बहुव्रीहिः

[narayanan er]

विद्वद्भ्यो नमः।

बहुव्रीहिसमासस्य तद्गुणसंविज्ञानः, अतद्गुणसंविज्ञानः इति भेदद्वयम्। सर्वादीनि सर्वनामानि (पा.सू.-१.१.२७) इत्यत्र बालमनोरमायाम्-

सर्वादीनीति तद्गुणसंविज्ञानो बहुव्रीहिः। तस्य=अन्यपदार्थस्य, गुणः=विशेषणानि वर्तिपदार्थरूपाणि, तेषां संविज्ञानं=क्रियान्वयितया विज्ञानं यत्र स तद्गुणसंविज्ञान इति व्युत्पत्तिः। यत्र संयोगसमवायान्यतरसंबन्धेनान्यपदार्थे वर्तिपदार्थान्वयस्तत्र प्रायेण तद्गुणसंविज्ञानो बहुव्रीहिः। यथा-`द्विवासा देवदत्तो भुङ्क्ते', `लम्बकर्णं भोजये'त्यादौ। तत्पर हि वाससोः कर्णयोश्च भुजिक्रियान्वयाऽभावेऽपि संनिहितत्वमात्रेण तद्गुणसंविज्ञानत्वम्। प्रकृते च समुदाये। अन्यपदार्थे सर्वशब्दस्य समवायान्तर्गतारोपितावयवावयविभावसंबन्धसत्त्वात् तद्गुणसंविज्ञानत्वम्। स्वस्वामिभावादिसम्बन्धेनान्यपदार्थे वर्तिपदार्थान्वये त्वतद्गुणसंविज्ञानो बहुव्रीहिः। इत्युक्तम्।

उभयत्र भेदे सत्यपि समासान्तर्वर्तिपदार्थानां गौणत्वेनैव समाससिद्धिः। गुणसंविज्ञानादिविषये संयोगसमवायादिसम्बन्धः, स्वस्वामिभावादिसम्बन्धश्च कथं भिद्यते? समासाङ्गार्थानां गौणत्वे सिद्धे किमिदं क्रियान्वयविज्ञानम्? वर्तिपदार्थानां भिन्नक्रियान्वयित्वाद् वा भिन्नकर्तृकत्वभ्रमाद् वा? प्रायेण इति च किम्?

नारायणः।

[subrahmanyam korada]

namo vidvadbhyah

BahuvrIhi - tadgun.a and atadgun.a

In fact , such topics require a lot of space and time to discuss --

MahAbhAs.yam , PradIpa , S'abdaaustubha, Udyota , Br.hatcchabdendus'ekhara , ManjUs.A , Kalpataru

tasya = anyapadArthasya , gun.A.h = upalaks.an.Ani , ts.Amapi kArye , samvij~nAnam

citragurAnIyatam ityatra  svasvAmibhAvasambandha.h   s.as.t.yartha.h  iti svavis'es.opalaks.itasya svamina eva Anayanam , na gavAm .
dan.d.I   vis.An.I   cAnIyatAm  ityatra tu samyogasamavAyalaks.an.ena sambandhena  sambandhini kArye  vij~nAyamAn upalaks.an.Asya api antarbhAvo bhavati .

PrAyen.a - to avoid vyabhicAra in cases like - dan.d.I vis.An.I  ca  bhojyantAm .

This Niyama is Autsargika - not applicable everywhere .

In fact, the sambandhas have got nothing to do  with 'sarvAdIni' . Kaiyata did it .

tasya anyapadArthasya  gun.Anam  ... is of Bhattojidiksita .

Nagesa quotes both .

Bhamatikalpataru under ' janmAdi' (Brahmasutram 1-1-2) comments -- tacchabdena bahuvrIhyartha.h anyapadArtha ucyate . tasya gun.atvena samvij~nAnam   yasmin  samAse sa tathokta.h . sarvasya vis'es.n.atve samAsAbhAvAt samAsaikArtho vis'es.an.amiti   labhyate . 

dhanyo'smi

2011/10/19 narayanan er <drerna...@yahoo.com>

--
अथ चेत्त्वमिमं धर्म्यं संग्रामं न करिष्यसि।
ततः स्वधर्मं कीर्तिं च हित्वा पापमवाप्स्यसि।।
तस्मादुत्तिष्ठ कौन्तेय युद्धाय कृतनिश्चयः।
निराशीर्निर्ममो भूत्वा युध्यस्व विगतज्वरः।। (भ.गी.)

--
Prof.Korada Subrahmanyam
Professor of Sanskrit,
CALTS,
University of Hyderabad 500046
Ph:09866110741(R),91-40-23010741,040-23133660(O)

[narayanan er]

धन्योऽस्म्याचार्याः। एवंजिज्ञासुरप्यस्मि-

उपसर्जनीकृतस्वार्थौ शब्दार्थौ- इत्यत्र स्वश्चार्थश्च स्वार्थौ। अनुपसर्जनौ उपसर्जनौ कृतौ उपसर्जनीकृतौ। च्विः। उपसर्जनीकृतौ स्वार्थौ ययोः तौ उपसर्जनीकृतस्वार्थौ। अर्थान्तरप्रतीत्यर्थमुपात्तयोः शब्दार्थयोर्विशेषणतया स्थितस्य उपसर्जनीकृतस्वार्थौ इत्यत्र तद्गणसंविज्ञानं प्रतीयते वा, उत वायमतद्गुणसंविज्ञानः? आद्यश्चेत् कथं प्रतीतिः?

नारायणः। 

---

From: subrahmanyam korada <kora...@gmail.com>
To: bvpar...@googlegroups.com
Sent: Wednesday, 19 October 2011 5:52 PM
Subject: Re: {भारतीयविद्वत्परिषत्} बहुव्रीहिः

[subrahmanyam korada]

namo vidvadbhya.h

upasarjanIrk.tasvArthau s'abdArthau  kAvyavis'es.am  vyan'ta.h  -  AnandavardhanAcAryA.h - DhvanyAloke

svam ca  arthas'ca  svArthau  --
 here svam means s'abda - following SAhacarya  --

samyogo  viprayogas'ca  sAhacaryam  virodhitA ....
s'abdArthasyAnavacchede  vis'es.asmr.tihetava.h (Vakyakanda -- Vakyapadiyam ) .  anavaccheda.h =  anis'caya.h .

sva.h  means  j~nAti ,  sva.h / svam  means dhanam

Amarakos'a.h -- svo  j~nAtau  Atmani  svam  tris.vAtmIye  svo'striyAm dhane

svam rUpam   s'abdasyAs'abdasamj~nA  -- Panini

upasarjanIkr.tasvArthau  s'abdArthau  kAvyavis'es.am  vyanjanAvr.ttyA  bodhayata.h .

Following ' yatpara.h  s'abda.h  sa  s'abdArtha.h ' (MImAmsA) , first  the vAcyArtha  thru  AbhidhAvr.tti (not going into full discussion ) .

Here  if  we  take  atadgun.asamvij~nAnabahuvrIhi  then the  vAcyArtha  has to be completely  abandoned . That is not going to happen or should not happen -

sometimes vidhi ( rAtryandhaka ... Avayo.h mAn'ks.I.h) and sometimes nis.edha ( bhrama  dhArmika visrabdha.h )  will be Dhvani .

Also , the term ' upasarjanam ' means apradhAnam  , but not totally abandoned -- rAj~na.h  purus.a.h - here  rAjapaadArtha is not completely given up ( a lengthy .discussion is there under ' samartha.h  padavidhi.h ' 2-1-1 , Mahabhasyam )

Therefore --

tasya  anyapadArthasya  gun.AnAm  vis'es.an.AnAm  kAryAnvayitayA  samvij~nAnam  yatra ( S'abdakaustubha) -

vis'es.n.AnAm = vartipadArtharUpAn.Am ityartha.h  - lambakarn.am  bhojaya .

karman.i  lyut.A  tadgun.AnAm  samvij~nAnam  yatra  ityartha.h .

So upasarjanIkr.tasvArthavis'is.t.au  s'abdArthau iti tadgun.asamvij~nAno  bahuvrIhi.h .

In fact , a lot of knowledge in PadavAkyapramAn.avedAntas'Astras  is required to teach works like DhvanyAloka , KAvyaprakAs'a , Rasagangadhara etc .

Feel free for any clarification .

dhanyosmi

2011/10/20 narayanan er <drerna...@yahoo.com>

[narayanan er]

धन्योऽस्म्याचार्याः। अनुगृहीतश्च।
नारायणः।

---

From: subrahmanyam korada <kora...@gmail.com>
To: bvpar...@googlegroups.com

Sent: Thursday, 20 October 2011 5:24 PM