व्युत्पत्ति of विमान

[Amba Kulkarni]

Dear members,

I would like to know the etymology of the word विमान.

Apte's dictionary gives the entry as follows:
विमानः
विमान-नम्
पुं, नपुं
[वि+मन्+घञ्, वि+मा+ल्युट् ]
अनादर, अपमान
माप
गुब्बारा, व्योमयान (आकाश में घूमने वाला)पदं विमानेन विगाहमानःरघु* १३/१७/५१, १२/१०४कु* २/४५७/४०विक्रम* ४/४३कि* ७/११
यान, सवारीरघु* १६/६८
कमरा, शानदार कमरा या सभा भवनरघु* १७/९
(सात मंजिलों का) महलनेत्रा नीताः सततगतिना यद्विमानाग्रभूमीःमेघ* ६९
घोड़ा

I would like to understand which meaning of 'मन्' and / or 'मा' gives the meaning of '

व्योमयान' to 'विमान'.

Thanks in advance,

With regards,

Amba Kulkarni

[Nagaraj Paturi]

Monier Williams gives :

 

विमा vi-√3. mā, P. A.  –māti, -mimīte,  to measure, meet out, pass over, traverse, RV.; Br.; Kauś.; to enumerate , Bh.P. ; to ordain , fix, set right, arrange, make ready, prepare, RV.

3. Vi-māna  mf(ī)n (for I see p.951, col.3; for  2  under  vi-√man ) measuring out, traversing , RV. ; AV.; M.Bh.; m .n. a car or chariot of the gods, any mythical self-moving aerial  car,………

 

Thus, it appears that his 'measure out' and 'traverse' are etymological meanings only .

 

 

--
निराशीर्निर्ममो भूत्वा युध्यस्व विगतज्वरः।। (भ.गी.)
---
You received this message because you are subscribed to the Google Groups "भारतीयविद्वत्परिषत्" group.
To unsubscribe from this group and stop receiving emails from it, send an email to bvparishat+...@googlegroups.com.
To post to this group, send email to bvpar...@googlegroups.com.
Visit this group at http://groups.google.com/group/bvparishat.
For more options, visit https://groups.google.com/d/optout.

--

Prof.Nagaraj Paturi

Hyderabad-500044

[Amba Kulkarni]

In the dhaatupaa.tha, I have 3 entries for man

a) मनु अवबोधे ( मनुते मेने ) इत्यादि वनुवत् उदात्तावनुदात्तेतौ (from tanaadi ga.na)
b) मन ज्ञाने न त्वं तृणाय मन्ये, न त्वां तृणं मन्ये,etc. (from divaadi ga.na)

c) मन स्तम्भे ( मानयते ) मन्यते ज्ञाने अवबोघने मनुते (from curaadi ga.na)

I do not think any of these give the meaning of traverse.

Now coming to the the entries for 'maa', again I found 3 entries in the dhaatupaa.tha.

a) मा  माने मानमिहान्तभा ( 2 ) ( 2 ) हान्तर्भाव इति पाठान्तरम् वः अत्रायमकर्मकः उक्तं च ', from adaadi ga.na

b) माङ् माने, शब्दे च, from juhotyaadi ga.na

c) माङ् माने अयं कैश्चिदेव पठ्यते यदाह स्वामी "माङ् मान'' इति दुर्ग इति तथा "घुमास्था'' आदिसूत्रे न्यासेऽपि "मा' इति कस्येदं ग्रहणम्, किं मेङ् प्रणिदान इति भौवादिकस्य, उत माङ् माने इति जौहोत्यादिकस्य, आहोस्विद् मा माने इत्यादादिकस्य "गामादाग्रहणेष्वविशेषः' इती त्रयाणामपि ग्रहणमिति तथा "द्यतिस्यति''इत्यत्र "सनिमीमा'' दत्यत्राप्युक्तानामेव त्रयाणां ग्रहणमित्युच्यते पठतामीकारान्तमध्ये पाठः पवर्गीयाद्यात्मनेपदप्रसङ्गात् ( मायते ममे मात मास्यते मायताम् अमायत मायेत मासीष्ट ) लिङौ ( अमास्त ) इत्यादि अन्यस्मिन् माति , from divaadi ga.na

None of these give the meaning 'traverse'.

-- Amba Kulkarni

आ नो भद्रा: क्रतवो यन्तु विश्वत: ll
Let noble thoughts come to us from every side.
- Rig Veda, I-89-i.
Assoc Prof.  and Head
Department of Sanskrit Studies
University of Hyderabad

Prof. C.R. Rao Road 

Hyderabad-500 046

(91) 040 23133802(off)

http://sanskrit.uohyd.ernet.in/scl
http://sanskrit.uohyd.ernet.in/faculty/amba

[Nagaraj Paturi]

Monier Williams seems to have taken maa= to measure and vi = out and seems to have taken vimaana = measure out and appears to have derived 'traverse' from that as a laakshaNika extension from that.

[Nagaraj Paturi]

Metaphorical connection between 'measure' and 'traverse' apparently used by Monier Williams is similar to the situation in the case of the English word 'span'. 'span' originally means 'to measure' but its other meaning 'to cover' is its extended meaning. 

--

Prof.Nagaraj Paturi

Hyderabad-500044

[sadasivamurty rani]

वेगसाम्यात् विमानोऽण्डजानाम्। सू. १.१. भरद्वाजकृतवैमानिकाधिकरणम्।

वेगेन अम्बरगमने वे: - पक्षिण: (वि: - पक्षी इत्यर्थे विद्यमानत्वात्) मानम्  इव मानम् यस्य स: विमान: इति कथ्यते।

लल्लाचार्यस्य निर्वचनम् - 

विसोपमानं गमने येषामस्ति खमण्डले।

ते विमाना इति प्रोक्ता यानशास्त्रविशारदै:॥

नारायणोऽपि -

पृथिव्यप्स्वन्तरिक्षेषु खगवद्वेगतस्स्वयम्।

यस्समर्थो भवेद्गन्तुं स विमान इति स्मृत:॥

शङ्खपण्डित: -

स्थानात्स्थानान्तरं गन्तुं यस्समर्थ: खमण्डले।

स विमान इति प्रोक्तो यानशास्त्रविशारदै:॥

विश्वम्बरवचनम् -

देशाद्देशान्तरं तद्वद् द्वीपाद् द्वीपान्तरं तथा।

लोकाल्लोकन्तरं चापि योऽम्बरे गन्तुमर्हति॥

स विमान इति प्रोक्तो खेटशास्त्रविदां वरै:॥ 

 

Dr. Rani Sadasiva Murty

---

From: Amba Kulkarni <ambap...@gmail.com>
To: bvparishat <bvpar...@googlegroups.com>
Sent: Friday, 23 January 2015 7:58 PM
Subject: {भारतीयविद्वत्परिषत्} व्युत्पत्ति of विमान

[Nagaraj Paturi]

Prof. Rani Sadasiva Murty brought two Etymological references from tradition itself.

1. वेगेन अम्बरगमने वे: - पक्षिण: (वि: - पक्षी इत्यर्थे विद्यमानत्वात्) मानम्  इव मानम् यस्य स: विमान: इति कथ्यते।

2. नारायणोऽपि -

पृथिव्यप्स्वन्तरिक्षेषु खगवद्वेगतस्स्वयम्।

यस्समर्थो भवेद्गन्तुं स विमान इति स्मृत:॥

--

Prof.Nagaraj Paturi

Hyderabad-500044

[Subrahmanyam Korada]

नमो विद्वद्भ्यः

I would like to know the etymology of the word विमान.

I would like to understand which meaning of 'मन्' and / or 'मा' gives the meaning of '

व्योमयान' to 'विमान'.                   --   विदुषी अम्बा

--

The questions are equivocal . Anyway I shall deal with both general and specific --

विमानः / विमानम्

1. व्योमयानम् ( विमानम् / पुष्पकविमानम्)

2.आयुर्वेदः (विमानस्थानम् , रसविमानम्)

3. पाञ्चरात्रम् / वास्तु (विमानम् / पुष्पकविमानम्)

Before going to discuss the derivative meaning of the word  let us take a look at the roots across Panini --

1. मान पूजायाम् (भ्वादि) - ’ नैतेभ्यः प्राक् सनः आत्मनेपदं नापि परस्मैपदं पश्यामः ’ - महाभाष्यम् - मान्बध...3-1-6(एतेभ्यः = गुप,तिज,मान,बध ) - So there will be सन् immediately , i e neither परस्मैपदम् , nor आत्मनेपदम् , nor any other प्रत्यय on मान । This is also called नित्यसन्नन्त । Panini  earmarked this for - मीमांसा / सते / सिषते etc. So this is ruled out.

2.मान पूजायाम् (चुरादि) - मानयति / मानति

3. मान स्तम्भे ( चुरादि - आकुस्मीयः-आत्मनेपदी) - मानयते

4.मा माने (अदादि) - माति - मीयते ( माति is used in cases like - इदं घृतं अस्मिन् पात्रे न माति - this ghee does not fit into this vessel, i e a larger vessel is required . तनौ ममुस्तत्र न कैटभद्विषः तपोधनाभ्यागमसंभवा मुदः (माघः-1)| मानम् इह अन्तभावः - अकर्मकः । निर्माति - सकर्मकः।

5. माङ् माने (दिवादि) - मायते

6.माङ् माने शब्दे च (जुहोत्यादि) - मिमीते

गामादाग्रहणेषु अविशेषः  - परिभाषा -- you can take any मा , i e direct or indirect --

7. मेङ्  प्रणिदाने (भ्वादि) - ’माङ् मेङोर्ग्रहणम्’ - काशिका - अपमयते (प्रणिदानम् = विनिमयः/प्रत्यर्पणम्) । Not to be taken.

8.मीञ् हिंसायाम् (क्र्यादि) - प्रमाणम् (=हिंसनम्) - वाक्यपदीयम्-पद - जाति - 4)| Not to be taken  under 'अविशेषः’ ।

9.मनु अवबोधने (तनादि) - मनुते । मानम्।

मन ज्ञाने (दिवादि) - मन्यते -- this is not to be taken in spite of - मानः(भावे घञ्) , ’आत्ममाने खश्च" (पा 3-2-83) - पण्डितमानी ।

व्योमयानम् --

1. विमानः / विमानम् -- ’व्योमयानं विमानो’स्त्री ’ - अमरकोशः - सुधाव्याख्या

विशिष्टं मानयन्ति अनेन - मान पूजायाम् (चुरादि) - ' पुंसि संज्ञायां  घः प्रायेण '(पा सू 3-3-18) .

विशेषेण मान्ति अस्मिन् इति वा - मा माने (अदादि) - ’ करणाधिकरणयोश्च ’ (पा 3-3-117) ल्युट् ।

विगतं मानम् उपमा अस्य वा । मनु अवबोधने (तनादि) , घञ् 3-3-18 , मानम् ।

’स तत्र मञ्चेषु ... वैमानिकानां मरुतामपश्यत् ’ (रघु 6-1) - विमानैश्चरन्तीति वैमानिकाः - ’चरति’ (पा 4-4-8) ठक् ।

आयुर्वेदः --

चरकसंहिता - विमानस्थानम् - रसविमानम् --

चक्रपाणिव्याख्या --

 विशेषेण मीयते ज्ञायते दोषभेषजादि अनेन इति विमानम् । दोषभेषजादीनां प्रभावादिविशेष इत्यर्थः। रसविमानम् अधिकृत्य कृतो’ध्यायः रसविमानम्।

पाञ्चरात्रम् / वास्तु --

काश्यपीयम् -- विमानस्थापना (completion of the shrine) --

नानामानविधानत्वात् विमानं शास्त्रतः कृतम् । मानम् = measurement - प्रासाद and विमान refer to temple in आगम literature .

मरीचेः विमानार्चनाकल्पः --

त्रिविध उत्सवो नित्योत्सवः शन्त्युत्सवः श्रद्धोत्सव इति।

गरुडसंहिता speaks of ब्रह्मोत्सव for fifteen days - eleventh day onwards पुष्पकविमानम् also included in the वाहनs .

धन्यो’स्मि

Dr.Korada Subrahmanyam
Professor of Sanskrit, CALTS,
University of Hyderabad,
Ph:09866110741(M),91-40-23010741(R),040-23133660(O)

Skype Id: Subrahmanyam Korada

Personal Website: www.korada.org

[Nagaraj Paturi]

Prof. Korada Subrahmanyam added the following etymologies:

 

विशिष्टं मानयन्ति अनेन - मान पूजायाम् (चुरादि) - ' पुंसि संज्ञायां  घः प्रायेण '(पा सू 3-3-18) .

विशेषेण मान्ति अस्मिन् इति वा - मा माने (अदादि) - ’ करणाधिकरणयोश्च ’ (पा 3-3-117) ल्युट् ।

विगतं मानम् उपमा अस्य वा । मनु अवबोधने (तनादि) , घञ् 3-3-18 , मानम् ।

[Amba Kulkarni]

Thank you Paturi ji, Sadashiva Murty ji and Korada ji and others who have sent me private mails in helping me understand the etymology of the word विमान.

I could follow now how 'to measure' can be extended to 'traverse', and thus I could understand the etymology

विशेषेण मान्ति अस्मिन् इति वा - मा माने (अदादि) - ’ करणाधिकरणयोश्च ’ (पा 3-3-117) ल्युट् ।

given under the सुधाव्याख्या of अमरकोशः.

But still I am not able to understand how the other two entries also give rise to this meaning.

विशिष्टं मानयन्ति अनेन - मान पूजायाम् (चुरादि) - ' पुंसि संज्ञायां  घः प्रायेण '(पा सू 3-3-18) .

विगतं मानम् उपमा अस्य वा । मनु अवबोधने (तनादि) , घञ् 3-3-18 , मानम् ।

With regards,
Amba Kulkarni

2015-01-25 21:57 GMT+05:30 Subrahmanyam Korada <kora...@gmail.com>:

--

[Nagaraj Paturi]

विशिष्टं मानयन्ति अनेन - मान पूजायाम् (चुरादि) - ' पुंसि संज्ञायां  घः प्रायेण '(पा सू 3-3-18) .

 

As a vehicle facilitating the travel of विशिष्ट such as dEvas, gandharvas, divyamAnavas etc.

 

This probably explains one of the other meanings too : palanquin such as in  इमां विमानेन सभां विशन्तीं पपावपाङ्गैरथ राजराजिः N.1.17 cited by Apte .

[Nagaraj Paturi]

मनु अवबोधने (तनादि) , घञ् 3-3-18 , मानम् ।

 

can be useful for taking the meaning 'not understood' (easily)> wonder-inspiring> awe-inspiring.

 

But we should take the help of Prof. Korada to understand why उपमा in विगतं मानम् उपमा अस्य वा. 

--

Prof.Nagaraj Paturi

Hyderabad-500044

[Nagaraj Paturi]

Just now one justification for

 

विगतं मानम् उपमा अस्य वा । मनु अवबोधने (तनादि) , घञ् 3-3-18 , मानम् ।

struck me.

 

विगतं मानम्  with the meaning of मनु अवबोधने (तनादि) is without अवबोधन which is 'mad' 'crazy' . There are poetic expressions for objects moving in the sky such as clouds in the forms such as 'moving like mad'.

 

But a विमानम् is depicted everywhere as the one moving under control only.  

 

 

--

Prof.Nagaraj Paturi

Hyderabad-500044

[Hnbhat B.R.]

Many derivations from different  roots giving same for could be generated. Only according to the usage of the word, would decide the etymology according to the maxim.

धातूनामनेकाथत्वम्, अभिधानलक्षणा हि कृत्तद्धितसमासाः etc.

The traditional etymologies are given, by Prof. Rani, and grammatical derivations of the same form from different sources by Prof. Korada.

There need not be any strict conveyance from the root /roots 1:1 proportion. The meanings of words derived could be used with restricted, or extended meanings in six ways:

लक्षणा तेन षड्विधा, plus the restriction of the denotated meaning to the context by with 17 factors,   संयोगो विप्रयोगश्च  etc.

[Subrahmanyam Korada]

नमो विद्वद्भ्यः

There is a correction - the quoted भाष्यम्  is under गुप्तिज्किद्भ्यः सन् (पा 3-1-5) and not मान्बध (as quoted by माधव )।

’to understand why उपमा in विगतं मानम् उपमा अस्य वा ’ - Profs Amba and Nagaraj --

Here it is मानम् = उपमानम् । There is no simile (among vehicles) to विमानम् ।

Please note one thing - Panini did not assign any meaning to any root . It was done by भीमसेन et al . The meanings are just a सूचना ।

मृषः तितिक्षायाम् (पा सू) etc suggest धातूनामनेकार्थत्वम् ।

धातूनामनेकार्थत्वम्, अभिधानलक्षणा हि कृत्तद्धितसमासाः etc. - आचार्य हरिनारायणभट्टः

-- these are  the सिद्धान्तs stated by Patanjali in महाभाष्यम् ।

What is the problem ?

There are two पक्षs - व्युत्पत्तिपक्षः and अव्युत्पत्तिपक्षः

Nouns are generated from verbal roots - सर्वं नाम धातुजम् - hold some नैरुक्ताः and शाकटायन (discussed by Patanjali under उणादयो बहुलम्) ।

Nagesa under आयनेयीनीयियः... (पा सू) says पाणिनेस्तु अव्युत्पत्तिपक्ष एव इति शब्देन्दुशेखरे निरूपितम् ( we cannot agree with him as there is evidence for both in Panini).

How गोशब्द denotes the अर्थ - गौः ? 

औक्थिक्य and some other आचार्यs held - since it is गोशब्द it denotes the अर्थ - गौः , that's all , i.e. no further enquiry is required - गोपदस्वरूपमेव गवार्थबोधने प्रवृत्तिनिमित्तम् , व्युत्पत्त्यादिकम् अनावश्यकम् -  अयम् अव्युत्पत्तिपक्षः ।

Others held - पदेन पदार्थबोधे शब्दस्वरूपम् , वाच्यः द्वयमपि निमित्तम् । तस्मात् व्युत्पत्तिप्रदर्शने न कश्चन दोषः।

गौरित्येव स्वरूपाद्वा गोशब्दो गोषु वर्तते ।

व्युत्पाद्यते न वा , कैश्चिच्चोभयमिष्यते ॥ वाक्यपदीयम् , 2-175

The व्युत्पत्ति for a single word can be in many ways , ie not नियत - 

वैरम् - वीरस्य कर्म , वीरस्य वीराया वा इदम् , वीरेषु भवम् ।

वासिष्ठम् - वसिस्ठेन दृष्टं वा , प्रोक्तं वा , वसिष्ठशब्दो’स्मिन् वर्तते इति वा ।

गिरिशः - गिरौ शेते , गिरिं श्यति , गिरौ शिरः यस्य सः ।

वैरवासिष्ठगिरिशास्तथैकागारिकादयः।

कैश्चित् कथञ्चिदाख्याता निमित्तावधिसङ्करैः ॥ ibid 171

While directing way to a stranger some trees , bushes and hills are taken - there is no any specific rule for that . Similarly a word may have different व्युत्पत्तिs -

यथा पथः समाख्यानं वृक्षवल्मीकपर्वतैः ।

अविरुद्धं गवादीनां भिन्नैश्च सहकारिभिः॥ ibid 172

Different वैयाकरणs offered different धातुs for the word गौः - 

गॄञ् निगरणे (to swallow) , गर्ज शब्दे , गम्ल् गतौ , गुङ् अव्यक्ते शब्दे , गद व्यक्तायां वाचि --

कैश्चिन्निर्वचनं भिन्नं गिरतेर्गर्जतेर्गमेः ।

गवतेर्गदतेर्वापि गौरित्यत्रानुदर्शितम् ॥ 174

Actually , the धातु and उपसर्ग separation is artificial - the धातु itself renders the meaning , for अडागम etc in शास्त्रम्  the separation is required -

अडादीनां व्यवस्थार्थं पृथक्त्वेन प्रकल्पनम् ।

धातूपसर्गयोः शास्त्रे धातुरेव तु तादृशः॥  ibid 180

In a पदम् there are no parts (पदस्फोटः) - a group of letters may or may not be meaningful - घटः - कर्चटः -

अनर्थकानां सङ्घातः सार्थको’नर्थकस्तथा ।

वर्नानां पदमर्थेन युक्तं नावयवाः पदे ॥ ibid 205

In शास्त्रम् only the प्रकृति , प्रत्यय , धातु etc are meaningful but not in लोक -

शास्त्रार्थ एव वर्णानाम् अर्थवत्त्वे प्रदर्शितः ।

धात्वादीनां विशुद्धानां लौकिको’र्थो न विद्यते ॥ ibid 210

The कृत्s and तद्धितs also do not have any independent अर्थ -

कृत्तद्धितानामर्थश्च केवलानामलौकिकः।

प्राग्विभक्तेः तदन्तस्य तथैवार्थो न विद्यते ॥ ibid 211

It is अविद्या that is being preached in शास्त्रs (including वेदान्त - सृष्टि etc). पदम् etc without any प्रकृति / प्रत्यय is  विद्या that remains -

शास्त्रेषु प्रक्रियाभेदैः अविद्यैवोपवर्ण्यते ।

अनागमविकल्पा तु स्वयं विद्योपवर्ण्यते ॥ 233

These are devices invented by Panini etc - cheating meant to reach people the सत्यम् = ब्रह्म = मोक्षः -

उपायाः शिक्षमाणानां बालानाम् अपलालनाः।

असत्ये वर्त्मनि स्थित्वा ततः सत्यं समीहते ॥ 238

पाणिनिना असत्यभूतवैखरीशब्दान्वाख्यानाय असत्यमार्गः स्वीकृतः इति अविचारितरमणीयम् व्याकरणम् ।

शब्दजालं महारण्यम् - विवेकचूडामणिः

अप्रत्यक्षाणि शास्राणि

धन्यो’स्मि

 

Dr.Korada Subrahmanyam
Professor of Sanskrit, CALTS,
University of Hyderabad,
Ph:09866110741(M),91-40-23010741(R),040-23133660(O)

Skype Id: Subrahmanyam Korada

Personal Website: www.korada.org

[Nagaraj Paturi]

All the etymologies provided so far are highly apt and useful. This is how etymologies of words are studied. No further justifications are required for this usual and legitimate academic activity.

 

1. Prof. Rani's वेगेन अम्बरगमने वे: - पक्षिण: (वि: - पक्षी इत्यर्थे विद्यमानत्वात्) मानम्  इव मानम् यस्य स: विमान: इति कथ्यते।

explains most features of विमान:

2. Prof. Korada's

1.विशिष्टं मानयन्ति अनेन - मान पूजायाम् (चुरादि) - ' पुंसि संज्ञायां  घः प्रायेण '(पा सू 3-3-18) .

2. विशेषेण मान्ति अस्मिन् इति वा - मा माने (अदादि) - ’ करणाधिकरणयोश्च ’ (पा 3-3-117) ल्युट् ।

3. विगतं मानम् उपमा अस्य वा । मनु अवबोधने (तनादि) , घञ् 3-3-18 , मानम् ।

 

are all useful too.

 

2 is similar to Monier Williams.

 

1 is particularly useful because apart from the meanings of 1. air-vehicle 2. Palanquin , it is useful for understanding vimaana of the South Indian temples too.

 

3 is now clarified by Prof. Korada as निरुपमानम् .

 

Which of these is 'the correct' etymology? There need necessarily be such a single correct etymology. A single word might have more than one 'correct' etymologies. What appears to be the same word sometimes could be different words with the same sound (homophonous ). Those different lexical items might have different etymologies. Or sometimes different lexical items too might have the same etymology.

 

For example, air-vehicle विमानः might have Prof. Rani's etymology and temple architectural विमानः might have 1 of Prof. Korada as its etymology.

 

Or, though the air-vehicle विमानः  palanquin विमानः and temple architectural विमानः are all different words, they might have the same 1 of Prof. Korada as their etymology. 

 

Just like Prof. Rani's etymology, 2 of Prof. Korada also applies only to air- vehicle meaning. In an extended 'traverse' meaning 2 of Prof. Korada applies to all vehicles. But only when combined with 1 of Prof. Korada , it is saved from ativyaaptidosha and then applies to air-vehicle, palanquin and horse (ref. Apte). But Prof. Rani's etymology, 2 of Prof. Korada are not useful for temple architectural vimaana. It is 1 of Prof. Korada which is useful there.     

--

Prof.Nagaraj Paturi

Hyderabad-500044

[Nagaraj Paturi]

Sorry for the typo:

 

There need not necessarily be such a single correct etymology.

--

Prof.Nagaraj Paturi

Hyderabad-500044

[Gauri Mahulikar]

The discussion is very enlightening.

 

ऋग्वेद १.२५ वरुणसूक्ते -  यो वेद वीनां पदम्,

निरुक्ते - वयाः शाखाः वेतेर्वातायना भवन्ति। 

 

Gauri Mahulikar
 

---

From: Nagaraj Paturi <nagara...@gmail.com>
To: bvpar...@googlegroups.com
Sent: Tuesday, 27 January 2015 12:42 AM
Subject: Re: {भारतीयविद्वत्परिषत्} व्युत्पत्ति of विमान

[Nagaraj Paturi]

Vidwan Gauri Mahulikarji,

 

Thanks for this highly useful reference.

 

Nagaraj

[Hnbhat B.R.]

2015-01-27 22:46 GMT+05:30 Nagaraj Paturi <nagara...@gmail.com>:

Vidwan Gauri Mahulikarji,

 

Thanks for this highly useful reference.

 

Nagaraj

2015-01-27 11:03 GMT+05:30 'Gauri Mahulikar' via भारतीयविद्वत्परिषत् <bvpar...@googlegroups.com>:

The discussion is very enlightening.

 

ऋग्वेद १.२५ वरुणसूक्ते -  यो वेद वीनां पदम्,

निरुक्ते - वयाः शाखाः वेतेर्वातायना भवन्ति। 

 

The nirukta does not refer to the word वि, but वयाः, in plural वय  ।

If it refers to वि, = bird, it should be in plural वयः।

[Subrahmanyam Korada]

नमो विद्वद्भ्यः

There is  विमानक्रिया - in कल्पशास्त्रम् - which I had in mind but for the example etc - while weaving thru so many विद्यास्थानम्s , sometimes it becomes difficult due to taxing on the mind - 

प्रादेशं विलिखति - is a  sentence used in कल्प - प्रादेशं विमाय (भूमिम्) लिखति is the meaning .

प्रादेशः - a length measured from the tip of the thumb to the tip of the forefinger - अङुष्ठतर्जन्योः अन्तयोः मध्यप्रदेशः - a measurement .

 विमानम् = विशिष्टं मानम् = drawing a specific line 

what is the context ?

There are कर्मप्रवचनीयाः 1-4-82 (already discussed here) - this संज्ञा is an अपवाद (अपोद्यते बाध्यते अनेन इति अपवादः - घञ्) to both the संज्ञाs -  प्रादयः उपसर्गाः क्रियायोगे 1-4-58 and गतिश्च 1-4-59 .

कर्म प्रोक्तवन्तः कर्मप्रवचनीयाः(भाष्यम्) -  - 

 earlier (in some examples) they denoted कर्म= क्रिया , but now they are not क्रियावाचकाः but क्रियाजन्यसंबन्धबोधकाः।

In some cases the क्रिया generates the क्रियासंबन्ध and disappears whereas in some others the संबन्ध happens  while the क्रियाशब्द is being heard (श्रूयमाणा) -

जनयित्वा क्रिया काचित् संबन्धं विनिवर्तते।

श्रूयमाणे क्रियाशब्दे संबन्धो जायते क्वचित् ॥ वाक्यपदीयम् , वाक्यकाण्डः 197

That means whether श्रूयमाणा or अश्रूयमाणा  the क्रिया establishes a संबन्ध ।

When the क्रियापद retires after generating the संबन्ध , the कर्मप्रवचनीय would be द्योतक (not वाचक) of such a संबन्ध -

स चोपजातः संबन्धः विनिवृत्ते क्रियापदे ।

कर्मप्रवचनीयेन तत्र तत्र नियम्यते ॥ ibid 199

After generating the संबन्ध the क्रिया  retires and then there will be a doubt - by which क्रिया this संबन्ध is established ? Then the कर्मप्रवचनीय  rules - this संबन्ध happened due to this क्रिया । By  कर्मप्रवचनीययुक्ते द्वितीया (2-3-8) there will be द्वितीया to the शब्द  connected with कर्मप्र. and this द्वितीया denotes the संबन्ध - so the कर्मप्र  will be a द्योतक of the same संबन्ध |

वृक्षं प्रति विद्योतते विद्युत् = वृक्षम् अभिलक्ष्य विद्युत् विद्योतते ।

Here वृक्ष is लक्षणम् and विद्युत् is लक्ष्यम् - the लक्ष्यलक्षणभावसंबन्ध between them is denoted by the क्रिया - ’अभिलक्ष्य’(लक्षणेत्थंभूताख्यानभागवीप्सासु प्रतिपर्यनवः 1-4-90) । The क्रिया  is gone - then there should be some  शब्द to denote the संबन्ध - द्वितीया does the job and the कर्मप्र will be द्योतक  of the same संबन्ध । That's why it is called कर्मप्रवचनीय - the one which denotes the क्रिया in the first place and later suggests (द्योतक) the संबन्ध ।

There is a question - why can't  we say that the कर्मप्र would have आक्षेप of the अश्रूयमाणक्रिया ?

प्रादेशं विलिखति = प्रादेशं विमाय लिखति।  Here  विमानक्रिया is got by वि thru  आक्षेप ( attracting / hinting) .

Since the  word (उपसर्ग) ' वि ’ has  the  आक्षेप of a क्रियापदम् (विमाय) it is क्रियाबोधक and so like a क्रियापद it  gets connected with कारकविभक्ति ।

So it (वि) has got connection with कर्मकारकम् - ’ प्रादेशम् ' । Here वि can be उपसर्ग / गति since it has got connection with the क्रिया , ’ मा’ (माने) । But वि is not an उपसर्ग due to connection with लिख -प्रादेशं विमाय भूमिं लिखति ( but not प्रादेशं लिखति) ---

येन क्रियापदाक्षेपः स कारकविभक्तिभिः ।

युज्यते विः यथा तस्य लिखावनुपसर्गता ॥ ibid 200

If it is accepted that कर्मप्र also क्रियापदाक्षेपक , just like वि in विलिखति, then 

due to योग with कर्मप्र there will be कर्मत्वादिप्रयुक्तद्वितीया and Panini need not compile the सूत्रम् - ’ कर्मप्रवचनीययुक्ते द्वितीया । Therefore ,since there is this सूत्रम् , it is inferred that कर्मप्र does not do आक्षेप of क्रिया ।

So 

क्रियाया द्योतको नायं संबन्धस्य न वाचकः।

नापि क्रियापदाक्षेपी  संबन्धस्य तु भेदकः ॥ ibid 204

क्रियायाः = क्रियागतविशेषस्य ;    भेदकः = द्योतकः

प्रदीप of कैयट (कर्मप्रवचनीयाः 1-4-82) -

अत एव न क्रियापदाक्षेपकः । यथा प्रादेशं विलिखति इति विशब्दो विमानक्रियायाः आक्षेपकः इति प्रादेशम् इति कर्मणि द्वितीया ।

प्रदीप under अनुर्लक्षणे 1-4-83) --

प्रादेशे च योग्या क्रिया वेः आक्षेप्या इति  सामर्थ्यात् विमानक्रियायाः आक्षेपः।

Patanjali under अनुर्लक्षणे takes up the example - विपरिलिखति । If वि is a गति then (since it is followed by another गति ’परि ’) it will get निघात(अनुदात्तः) by गतिर्गतौ (पा 8-1-70) , which is अनिष्ट --

भाष्यम् --

यद्येवं वेरपि कर्मप्रवचनीयसंज्ञा वक्तव्या । वेरपि निघातो नेष्यते - प्रादेशं विपरिलिखति ।

अस्त्यत्र विशेषः - नात्र वेर्लिखिं प्रति क्रियायोगः । किं तर्हि ? अप्रयुज्यमानं प्रादेशं विमाय परिलिखतीति ।

धन्यो’स्मि

Dr.Korada Subrahmanyam
Professor of Sanskrit, CALTS,
University of Hyderabad,
Ph:09866110741(M),91-40-23010741(R),040-23133660(O)

Skype Id: Subrahmanyam Korada

Personal Website: www.korada.org