A query regarding the term "चित्रस्थानीय"

[Vikram Majumdar]

नमो विद्वद्भ्यः ।

I have a query regarding the term "चित्रस्थानीय" used as a visheshana for दिविषद् (देव / देवता) in a commentary to the following verse of Sri-Bhakti-Rasamrita-Sindhu.

बक-सोदर-दानवोदरे पूरतः प्रेक्ष्य विशन्तम् अच्युतम् |
दिविषन्-निकरो विषण्ण-धीः प्रकटं चित्रपटायते दिवि ||2.3.26 ||

Translation: “Seeing before them that Kṛṣṇa was entering the stomach of Aghāsura, who was the brother of Bakāsura, the devatās in the sky, overcome with sorrow, became still like painted pictures.”
 
Commentary: चित्रपटायते इति चित्र-स्थानीयानां दिविषदां निकरः पट-स्थानीयतया दृश्यते इत्यर्थः |

Although, I could understand how the word is relevent in case of SAmaveda and Rigveda vis-a-vis Yajurveda through the following quote of सायणभाष्य :

भित्तिस्थानीयो यजुर्वेदश्चित्रस्थानीयावितरौ' (तैत्तिरीयभाष्यभूमिका)

But in the above-mentioned commentary to the verse, दिविषनद् (देव) has been qualified as चित्रस्थानीय.

So, in what sense चित्रस्थानीय is applicable to देव? Whether in the sense of "intermediaries" or something like that OR कर्मकाण्डी in contrast to ज्ञानी or भक्त OR it just signifies the meaning that has been conveyed in the translation of the main verse.  

Also, has anywhere else any other commentator used चित्रस्थानीय for qualifying देव ?

May please elucidate.

Pranaam 

Vikram Majumdar

[Mahamaho. Subrahmanyam Korada]

नमो विद्वद्भ्यः

बक-सोदर-दानवोदरे पूरतः प्रेक्ष्य विशन्तम् अच्युतम् |

दिविषन्-निकरो विषण्ण-धीः प्रकटं चित्रपटायते दिवि ॥

Translation: “Seeing before them that Kṛṣṇa was entering the stomach of Aghāsura, who was the brother of Bakāsura, the devatās in the sky, overcome with sorrow, became still like painted pictures.”

The above translation is okay .

Take a look at Kalidasa (कुमारसंभवम् , 3-42 ) --

निष्कंपवृक्षं निभृतद्विरेफं मूकाण्डजं शान्तमृगप्रचारम् ।

तच्छासनात् काननमेव सर्वं चित्रार्पितारंभमिवावतस्थे ॥

Due to नन्दीश्वराज्ञा the entire काननम्  became a चित्रार्पितकाननम्  (चित्रार्पितारण्यम्)  , i e  a non-moving / still  forest that can be seen in a painting .

कोराडीया व्याख्या --

बक इति । प्रकरणात्  औचित्याद्वा बकासुरे लक्षणा - बकासुरसोदरश्च अयं  दानवश्च अघासुर इत्यर्थः । तस्य  उदरे  पूरतः संपूर्णतया - आद्यादित्वात् सार्वविभक्तिकस्तसिः - विशन्तं वर्तमानकालद्योतनार्थः शतृप्रत्ययः - लटः शतृशानचौ इति पाणिनिस्मरणात् - अच्युतम् नास्ति च्युतं यस्य सः इति ध्वनिः - प्रेक्ष्य  प्रत्यक्षं  दृष्त्वा  विषण्णधीः विषादावृतमनस्कः , 'अच्युतः प्रत्यागमिष्यति वा' इति  विचारयन् दिविषन्निकरः दिवि सीदन्तीति दिविषदः क्विबन्तो’यम्  देवाः तेषां निकरः समुदायः प्रकटं यथा स्यात्तथा क्रियाविशेषणमिदम्  दिवि स्वर्गे  चित्रपटायते चित्रसहितः पटः चित्रपटः इति शाकपार्थिवादिवत् मध्यमपदलोपी समासः स इवाचरति इति  ’कर्तुः क्यङ्  सलोपश्च’ इति क्यङ् प्रत्ययः आचारार्थे । मनसः विषादावेशात्  देवतागणः निश्चलतां  प्रपेदे इति  उत्प्रेक्षालङ्कारः ।

ज्योतिषम् -- ’सति कुड्ये चित्रकर्म ’ -- ’ भित्तिः स्त्री कुड्यम् ’ इत्यमरः । Since it is difficult to  track the बालारिष्टs and other दोषs the ज्यौतिषिक should not offer

predictions untill 12 years of age - आयुष् is an aspect that escapes the sight of a ज्यौतिषिक । Unless there is the wall you cannot draw a picture -- unless you are sure of a person's आयुष्  you cannot offer predictions .

पूर्वमीमांसा --

अर्थवादवाक्यानां  वायुर्वै क्षेपिष्ठा देवता इत्यादीनां महावाक्ये  ’ प्रशस्तः ’ इतिरूपेण पदस्थानीयत्वम् ।

स्थानीय इत्यत्र शैषिकः छप्रत्ययः गहादित्वात् - गहादिः आकृतिगणः -- ’ गहादिभ्यश्च ’ पा 4-2-137 ,

धन्यो’स्मि

Dr.Korada Subrahmanyam

Prof of Sanskrit (Retd)

Chairman , Bharateeya Vidvat Parishat

Ph:09866110741

https://sites.google.com/view/koradeeyam/home

--
You received this message because you are subscribed to the Google Groups "भारतीयविद्वत्परिषत्" group.
To unsubscribe from this group and stop receiving emails from it, send an email to bvparishat+...@googlegroups.com.
To view this discussion visit https://groups.google.com/d/msgid/bvparishat/CAJVTiSaf3SV_JXQ%2Buzzz-1NLzSJxH69LXrN27mi-hHUX3Ctgqg%40mail.gmail.com.

[K S Kannan]

बक-सोदर-दानवोदरे पूरतः प्रेक्ष्य 

             - should be पुरतः प्रेक्ष्य - I guess.

To view this discussion visit https://groups.google.com/d/msgid/bvparishat/CAKj2ELRL0tO%2B1phLKSVLw8ossV8cuMXF-vLfgh0uufcgzzYomQ%40mail.gmail.com.

--

Dr. K.S.Kannan  D.Litt.

Hon. Prof., Chanakya University, Bangalore.,

Emeritus Prof. and Director, Vishnugupta VishwaVidyapeetham, Gokarna.,

Sant Rajinder Singh Ji Maharaj Chair Professor (Retd.), IIT-Madras.

Member, Advisory Board, "Prof. A K Singh AURO Chair of Indic Studies", AURO University, Surat.
Member, Expert Committee for Review of Criticism of Indian Knowledge Traditions, Central Sanskrit University (under MoE, GoI), Ganganath Jha Campus, Prayagraj.
Adjunct Faculty, Dept of Heritage Science and Technology, IIT Hyderabad.

Nominated Member, Academic Committee, Kavi Kula Guru Kalidasa University, Ramtek.
Member, Academic Council, Veda Vijnana Shodha Samsthana.
Academic Director, Swadeshi Indology.
Nominated Member, IIAS, Shimla.

Former Professor, CAHC, Jain University, Bangalore.

Former Director, Karnataka Samskrit University, Bangalore.

Former Head, Dept. of Sanskrit, The National Colleges, Bangalore.

https://sites.google.com/view/kskannan

[Mahamaho. Subrahmanyam Korada]

Yes , it would be appropriate .

I did not check the  छन्दस् ।

Dr.Korada Subrahmanyam

Prof of Sanskrit (Retd)

Chairman , Bharateeya Vidvat Parishat

Ph:09866110741

https://sites.google.com/view/koradeeyam/home

To view this discussion visit https://groups.google.com/d/msgid/bvparishat/CAN47gm7U%3D8hp-yKbiaqQP0OXS31KvdcUG7xy_bdRV42P%3D3znbw%40mail.gmail.com.

[Vikram Majumdar]

Yes, it is  पुरतः प्रेक्ष्य, my typo.

On Sat, Dec 20, 2025 at 11:18 AM K S Kannan <ks.kann...@gmail.com> wrote:

To view this discussion visit https://groups.google.com/d/msgid/bvparishat/CAN47gm7U%3D8hp-yKbiaqQP0OXS31KvdcUG7xy_bdRV42P%3D3znbw%40mail.gmail.com.

[Vikram Majumdar]

Pranam Acharyavara

Thankyou for the clear vyakhya of each pada esp. for pointing out the madhya-pada-lopi-samasa and the use of क्यङ् for formation of nama-dhatu.

Pranam

Vikram Majumdar

To view this discussion visit https://groups.google.com/d/msgid/bvparishat/CAKj2ELRL0tO%2B1phLKSVLw8ossV8cuMXF-vLfgh0uufcgzzYomQ%40mail.gmail.com.

[Mahamaho. Subrahmanyam Korada]

नमो विद्वद्भ्यः

Here is the final version ---

कोराडीया व्याख्या --

बक इति । प्रकरणात्  औचित्याद्वा बकासुरे लक्षणा - बकासुरसोदरश्च अयं  दानवश्च अघासुर इत्यर्थः । तस्य  उदरे  विशन्तं वर्तमानकालद्योतनार्थः शतृप्रत्ययः - लटः शतृशानचौ इति पाणिनिस्मरणात् - अच्युतम् नास्ति च्युतं यस्य सः इति ध्वनिः - पुरतः अग्रे  आद्यादित्वात् सार्वविभक्तिकः तसिः   प्रेक्ष्य  प्रत्यक्षं  दृष्ट्वा  विषण्णधीः विषादावृतमनस्कः , 'अच्युतः प्रत्यागमिष्यति वा' इति  विचारयन् दिविषन्निकरः दिवि सीदन्तीति दिविषदः क्विबन्तो’यम्  देवाः तेषां निकरः समुदायः प्रकटं यथा स्यात्तथा क्रियाविशेषणमिदम्  दिवि स्वर्गे  चित्रपटायते चित्रसहितः पटः चित्रपटः इति शाकपार्थिवादिवत् मध्यमपदलोपी समासः स इवाचरति इति  ’कर्तुः क्यङ्  सलोपश्च’ इति क्यङ् प्रत्ययः आचारार्थे । मनसः विषादावेशात्  देवतागणः निश्चलतां  प्रपेदे इति  उत्प्रेक्षालङ्कारः ।

Dr.Korada Subrahmanyam

Prof of Sanskrit (Retd)

Chairman , Bharateeya Vidvat Parishat

Ph:09866110741

https://sites.google.com/view/koradeeyam/home

To view this discussion visit https://groups.google.com/d/msgid/bvparishat/CAJVTiSazZpykoFvKO%3DtWnhd99WL4tiTSO18JTN2g6mkNqry7Ag%40mail.gmail.com.