Re: {भारतीयविद्वत्परिषत्} Patanj ali Mahabhashya

[N.R.Joshi]

Sept 10, 2014

 

Dear Prof S. Korada,

 

Many thanks for presenting details related to Bauddhaartha and Baahyaartha and Praatipadika.

 

N.R.Joshi

---------- Original Message ----------
From: Subrahmanyam Korada <kora...@gmail.com>
To: "bvpar...@googlegroups.com" <bvpar...@googlegroups.com>
Subject: Re: {भारतीयविद्वत्परिषत्} Patanj ali Mahabhashya
Date: Sun, 7 Sep 2014 22:11:23 +0530

नमो विद्वद्भ्यः

 

अर्थ is of two types - बौद्धार्थ and बाह्यार्थ । If you take बाह्यार्थ then प्रातिपदिकs like शशविषाण , मृगतृष्ण etc cannot be covered - as there is no बाह्यार्थ ।

 

So अर्थवत् means - the one where बौद्धार्थ  is there , ie बाह्यार्थ may or may not be there - Patanjali discusses this under स्त्रियाम् (4-2-1)

 

मृगतृष्णांभसि स्नातः शशशृङ्गधनुर्धरः।

एष वन्ध्यासुतो याति खपुष्पकृतशेखरः ॥

(quoted by Samkaracarya in तैत्तरीयोपनिषद्भाष्यम्)

 

The aspect is widely discussed under तदस्यास्त्यस्मिन्निति मतुप् (5-2-94) - here  Panini suggests बौद्धार्थ by the word अस्ति |

 

Even in Karakas it is completely बौद्धार्थ --

 

साधनव्यवहारश्च बुद्ध्यवस्थानिबन्धनः।

सन्नसन्वार्थरूपेषु भेदो बुद्ध्या प्रकल्प्यते ॥ (वाक्यपदीयम् - पदकाण्डः- साधनसमुद्देशः-३)

 

सन् असन् वा अपि = whether an outside thing is available or not .

 

Karakas , such as  कर्ता, कर्म , करणम् etc behave by creating difference thru बुद्धि, the  thing may or may not be available in a concrete form.

 

एकस्य बुद्ध्यवस्थाभिः भेदे च परिकल्पिते ।

कर्मत्वं करणत्वं वा कर्तृत्वं वोपजायते । ibid 104

 

आत्मा आत्मना आत्मानं हन्ति - is the example (for suicide) - here the same 'thing' is depicted as कर्ता , कर्म and करणम् - this is possible iff बौद्धार्थ is accepted.

under स्थानिवदादेशो’नल्विधौ  - पतञ्जलि clearly says it is बुद्धिविपरिणाम as शब्द is नित्य --

 

दधि अत्र  or दध्यत्र - इको यणचि - इकारस्थाने यकारबुद्धिं करोति - both are independent - Panini shows सन्धि just as an उपाय for analysis. 

 

सर्वे सर्वपदादेशाः दाक्षीपुत्रस्य् पाणिनेः।

एकमात्रविकारे हि नित्यत्वं नोपपद्यते॥(महाभाष्यम् - दाधाघ्वदाप्)

 

In वाक्याधिकरणम्  of श्लोकवार्तिकम् , Kumarila explains this beautifully.

 

Same is the case in समासs also  -

 

राज्ञः पुरुषः - राजपुरुषः - both are independent and नित्य - विभाषा is a कल्पना by Panini to build the शास्त्रम् ।

 

Nagesa in Manjusa takes up the न्यायसूत्रम् - बुद्धिसिद्धं तु तदसत् and comments but this is not acceptable to Naiyayikas.

 

धन्यो’स्मि

Dr.Korada Subrahmanyam
Professor of Sanskrit, CALTS,
University of Hyderabad,
Ph:09866110741(M),91-40-23010741(R),040-23133660(O)

Skype Id: Subrahmanyam Korada

Personal Website: www.korada.org

2014-09-01 3:06 GMT+05:30 N.R.Joshi <gira...@juno.com>:

August 31, 2014

 

Prof S. Korada, Thanks for explanation.. This sentence अवर्णाकृतिः उपदिष्टा सर्वम् अवर्णकुलं ग्रहीष्यति । तथा इवर्णाकृतिः , तथा उवर्णाकृतिः made the whole clear to me.

 

Now I have a side question.

 

Prof Korada from earlier posting

“So there will not be problem with शशशृङ्गम् etc , where the outside द्रव्यम् / 'thing' is not available - Panini means it by अर्थवदधातुरप्रत्ययःप्रातिपदिकम् - अर्थःबौद्धार्थः।“

 

From another book I have definition of PrAtipadika

 

“The term refers to meaningful grammatical entities excluding affixes and verbal stems by including krt and taddhita derivatives and compounds.”

 

In your definition have you taken meaning of apratyaya different from excluding affixes ? Please explain.

 

Thanks. N.R.Joshi

 

---------- Original Message ----------
From: Subrahmanyam Korada <kora...@gmail.com>
To: "bvpar...@googlegroups.com" <bvpar...@googlegroups.com>
Subject: Re: {भारतीयविद्वत्परिषत्} Patanj ali Mahabhashya
Date: Sat, 23 Aug 2014 18:27:18 +0530

नमो विद्वद्भ्यः

 

What is the meaning of Aakriti in

Aakriti upadeshaat siddham (Paspasha Aahnikam-Vidvan Joshi

 

In his  शिवसूत्रs , Panini did not offer the मातृका (of Varnas) as it is known thru लोक , but offered (उपदेश)  Varnas in a specific fashion.

 No साधुशब्दान्वाख्यानम् is happening by this वर्णसमाम्नाय । Then what is the purpose of this वर्णोपदेश?

 

भाष्यम् -

अथ किमर्थो वर्णानामुपदेशः ?

After giving two purposes , viz वृत्तिसमवायार्थः , अनुबन्धकरणार्थश्च , Patanjali raises the prelude to a वार्तिकम् -

इष्टबुद्ध्यर्थश्च वर्णानामुपदेशः । इष्टान् वर्णान् भोत्स्यामहे इति। न ह्यनुपदिश्य वर्णान् इष्टा वर्णाः शक्या विज्ञातुम्।

(भोत्स्यामहे = बोधयिष्यामहे , अन्तर्भावितण्यर्थः) 

वार्तिकम् -

इष्टबुद्ध्यर्थश्चेति चेत् उदात्तानुदात्तस्वरितानुनासिकदीर्घप्लुतानामप्युपदेशः।

Panini pronounced the ह्रस्व - अकार - then , if it is for इष्टबुद्ध्यर्थ , he should pronounce the other varnas of अकार with other गुणाः - उदात्तः , अनुदात्तः, दीर्घः etc. ?

 

Katyayana offers a second वार्तिकम् in response --

 

आकृत्युपदेशात् सिद्धम्

 

भाष्यम् -

 

आकृत्युपदेशात् सिद्धमेतत् । अवर्णाकृतिः उपदिष्टा सर्वम् अवर्णकुलं ग्रहीष्यति । तथा इवर्णाकृतिः , तथा उवर्णाकृतिः ।

 

Here the term आकृति is used to denote जाति ।

 

The तात्पर्यम् is this - if अवर्णाकृति is given then the entire अवर्णकुलम् = the eighteen अकाराः (कुलम्= group) are taken . Same is the case with इ and उ।

 

The fact is this - जाति and व्यक्ति are नान्तरीयक (inseparable) - so even if you want to denote जाति , you have to do it thru a व्यक्ति - here Panini did it - he took ह्रस्व-अकार , which means ' the group of अकाराः(18) are to be taken'.

 

Aakriti grahaNaat siddham (Pratyaahaara Aahnikam)

---

This is भाष्यम् and not वार्तिकम् (under अ इ उ ण्) -

Patanjali having exhibited the defects , in case व्यक्तिस्फोटपक्ष is resorted to , replies - there will not be the problems raised as जातिपक्ष and not व्यक्तिपक्ष is taken (स्फोटः=वाचकः)।

This is the same as the earlier वार्तिकम् in पस्पशा।

 

Does Aakaashadesha mean region of space occupied by travelling sound wave?

---

आकाशः means अवकाशः - there is nothing - following the उपाधि , it can be घटाकाशः , करकाकाशः , गृहाकाशः etc.

श्रोत्रम् is nothing but आकाशप्रदेशविशेष - since श्रोत्र is receiving the शब्द - शब्दस्य आकाशदेशत्वम् ।

So आकाश is occupied by शब्द। You are right.

 

धन्यो’स्मि

 

 

Dr.Korada Subrahmanyam
Professor of Sanskrit, CALTS,
University of Hyderabad,
Ph:09866110741(M),91-40-23010741(R),040-23133660(O)

Skype Id: Subrahmanyam Korada

Personal Website: www.korada.org

2014-08-21 22:29 GMT+05:30 N.R.Joshi <gira...@juno.com>:

August 21, 2014

 

Respeced Scholars Namaskar!

 

May thanks to Prof Korada and to other scholars Shree Mallalita, Saleel and Sunil for wonderful explanation with examples from different darshanas to my question on Nityatva of Aakriti and Dravya.

Aakriti is Avayava Samsthaanam and Bheda (differentiate). Ok.

Now

What is the meaning of Aakriti in

Aakriti upadeshaat siddham (Paspasha Aahnikam 18 a, page 48 Abhyankar and Shukla book)

and

Aakriti grahaNaat siddham (Pratyaahaara Aahnikam,13 page 68 same book).

 

Here Patanjali is talking about VarNas. What is meant by VarNakula? He is talking about speech vowel /a/ and its variaties. What is difference between Aakriti and Roopa in describing a letter sound?

 

Does Aakaashadesha mean region of space occupied by travelling sound wave?

I am growing in my knowledge by drinking Jnaana sudhaa offered by BVP scholars.

 

Thanks. N.R.Joshi

---------- Original Message ----------
From: Subrahmanyam Korada <kora...@gmail.com>
To: "bvpar...@googlegroups.com" <bvpar...@googlegroups.com>
Subject: Re: {भारतीयविद्वत्परिषत्} Patanj ali Mahabhashya
Date: Wed, 13 Aug 2014 06:56:40 +0530

नमो विद्वद्भ्यः

In Paspashaahnika next to Siddhe Shabdaarthe Sambadhe  it is said,

(1) “Aakritih nityaa dravyam anityam”

and 

(2)“Dravyam hi nityam aakritih anityam”.(sic)

 

How to understand these opposing sentences? -- Vidvan Joshi

 

सुश्रुतसंहिता - न्यायदर्शनम् - मीमांसा - व्याकरणम् - वेदान्तः - निरुक्तम्

 

पस्पशाह्निकम् --

 

भाष्यम् -  संग्रहे एतत्प्राधान्येन परीक्षितम् - (शब्दः) नित्यो वा स्यात् कार्यो वा इति।... तत्र त्वेष निर्णयः - यद्येव नित्यः अथापि कार्यः, उभयथापि लक्षणं प्रवर्त्यम् इति।

 

   कथं पुनरिदम् भगवतः पाणिनेः आचार्यस्य लक्षणं प्रवृत्तम् ?

 

वार्तिकम् (महावाक्यम्) - सिद्धे शब्दार्थसंबन्धे , लोकतः , लोकतः अर्थप्रयुक्ते शब्दप्रयोगे शास्त्रेण धर्मनियमः(त्रीणि वाक्यानि)

 

भाष्यम् - ...आकृतिर्हि नित्या , द्रव्यमनित्यम् .... द्रव्यं हि नित्यम् , आकृतिरनित्या

 

So following Samgraha of Vyadi , Panini is supposed to build his लक्षणम् by taking both arguments - शब्दः नित्यः - शब्दः कार्यः(अनित्यः)

 

What is the base (अधिष्ठानम्) for Panini ? - is it नित्याः शब्दार्थसंबन्धाः - then Panini is स्मर्ता (Registrar) or is it अनित्याः शब्दार्थसंबन्धाः - then Panini is creating नित्यत्वम् to all of them - then he is स्रष्टा (Creator) ।  

 

Panini is स्मर्ता but not स्रष्टा।

 

In सुश्रुतसंहिता the author clearly mentions the अधिष्ठानम् of his वैद्यशास्त्रम् --

त एते मनश्शरीराधिष्ठानाः (1-34)

चतुर्विधरोगाः , आगन्तवः, शारीराः, मानसाः , स्वाभाविकाश्च - have got the मनस् and शरीरम् as their base.

 

But Panini does not even hint at the अधिष्ठानम् - Katyayana explains-

 

सिद्धे शब्दार्थसंबन्धे - 

 

जाति is नित्या --

 

सम्बन्धिभेदात् सत्तैव भिद्यमाना गवादिषु।

जातिरित्युच्यते तस्यां सर्वे शाब्दा व्यवस्थिताः॥

तां प्रातिद्पदिकार्थं च धात्वर्थं च प्रचक्षते।

सा नित्या सा महानात्मा तामाहुस्त्वतद्लाद्दयः॥

           (32, 33,जातिसमुद्देशः-पदकाण्डः-वाक्यपदीयम्)

 

सम्बन्धिभेदात् = आश्रयभेदात् , सर्वे शब्दाः = संज्ञा-गुण-क्रियाशब्दानां जातिवाचकत्वम्।

Panini calls प्रातिपदिकार्थः(सत्ता/जातिः) and धात्वर्थः - घञ् , घ, त्व,तल् etc.

Naiyayikas say -  नित्या

 

Samkhyas say - महान्

 

Vedantins say - आत्मा

 

द्रव्यम् is also denoted as it is नान्तरीयकम्(either cannot exist without the other जाति+द्रव्यम्)

 

The above version according to Vajapyayana.  

 

Now Vyadi-

 

आत्मा वस्तु स्वभावश्च शरीरं तत्त्वमित्यपि।

द्रव्यमित्यस्य पर्यायाः तच्च नित्यमिति स्मृतम्॥

                                      (1, द्रव्यसमुद्देशः, पदकाण्डः, वाक्यपदीयम्)

 

आत्मा - आप्नोतीति आत्मा, अद्वैतिनांं निर्गुणब्रह्म - ,’अयमात्मा ब्रह्म’

 

वस्तु - वसतीति वस्तु - ’सर्वं स्वलक्षणम्’ - बौद्धाः

 

स्वभावः - स्वस्वभावः - सत्ताद्वैतवादिनः

 

शरीरम् - शीर्यते इति शरीरम् - सामान्यजनाः

 

तत्त्वम् - तेषां चतुर्णां भूतानां समष्टिः - चार्वाकाः

 

The point to be noted is - द्रव्यम् is of two types - पारमार्थिकम् and  व्यावहारिकम् ।

पारमार्थिकम् is  निर्गुणब्रह्म। जातिरूपासत्योपाध्यवच्छिन्नम्।

व्यावहारिकम् is useful to effect some व्याकरणकार्याणि।

 

Let us look at the scenario --

 

न्यायदर्शनम् - ’ जात्याकृतिव्यक्तयस्तु पदार्थः’ (न्यायसूत्रम्)

 

आकृतिः = अवयवसंस्थानम् (आकारः) - this is व्यञ्जक of जाति (व्यङ्ग्या)

Naiyayikas hold - जाति is नित्या , द्रव्यम् अनित्यम्।

 

शब्द is अनित्य।

 

मीमांसा - जाति is नित्या - no प्रलय - न कदाप्यनीदृशं जगत् ( the universe has never been different from what it is  now ) ie no प्रलय।

औत्पत्तिकस्तु शब्दस्यार्थेन सम्बन्धः....(जैमिनिसूत्रम्) - -औत्पत्तिक इति नित्यं ब्रूमः - शाबरभाष्यम्। They accept प्रत्यभिज्ञानित्यत्वम् - ’सो’यं देवदत्तः’ ।

 

वेदान्तः -  जाति is अनित्या -- ’ अपागादग्नेः अग्नित्वम्’ (छान्दोग्योप) - द्रव्यम् / ब्रह्म is नित्यम् - जातिः असत्योपाधिः।’आत्मैवेदं सर्वम्’ , ’सर्वं खल्विदं ब्रह्म’ etc.

 

निरुक्तम् - षड् भावविकाराः - जायते अस्ति वर्धते विपरिणमते अपक्षीयते विनश्यति -- जाति is not effected by these विकाराः।

 

पस्पशा -

अथ कं पुनः पदार्थं मत्वा एष विग्रहः क्रियते - सिद्धे शब्दे अर्थे संबन्धे चेति ?

आकृतिमित्याह । कुत एतत् ? आकृतिर्हि नित्या द्रव्यमनित्यम् ।

In this context Patanjali used the term आकृति to denote both अवयवसंस्थानम् (आकारः which will / can change) and जाति(that is नित्या)

आकृतिर्हि नित्या द्रव्यमनित्यम् = जाति is immutable , द्रव्यम् (thing - any वस्तु) is mutable.

अथ द्रव्ये पदार्थे कथं विग्रहः कर्तव्यः? सिद्धे शब्दे अर्थसम्बन्धे चेति। नित्यो हि अर्थवताम् अर्थैः अभिसंबन्धः।

when शब्द is नित्य (and द्रव्यम् is अनित्यम्) - there cannot be a सम्बन्ध that is नित्य ? Due to योग्यता (बोधकत्वशक्तिः/ तादात्म्यम्) - 

in Vyakaranam सम्बन्ध is of two types - योग्यता and कार्यकारणरूपः । It is अनादि and therefore प्रवाहनित्य -

 

इन्द्रियाणां स्वविषयेष्वनादिर्योग्यता यथा ।

अनादिरर्थैः शब्दानां सम्बन्धो योग्यता तथा।

                         (29, सम्बन्धसमुद्देशः,पदकाण्डः, वाक्यपदीयम्)

So in द्रव्यपक्ष , अर्थ automatically comes as it is शब्दाश्रय। Here the term अर्थ is सम्बन्धविशेषणम्।

आकाश is नित्य and therefore तनिष्ठशब्द is also नित्य - then how come it is not heard always ? व्यञ्जकाभावात् - there should be the व्यञ्जकध्वनि (वैखरी)।

अथवा द्रव्य एव पदार्थे एष विग्रहो न्याय्यः - सिद्धे शब्दे अर्थे सम्बन्धे चेति । द्रव्यं हि नित्यम् , आकृतिः अनित्या।

Here आकृतिः = संस्थानम् (अवयवसन्निवेशः) - that may change.

द्रव्यम् means असत्योपाध्यवच्छिन्नं (जातिः असत्योपाधिः, आविद्यको धर्मविशेषः because according to अद्वैतम् , जाति is also going to perish - प्रलय is accepted) ब्रह्म , which is नित्यम्।

But it is not possible to run व्यवहार with अद्वैतम् in लोक , just like it is not possible to run व्याकरणम् with स्फोटशब्द।

 

Finally , Patanjali says that the discussion is not very much required - whenever a शब्द is pronounced there will be अर्थाकारा बुद्धिः उपजायते - this is प्रवाहनित्यता / व्यवहारनित्यता (not कूटस्थनित्यता = कूटवत् , like an anvil , नित्यम् - ब्रह्म)

-- अथवा किं न एतेन इदं नित्यम् इदम् अनित्यम् इति । यन्नित्यं तं पदार्थं मत्वा एष विग्रहः क्रियते - सिद्धे शब्दे अर्थे सम्बन्धे चेति।

That means you take any one of जाति / आकृति / व्यक्ति(द्रव्यम्) as नित्यम् , we have बौद्धार्थ ।

Even according to अद्वैतम् the जाति will be नित्या as long as the द्रव्यम् is there , ie व्यवहारनित्यता ।

It means here अर्थ is not the वस्तु that is outside , but it is बौद्ध ।

So there will not be problem with शशशृङ्गम् etc , where the outside द्रव्यम् / 'thing' is not available - Panini means it by अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम् - अर्थः बौद्धार्थः।

 

So घटं कुरु means बुद्धिस्थं घटं बाह्यस्थं कुरु।

 

धन्यो’स्मि

 

 

 

Dr.Korada Subrahmanyam
Professor of Sanskrit, CALTS,
University of Hyderabad,
Ph:09866110741(M),91-40-23010741(R),040-23133660(O)

Skype Id: Subrahmanyam Korada

Personal Website: www.korada.org

2014-08-10 9:16 GMT+05:30 sunil bhattacharjya <skbhatt...@gmail.com>:

Namaste,

If we look at it even from a layperson's angle can we interpret the visangatis as follows :

 

For the same aakrti one can use different dravyas and using the same dravya one can produce different Aakrtis.

Regards,

Sunil KB

2014-08-09 9:53 GMT-07:00 N.R.Joshi <gira...@juno.com>:

Augusrt 9, 2014

 

Respected Scholars, Namaskar!

 

 

Prof S.Korada

Thank you very much for offering a detailed answer to my question on Anaakriti, Aakriti and Samjnaa.. I  now understood why Devadatta is treated as Samjnaa.

 

I have new question. I am reading the book Patanjali’s VyaakaraNa Mahaabhaashya edited by Abhyankar and Shukla.

 

In Paspashaahnika next to Siddhe Shabdaarthe Sambadhe (on page 27), it is said,

(1) “Aakritih nityaa dravyam anityam”

and (on next page 28)

(2)“Dravyam hi nityam aakritih anityam”.

 

How to understand these opposing sentences?

English translation of (1) is given as, “The general form is permanent while the individual object is impermanent”.

 

English translation of (2) is given as,” The word and the sense itself is permanent one although individual object may not be permanent”.

 

Do the words Aakriti and dravya have fixed meanings or not? In addition I feel there could be a English word for dravya better than object.

 

At another place I read Dravyam means declinable as opposed to Avyaya indeclinable.

 

Please help me so that I can grasp correct understanding of this important subject

 

Thanks. N. R. Joshi

 

 

---------- Original Message ----------
From: Subrahmanyam Korada <kora...@gmail.com>
To: "bvpar...@googlegroups.com" <bvpar...@googlegroups.com>
Subject: Re: {भारतीयविद्वत्परिषत्} Patanjali Mahabhashya
Date: Thu, 24 Jul 2014 23:24:11 +0530

नमो विद्वद्भ्यः

 

 meanings of and relationship among Aakriti , anaakriti and Samjnaa as they appeared in Mahabhashya of Patanjali -- Vidvan Joshi

 

-----------

 

अनाकृतिः संज्ञा - महाभाष्यम् - वृद्दिरादैच् 1-1-1

 

Here in the present context  the term आकृतिः  is employed in a different sense.

 

Firstly - आकृतिः --

 

जात्याकृतिव्यक्तयस्तु पदार्थः (व्यक्त्याकृतिजातयस्तु पदार्थः) - न्यायसूत्रम् 2-2-67

 

Following विवक्षा one of them is प्रधानम् and the rest are अप्रधानम् - but all thte three will be there as पदार्थ (meaning) of a शब्द ।

 

आकृतिः = संस्थानम् = अवयवसंयोगः - example - पिष्टमयी गौः।

 

Patanjali employed this term  in the sense of संस्थानम् as well as जाति - सिद्धे शब्दार्थसंबन्धे ...( वार्तिकम् - पस्पशाह्निकम्)

 

Kumarila (प्रत्यक्षसूत्रम् - श्लोकवार्तिकम्) says - जातिमेवाकृतिं प्राहुः व्यक्तिरक्रियते यया।

 

As the time went on आकृति  is left and only जाति and व्यक्ति  remained .

 

अनाकृतिः संज्ञा --

 

Context --

 

वृद्धिरादैच् - Panini says - in my शास्त्रम्  the संज्ञा - वृद्धिः denotes three संज्ञिs - आ ऐ and औ ।

संज्ञायते सम्यक् ज्ञायते अनया इति संज्ञा ( ज्ञा = अवबोधने , ’ आतश्चोपसर्गे " पा सू - अङ् प्रत्ययः, टाप् )

 

पूर्वपक्षः - how would one know as to whether वृद्धि is संज्ञा or आदैच् ?

 

Therefore there should be a संज्ञाधिकार - ’ संज्ञाधिकारः संज्ञासंप्रत्ययार्थः ’ (वार्तिकम्)

 

संज्ञासंप्रत्ययः = संज्ञाज्ञानम् - this is संज्ञा

 

भाष्यम् - "अथ संज्ञाः " इत्येवं प्रकृत्य वृद्ध्यादयः शब्दाः पठितव्याः ।

 

सिद्धान्तवार्तिकम् -- आचार्याचारात् स्ंज्ञासिद्धिः ।

 

भाष्यम् - किमिदम् आचार्याचारादिति ? आचार्याणामुपचारात् । (उपचारः= व्यवहारः , स च शक्तिग्राहकशिरोमणिः - शक्तिग्रहं व्याकरणोपमान ... व्यवहारतश्च)

 

So , since Panini employed the term वृद्धिः to denote आदैच् , there need not be any संज्ञाधिकार ।

 

Another सिद्धान्तवार्तिकम् - अनाकृतिः।

 

भाष्यम् -  अथवा अनाकृतिः संज्ञा , अकृतिमन्तः संज्ञिनः । लोके’पि ह्याकृतिमतो मांसपिण्डस्य देवदत्त इति संज्ञा क्रियते ।

 

Here the term आकृतिः means भेदः -आकृत्या साहचर्यात् लाक्षणिकार्थः (कैयटः) -  that means यत्र आकृतिः तत्र भेदः -  बहुव्रीहिः -- आकृतिः = भेदः यस्यां नास्ति सा अनाकृतिः-- तादृशी  संज्ञा ।

 

In the present case the term वृद्धिः does not have any भेद - rather आदैच् , ie the संज्ञि , has got भेद -- आ ऐ औ ।

Actually this is न्यायसिद्धम् - generally name is one - due to अवस्थाभेद  the named is many - देवदत्तः is संज्ञा --- मुण्डी / जटी / शिखी / बालः / युवा / वृद्धः मांसपिण्डः( all in one ).

 

If there is प्रयोजनम् then there can be many संज्ञाः - तव्यत् is a प्रत्यय and it is given many संज्ञाs - कृत् , कृत्यः , प्रत्ययः|

 

The वार्तिकम् is not required nor संज्ञाधिकार - as there cannot be अनर्थकत्वम् of this सूत्रम् - how ?

 

This is शास्त्रम् and unlike लोकव्यवहार , there will not be a single वर्ण that is अनर्थक --

 

भाष्यम् -  न यथा लोके तथा व्याकरणे । प्रमाणभूत आचार्यो दर्भपवित्रपाणिः शुचाववकाशे प्राङ्मुख उपविश्य महता प्रयत्नेन सूत्राणि प्रणयति स्म । तत्र अवश्यं वर्णेनाप्यनर्थकेन भवितुम्, किमियता सूत्रेण ?

So any प्रत्याख्यानम् by Patanjali is not to be taken seriously - it is just to show another way.

 

वृद्ध्यादीनां च शास्त्रे’स्मिन् शक्त्यवच्छेदलक्षणः।

अकृत्रिमो’भिसम्बन्धॊ विशेषणविशेष्यवत्॥ (वाक्यपदीयम्, वाक्यकाण्डः 365)

 

शक्त्यवच्छेदलक्षणः = शक्तिनियमरूपः -- अस्य शब्दस्य अयमर्थः इति वचनम्।

अकृत्रिमः = सहजसिद्धः।

अभिसम्बन्धः = अर्थेन सम्बन्धः।

the सम्बन्ध  between सज्ञा and संज्ञि is just like the one between विशेषणम् and विशेष्यम्।

धन्यो’स्मि

 

 

Dr.Korada Subrahmanyam
Professor of Sanskrit, CALTS,
University of Hyderabad,
Ph:09866110741(M),91-40-23010741(R),040-23133660(O)

Skype Id: Subrahmanyam Korada

Personal Website: www.korada.org

On Tue, Jul 22, 2014 at 9:42 PM, N.R.Joshi <gira...@juno.com> wrote:

July 22, 2014

 

Respectd Scholars, Namaskar!

 

What is meant by Anaakritih Samjnaa?  Please enlighten us about  meanings of and relationship among Aakriti , anaakriti and Samjnaa as they appeared in Mahabhashya of Patanjali. Thanks. N. R. Joshi

____________________________________________________________
The #1 Worst Carb Ever?
Click to Learn #1 Carb that Kills Your Blood Sugar (Don't Eat This!)
FixYourBloodSugar.com

 

--
निराशीर्निर्ममो भूत्वा युध्यस्व विगतज्वरः।। (भ.गी.)
---
You received this message because you are subscribed to the Google Groups "भारतीयविद्वत्परिषत्" group.
To unsubscribe from this group and stop receiving emails from it, send an email to bvparishat+...@googlegroups.com.
To post to this group, send email to bvpar...@googlegroups.com.
Visit this group at http://groups.google.com/group/bvparishat.
For more options, visit https://groups.google.com/d/optout.

 

--
निराशीर्निर्ममो भूत्वा युध्यस्व विगतज्वरः।। (भ.गी.)
---
You received this message because you are subscribed to the Google Groups "भारतीयविद्वत्परिषत्" group.
To unsubscribe from this group and stop receiving emails from it, send an email to bvparishat+...@googlegroups.com.
To post to this group, send email to bvpar...@googlegroups.com.
Visit this group at http://groups.google.com/group/bvparishat.
For more options, visit https://groups.google.com/d/optout.

____________________________________________________________
Fast, Secure, NetZero 4G Mobile Broadband. Try it.

 

--
निराशीर्निर्ममो भूत्वा युध्यस्व विगतज्वरः।। (भ.गी.)
---
You received this message because you are subscribed to the Google Groups "भारतीयविद्वत्परिषत्" group.
To unsubscribe from this group and stop receiving emails from it, send an email to bvparishat+...@googlegroups.com.
To post to this group, send email to bvpar...@googlegroups.com.
Visit this group at http://groups.google.com/group/bvparishat.
For more options, visit https://groups.google.com/d/optout.

 

--
निराशीर्निर्ममो भूत्वा युध्यस्व विगतज्वरः।। (भ.गी.)
---
You received this message because you are subscribed to the Google Groups "भारतीयविद्वत्परिषत्" group.
To unsubscribe from this group and stop receiving emails from it, send an email to bvparishat+...@googlegroups.com.
To post to this group, send email to bvpar...@googlegroups.com.
Visit this group at http://groups.google.com/group/bvparishat.
For more options, visit https://groups.google.com/d/optout.

 

--
निराशीर्निर्ममो भूत्वा युध्यस्व विगतज्वरः।। (भ.गी.)
---
You received this message because you are subscribed to the Google Groups "भारतीयविद्वत्परिषत्" group.
To unsubscribe from this group and stop receiving emails from it, send an email to bvparishat+...@googlegroups.com.
To post to this group, send email to bvpar...@googlegroups.com.
Visit this group at http://groups.google.com/group/bvparishat.
For more options, visit https://groups.google.com/d/optout.

 

--
निराशीर्निर्ममो भूत्वा युध्यस्व विगतज्वरः।। (भ.गी.)
---
You received this message because you are subscribed to the Google Groups "भारतीयविद्वत्परिषत्" group.
To unsubscribe from this group and stop receiving emails from it, send an email to bvparishat+...@googlegroups.com.
To post to this group, send email to bvpar...@googlegroups.com.
Visit this group at http://groups.google.com/group/bvparishat.
For more options, visit https://groups.google.com/d/optout.

 

--
निराशीर्निर्ममो भूत्वा युध्यस्व विगतज्वरः।। (भ.गी.)
---
You received this message because you are subscribed to the Google Groups "भारतीयविद्वत्परिषत्" group.
To unsubscribe from this group and stop receiving emails from it, send an email to bvparishat+...@googlegroups.com.
To post to this group, send email to bvpar...@googlegroups.com.
Visit this group at http://groups.google.com/group/bvparishat.
For more options, visit https://groups.google.com/d/optout.

 

--
निराशीर्निर्ममो भूत्वा युध्यस्व विगतज्वरः।। (भ.गी.)
---
You received this message because you are subscribed to the Google Groups "भारतीयविद्वत्परिषत्" group.
To unsubscribe from this group and stop receiving emails from it, send an email to bvparishat+...@googlegroups.com.
To post to this group, send email to bvpar...@googlegroups.com.
Visit this group at http://groups.google.com/group/bvparishat.
For more options, visit https://groups.google.com/d/optout.

 

--
निराशीर्निर्ममो भूत्वा युध्यस्व विगतज्वरः।। (भ.गी.)
---
You received this message because you are subscribed to the Google Groups "भारतीयविद्वत्परिषत्" group.
To unsubscribe from this group and stop receiving emails from it, send an email to bvparishat+...@googlegroups.com.
To post to this group, send email to bvpar...@googlegroups.com.
Visit this group at http://groups.google.com/group/bvparishat.
For more options, visit https://groups.google.com/d/optout.