question on ऐतरेयोपनिषद् शान्करभाष्य - आत्मा पद विवरण

[Ramesh Krishnamurthy]

नमो गुरुभ्यः 

In his commentary on the very first mantra of aitareya, Bhagavan Shankara writes 

आत्मा आप्नोतेरत्तेरततेर्वा ... 

आत्मा comes from आप् (pervade), अद् (eat), अत् (walk/run). Can you please help me with the details of the etymology from these?

प्रणामानि

ramesh

-

r-egards, Ramesh (Mashi)

[V Subrahmanian]

 

Namaste

In the commentary, Anandagiri Acharya gives a Smriti and gives the meaning thereof: 

वाशब्दश्चार्थ आदानं च समुच्चिनोति । तथा च स्मृतिः “यच्चाऽऽप्नोति यदादत्ते यच्चात्ति विषयानिह । यच्चास्य सन्ततो भावस्तस्मादात्मेति कीर्त्यते “ ॥ इति । अत्राऽऽप्तिर्ज्ञानं व्याप्तिश्चोच्यते । सत्तास्फुरणाभ्यां सर्वं व्याप्नोतीति सर्वज्ञत्वं सर्वशक्तित्वं चोच्यते । सत्ताप्रदानेनोपादानत्वसूचनात् सर्वशक्तित्वम्, अत्तीत्यनेन संहर्तृत्वम्, अततीत्यनेन त्रिविधपरिच्छेदराहित्यमुच्यत इति । अशनायादिवर्जितत्वादिति विषयादानेन रूढ्या च प्रत्यगभेदश्चोच्यत इत्युक्तरूप आत्मपदेनोच्यत इत्यर्थः ।

Shankara has cited that smriti that Anandagiri cites above, in the Kathopanishad bhashya: 2.1.1 

‘यच्चाप्नोति यदादत्ते यच्चात्ति विषयानिह । यच्चास्य सन्ततो भावस्तस्मादात्मेति कीर्त्यते’ ; इत्यात्मशब्दव्युत्पत्तिस्मरणात् ।

for which Gambhirananda's translation is:

 "Since It pervades, absorbs, and enjoys (all) objects in the world, and since from It the world derives its continuous existence, therefore, is It called the atmā” (Linga Purana, I.lxx.96). 

One can derive the meaning of the words as explained by Anandagiri in his above gloss. 

warm regards

subrahmanian.v

--
You received this message because you are subscribed to the Google Groups "भारतीयविद्वत्परिषत्" group.
To unsubscribe from this group and stop receiving emails from it, send an email to bvparishat+...@googlegroups.com.
To view this discussion visit https://groups.google.com/d/msgid/bvparishat/CAEGjcsuWpRHDZPh8Wsvxp7Kx_%3DPwVTh%3Dpwetcnfip9X8ZBDTHg%40mail.gmail.com.

[RameshKrishnamurthyPDX]

धन्योस्मि 

[Mahamaho. Subrahmanyam Korada]

नमो विद्वद्भ्यः

आत्मा वा इदमेक एवाग्र आसीत् --  1-1 .  ऐतरेयोपनिषत् ।

आत्मेति । आत्मा आप्नोतेः अत्तेः अततेर्वा परः सर्वज्ञः सर्वशक्तिः अशनायादिसर्वसंसारधर्मवर्जितः  नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभावः अजः अमरः अमृतः अभयः अद्वयः वै 

                                                                           -- शांकरभाष्यम्

There are two  सिद्धान्तs as per व्याकरणम्  and निरुक्तम् --

1. धातूनाम् ( उपसर्गाणाम्  निपातानां च ) अनेकार्थत्वम् - -

पाणिनि himself suggests अनेकार्था धातवः --

मूषस्तितिक्षायाम् 1-2-20

भुवः संज्ञान्तरयोः 3-2-179

Patanjali in महाभाष्यम्  ( भूवादयो धातवः पा 1-3-1 , आदेच उपदेशे’शिति पा 6-1-45 ) --

बह्वर्था अपि धातवो भवन्ति । ..... करोतिः अभूतप्रादुर्भावे दृष्ट्ः निर्मलीकरणे चापि वर्तते -- पृष्ठं कुरु पादौ कुरु -  उन्मृदान इति गम्यते । निःक्षेपणे चापि वर्तते । घते कुरु , कटे कुरु, अश्मानमितः कुरु -स्थापय इति गम्यते ।

उन्मृदान =  do clean ; कुरु = do place .

In निरुक्तम्  there are plenty of examples .

आत्मा -- 

आत्मा यक्ष्मस्य नश्यति पुरा जीवगृभो यथा। (मन्त्रः) ।

आत्मा अततेर्वा आप्तेर्वा । अपि वा , आप्त इव स्यात् यावद् व्याप्तिभूतः (निरुक्तम् , अध्या 3 ) |

2. शब्दान्वाख्याने निमित्तं न नियतम् --

different systemists offer different व्युत्पत्ति for a single शब्द --

कैश्चिन्निर्वचनं भिन्नं गिरतेर्गर्जतेर्गमेः ।

गवतेर्गदतेर्वापि गौरित्यत्रानुदर्शितम् ॥ 174 , वाक्यकाण्डः , वाक्यपदीयम्

गौः = गॄ निगरणे ; गर्ज शब्दे ; गम्लू  गतौ ; गुङ् अव्यक्ते शब्दे ; गद व्यक्तायां वाचि -- गोशब्द is produced from different धातुs .

Same is the case with ' आत्मा ’  also .

Samkaracarya quoted a verse (verbatim) from ब्रह्मकाण्ड (34) of वाक्यपदीयम्  in  the सूत्रभाष्यम्  under तर्काप्रतिष्ठानात् .... ( बाद सू 2-1-11 ) --

यत्नेनानुमितो’प्यर्थः ... ।

Therefore the above background of व्याकरणम् , निरुक्तम्  etc is essential to understand / teach any वेदान्त text .

Knowledge of पूर्वमीमांसा also .

धन्यो’स्मि

Dr.Korada Subrahmanyam

Prof of Sanskrit (Retd)

Chairman , Bharateeya Vidvat Parishat

Ph:09866110741

https://sites.google.com/view/koradeeyam/home

To view this discussion visit https://groups.google.com/d/msgid/bvparishat/d1d9e4a9-666e-4cab-bd8e-6a14001509f3n%40googlegroups.com.