╛рдГ (рдкреБрд░реБрд╖рд╛рдГ) рд░рд╛рдзреАрдпрд╛рдГ (рд╕реНрддреНрд░рд┐рдпрдГ) рдЪ рд░рд╛рдзреАрдпрд╛рдГ ред
Panini offers a рд╕реВрддреНрд░рдореН - рд╢реЗрд╖реЗ 4-2-92 -- this is an рдЕрдзрд┐рдХрд╛рд░рд╕реВрддреНрд░рдореН as well as a рд╡рд┐рдзрд┐рд╕реВрддреНрд░рдореН ред This runs till before рддрд╕реНрдп рд╡рд┐рдХрд╛рд░рдГ 4-3-132 . What is рд╢реЗрд╖ ? The рдЕрд░реНрде other than рдЕрдкрддреНрдпрдореН to рдЪрд╛рддреБрд░рд░реНрдерд┐рдХ is called рд╢реЗрд╖ - рд╢реИрд╖рд┐рдХрдкреНрд░рддреНрдпрдпрд╛рдГ ред
The present question is related to рднрдХреНрддрд┐ ( not рдХрд░реНрдо ) .
Panini , in рд╢реИрд╖рд┐рдХрд╛рдГ , offers the following рд╕реВрддреНрд░рд╛рдгрд┐ under тАЩ рднрдХреНрддрд┐ тАЩ---
рднрдХреНрддрд┐рдГ , рдЕрдЪрд┐рддреНрддрд╛рджрджреЗрд╢рдХрд╛рд▓рд╛рдЯреНрдардХреН , рдорд╣рд╛рд░рд╛рдЬрд╛рдЯреНрдардЮреН , рд╡рд╛рд╕реБрджреЗрд╡рд╛рд░реНрдЬреБрдирд╛рднреНрдпрд╛рдВ рд╡реБрдиреН , рдЧреЛрддреНрд░рдХреНрд╖рддреНрд░рд┐рдпрд╛рдЦреНрдпреЗрднреНрдпреЛ рдмрд╣реБрд▓рдВ рд╡реБрдЮреН , рдЬрдирдкрджрд┐рдирд╛рдВ рдЬрдирдкрджрд╡рддреНрд╕рд░реНрд╡рдВ рдЬрдирдкрджреЗрди рд╕рдорд╛рдирд╢рдмреНрджрд╛рдирд╛рдВ рдмрд╣реБрд╡рдЪрдиреЗ ( 4-3-95 to 4-3-100) .
рднрдЬреНрдпрддреЗ рд╕реЗрд╡реНрдпрддреЗ рдЕрдирдпрд╛ рдЗрддрд┐ рднрдХреНрддрд┐рдГ -- рднрдЬ рд╕реЗрд╡рд╛рдпрд╛рдореН -- тАЩ рд╕реНрддреНрд░рд┐рдпрд╛рдВ рдХреНрддрд┐рдиреН тАЩ 3-3-94 , ' рдХреГрддреНрдпрд▓реНрдпреБрдЯреЛ рдмрд╣реБрд▓рдореН тАЩ 3-3-113 - рдмрд╛рд╣реБрд▓рдХрд╛рддреН рдХрд░рдгреЗ ред
рд░рд╛рдзрд╛ рднрдХреНрддрд┐рдГ рдЕрд╕реНрдп -- тАЩ рд╕реЛтАЩрд╕реНрдп тАЩ рдЕрдиреБрд╡реГрддреНрддрд┐ from ' рд╕реЛтАЩрд╕реНрдп рдирд┐рд╡рд╛рд╕рдГ тАЩ 4-3-89 -- рд▓рд┐рдЩреНрдЧрдореН рдЕрд╡рд┐рд╡рдХреНрд╖рд┐рддрдореН -- рд░рд╛рдзрд╛ рднрдХреНрддрд┐рдГ рдЕрд╕реНрдпрд╛рдГ -- тАЩ рднрдХреНрддрд┐рдГ тАЩ рдЕрдгреН - рддрдВ рдмрд╛рдзрд┐рддреНрд╡рд╛ - тАЩ рд╡реГрджреНрдзрд┐рд░реНрдпрд╕реНрдпрд╛рдЪрд╛рдорд╛рджрд┐рд╕реНрддрджреНрд╡реГрджреНрдзрдореН тАЩ 1-1-73 тАЩ рд╡реГрджреНрдзрд╛рдЪреНрдЫрдГ тАЩ 4-2-114 , рдЫрд╕реНрдп тАЩ рдЖрдпрдиреЗрдпреАрдиреАрдпрд┐рдпрдГ рдлрдбрдЦрдЫрдШрд╛рдВ
рдкреНрд░рддреНрдпрдпрд╛рджреАрдирд╛рдореН тАЩ 7-1-2 - рдЫреНрд╕реНрдп рдИрдпрд╛рджреЗрд╢рдГ -- рд░рд╛рдзреАрдпрдГ ред
рд╕реНрддреНрд░реАрддреНрд╡рд╡рд┐рд╡рдХреНрд╖рд╛рдпрд╛рдореН -- рд░рд╛рдзрд╛ рднрдХреНрддрд┐рдГ рдЕрд╕реНрдпрд╛рдГ - рд░рд╛рдзреАрдп -- тАЩрд╕реНрддреНрд░рд┐рдпрд╛рдореН тАЩ 4-1-3 , тАЩ рдЕрдЬрд╛рджреНрдпрддрд╖реНрдЯрд╛рдкреН тАЩ 4-1-4 -- рдЯрд╛рдкреН -- рд░рд╛рдзреАрдпрд╛ ред
A group of рд░рд╛рдзреАрдпрд╛рдГ (рдкреБрд░реБрд╖рд╛рдГ ) and рд░рд╛рдзреАрдпрд╛рдГ (рд╕реНрддреНрд░рд┐рдпрдГ) -- тАЩ рдкреБрдорд╛рдиреН рд╕реНрддреНрд░рд┐рдпрд╛ тАЩ 1-2-67 рд╕реНрддреНрд░рд┐рдпрд╛ рд╕рд╣реЛрдХреНрддреМ рдкреБрдорд╛рдиреН рд╢рд┐рд╖реНрдпрддреЗ рддрд▓реНрд▓рдХреНрд╖рдг рдПрд╡ рд╡рд┐рд╢реЗрд╖рдГ рдЪреЗрддреН -- рд░рд╛рдзреАрдпрд╛рдГ ред
It may be noted --
'рд╕рд╛рд╕реНрдп рджреЗрд╡рддрд╛тАЩ 4-2-23 -- is related to рдХрд░реНрдо - рдпрд╛рдЧрдГ -- тАЩ рдЕрдЧреНрдиреАрд╖реЛрдореАрдпрдВ рдкрд╢реБрдорд╛рд▓рднреЗрдд тАЩ (рдпрдЬреБрд░реНрд╡реЗрджрдГ) -- рдЕрдЧреНрдиреАрд╖реЛрдореМ рджреЗрд╡рддреЗ рдЕрд╕реНрдп рдкрд╢реЛрдГ -- according to рдкреВрд░реНрд╡рдореАрдорд╛рдВрд╕рд╛ - рджреНрд░рд╡реНрдпрдВ рджреЗрд╡рддрд╛ рдЪ рдпрд╛рдЧрд╕реНрд╡рд░реВрдкрдореН -- рд╢реНрд░реМрддрд╕реВрддреНрд░рдореН (рдХрд▓реНрдкрдГ) says рджреНрд░рд╡реНрдпрдВ рджреЗрд╡рддрд╛ рддреНрдпрд╛рдЧрд╢реНрдЪ рдпрд╛рдЧрд╕реНрд╡рд░реВрдкрдореН ред
тАЩрддреНрдпрдЬреНрдпрдорд╛рдирджреНрд░рд╡реНрдпреЗ рдЙрджреНрджреЗрд╢реНрдпрд╡рд┐рд╢реЗрд╖реЛ рджреЗрд╡рддрд╛ рдордиреНрддреНрд░рд╕реНрддреБрддреНрдпрд╛ рдЪ тАЩ ред
рдЕрдЧреНрдирд┐рдГ рджреЗрд╡рддрд╛ рдЕрд╕реНрдп рдЖрдЧреНрдиреЗрдпрдВ рд╣рд╡рд┐рдГ , рдЖрдЧреНрдиреЗрдпреЛ рдордиреНрддреНрд░рдГ , -- тАЩ рд╕рд╛рд╕реНрдп рджреЗрд╡рддрд╛ тАЩ тАЩ рдЕрдЧреНрдиреЗрд░реНрдврдХреН тАЩ 4-2-32 - рдврд╕реНрдп рдПрдпрд╛рджреЗрд╢рдГ ред
рдЕрдиреБрд░рд╛рдзрд╛ -- рдЕрдиреВрд░рд╛рдзрд╛ ---
рд╢реНрд░рд╡рд┐рд╖реНрдард╛рдлрд▓реНрдЧреБрдиреНрдпрдиреБрд░рд╛рдзрд╛рд╕реНрд╡рд╛рддрд┐рддрд┐рд╖реНрдпрдкреБрдирд░реНрд╡рд╕реБрд╣рд╕реНрддрд╡рд┐рд╢рд╛рдЦрд╛рд╖рд╛рдврд╛рдмрд╣реБрд▓рд╛рд▓реНрд▓реБрдХреН 4-3-34 рд▓реБрдХреНрддрджреНрдзрд┐рддрд▓реБрдХрд┐ 1-2-49
рд╢реНрд░рд╡рд┐рд╖реНрдард╛ = рдзрдирд┐рд╖реНрдард╛ ; рдмрд╣реБрд▓рд╛ = рдХреГрддреНрддрд┐рдХрд╛
рдЕрдиреВрд░рд╛рдзрд╛ - in Balamanorama Press is wrong -- рд▓реЛрдХреЗ рдЕрдиреБрд░рд╛рдзрд╛ -- рд╡реЗрджреЗ рдЕрдиреВрд░рд╛рдзрд╛ -- тАЩ рд╡реНрдпрддреНрдпрдпреЛ рдмрд╣реБрд▓рдореН тАЩ 3-1-85 рд╡рд░реНрдгрд╡реНрдпрддреНрдпрдпрдГ ред тАЩ рдЕрдиреВрд░рд╛рдзрд╛рдиреН рд╣рд╡рд┐рд╖рд╛ рд╡рд░реНрдзрдпрдиреНрддрдГ тАЩ -- рдкреБрдгреНрдпрд╛рд╣рд╡рд╛рдЪрдирдордиреНрддреНрд░рдГ - рдЕрддреНрд░ рд▓рд┐рдЩреНрдЧрд╡реНрдпрддреНрдпрдпрдГ ред
рдзрдиреНрдпреЛтАЩрд╕реНрдорд┐
Dr.Korada Subrahmanyam
Professor of Sanskrit (Retd)
299 Doyen , Serilingampally, Hyderabad 500 019
Ph:09866110741Skype Id: Subrahmanyam Korada