Vjersha Per Skenderbeun Nga Naim Frasheri
Kiliano Ratha
Naim bej Frashri i njohur m s shumti si Naim Frashri (Frashr, 25 maj 1846 - Stamboll, 20 tetor 1900) ka qen npuns dhe intelektual i Perandoris Osmane, poeti m i madh i Rilindjes Kombtare, hartues tekstesh, prkthyesi i par i pjesve t Kur'anit n gjuh shqipe dhe veprimtar i shquar i arsimit kombtar shqiptar. Shihet si nismtari i letrsis shqiptare dhe nj nga ikonat kulturore shqiptare m ndikuese t shekullit t 19. I gjendur me pozita t larta n administratn osmane deri kur vdiq, mes t tjerash ndihmoi n nxjerrjen e lejes pr Msonjtoren e Kors si dhe t Gramatiks t Kristoforidhit.
Naimi me t vllezrit, Abdylin dhe Samiun, u lindn n Frashr dhe m tej u shkolluan, u rritn dhe punuan n qendrat, Janin e Stamboll. Prgjat arsimimit dhe kultivimit t tij nxuri gjuht m t rndsishme t realitetit t kohs, arabishten, persishten, turqishten, greqishten dhe frngjishten. Ksodore qe prej atyre intelektualve t mjedisit osman t shekullit t 19 q gzonin qasje dhe vlersonin si kulturn lindore q i rrethonte, si at perndimore.
Kontributi i tij numron 22 vepra t shtrira n 4 gjuh, duke filluar me turqishten, persishten, greqishten dhe shqipen; si gramatika gjuhe, tekste divulgative shkencore, arsimore, prkthime dhe krijime origjinale.
Duke par tek besimi i tij nj t mesme t art edhe pr shtjen kombtare shqiptare,[1] u b edhe autori m prfaqsues i mistiks islame n gjuhn shqipe prkatsisht me veprat Fletore e Bektashinjet dhe Qerbelaja, si veprat e para t bektashizmit shqiptar.[1][2] N tekstet msimore q botoi gjenden edhe prkthimet e para selektive t Kur'anit n gjuhn shqipe t bra prej tij.[3] I ndikuar nga ungjit, bejtexhinjt Shahin dhe Dalip bej Frashri,[4] n poezin e tij u prpoq t grshetonte sufizmin me filozofin perndimore e ideve poetike.[1] Vepra poetike e Naimit vuri bazat e letrsis kombtare dhe luajti rol t rndsishm n zgjimin e vetdijes atdhetare. Naimi i kndoi mallit e dashuris pr atdhe, krenaris kombtare dhe t kaluars s lavdishme t shqiptarve,[5] duke u prnderuar q n gjallje t tij si "apostull i shqiptarizms" dhe "bilbil i gjuhs shqipe",[6] ai hodhi themelet pr zhvillimin e mtejshm t letrsis shqipe.
N vendlindje bri msimet fillore dhe nisi t msonte turqishten osmane, arabishten dhe persishten n Teqen e Frashrit,[10] si myhib bektashi.[11] Pas vdekjes s prindrve, me n krye vllain e madh q ishte br zot shtpie, Abdylin, m 1865 familja u shprngul n Janin, ku bashk me vllan m t vogl Samiun, mbaroi gjimnazin grek "Zosimea" m 1869.[10] N "Zosimea" mori nj kultur t gjr pr kohn, u njoh me kulturat dhe letrsit klasike,[12] msoi greqishten e re, greqishten e vjetr, gjuhn latine dhe gjuhn frnge. Atje ra n kontakt me idet e iluminizmit frng dhe veprat e Rusoit e Volterit.[13] Vijoi t merrej privatisht me gjuht klasike t lindjes (elsine-i selase). N kt periudh u prqendrua edhe n fushat e interesit t tij jetgjata: poett pers dhe Iluminizmi frng.[14]
Pas arrestimit t Abdylit n Janin n fund t prillit 1881, nisi t luaj nj rol t rndsishm n veprimtarin kombtare t shqiptarve t atjeshm. Mori pjes n punn e Komitetit qendror pr mbrojtjen e t drejtave t kombsis shqiptare dhe t Shoqris s t shtypuri shkronja shqip.[18] Kishte interes pr thesarin shpirtror t popullit shqiptar, gj q e shtyu t punonte bashk me vllain rreth nj fjalori t shqipes i cili do t mbetej pa botuar.[19]
N vitin 1883 nisi botimi i revists Drita, ku n shkrimet e veta Naimi prdorte inicialet N.H.F.[20][21] Pasi autoritetet osmane ndaluan shkrimin e shqipes, veprat nisn t botoheshin n Bukuresht dhe m pas n Sofie.[22] M 1887, me Samiun nxorrn nga Porta e Lart lejen pr hapjen e nj shkolle private shqipe n Kor, ku tekstet i prgatiste Naimi.[23]
Eshtrat e Naimit shteti shqiptar i solli n Shqipri n kuadrin e 25 vjetorit t Pavarsis, m 2 qershor 1937. Ishte dit e mrkur, ora 15.30, kur mbrriti arkivoli me vija kuq e zi me eshtrat e Naimit. Komandanti i Prgjithshm i Xhandarmris nnkoloneli Shefki Shatku, q i solli eshtrat nga Stambolli, ia dorzoi arkivolin me eshtrat e Naimit kryetarit t Bashkis s Tirans, Abedin Nepravishts. I prcjellur nga autoritetet, populli dhe Eshref Frashri nga trungu i Dulellarve, arkivoli u vendos n Teqen Bektashiane t Tirans.[10]
Gjuht e huaja t nxna nga msimet private, fillore dhe m tej prgjat shkollimit n Janin bn q Naimi ishte nj shembull parsor i intelektualit osman t shekullit t XIX q ndihej njlloj i ambientuar si me kulturn Lindore ashtu dhe Perndimore.[24] Si autor i gjithsej njzetedy veprave, shkroi n katr gjuh t ndryshme: katr n osmanishte, dy n persishte, dy n greqishte dhe pesmbdhjet n shqipe. Duke qen se ishte n nj post delikat si drejtor i kshillit t censurs n Ministrin e Arsimit t perandoris, me mundsi n disa raste pr t'i br bisht ndalimit t librave dhe botimeve n shqipe nga ana e Ports s Lart, Naimi e pa t arsyeshme t mos prdorte emrin e mbiemrin n shum nga botimet e veta, por t shnonte vetm 'nga N.H.', 'nga N.H.F.', ose 'nga N.F.'[18]
M 1881 ne serin e botimeve Cep Ktphanesi (xhep qytyphanesi, biblioteka e xhepit) botuar nga Samiu, doli punimin i dyt i Naimit n gjuhn turke "Shpikje dhe zbulime" (Ihtiraat ve keşfiyyat. Mihran Matbaası. Cep Ktphanesi Nr. 15. Istanbul 1298) ku radhit pr shpikjet dhe zbulimet, nga mulliri dhe ora deri te elektriciteti, telegrafi dhe fotografia. Qllimi i ksaj serie librash xhepi ishte t divulgoheshin risit shkencore e teknologjike tek lexuesi.[14]
Ky merak pr kulturn perse dhe vargjet e Saadiut, Hafezit, bri q t shkruante dhe botonte vargje n persisht, duke ndjekur traditn e letrsis perse dhe modelet e poetve t paraplqyer m 1884 vllimin me poezi prozaike "Katr stint" (tr. Fusuli erbea), sipas nj shablloni t panjohur francez. Pas nj viti, m 1885 botoi prmbledhjen poetike "ndrrimet" (pers. Tehajjulat),[26] e prbr nga 24 lirika t shkruara mes 1873 dhe 1882, q i prkasin tradits s letrsis perse, por me motive nga mjedisi shqiptar i njohur prej poetit.[14]
Atyre viteve mrgata shqiptare n Stamboll, por edhe n Bukuresht, mendonin pr nj shtet shqiptaro-grek. Kjo e shtyu Naimin q m 1886 t botonte poemn greqisht "Dshira e vrtet e shqiptarve" (gr. O alithis pothos ton Skypetaron). n t ciln shkruante pr lutej nj Bashkjetes shtetrore e shqiptarve, grekve dhe sllavve. Nnt vjet m von F. botoi nj prmbledhje tjetr t vogl me poezi greke: "Dashuria" (O Eros. Stamboll 1895).[14]
M 1880 botoi poemthin e par n shqip "Shqipria", ku shpalli t gjitha idet q prbjn trungun e veprs s tij atdhetare.[27] Kur m 1884 e prkohshmja Dituria nisi t botohej n Stamboll, Naimi u nisi nj varg poezish t cilat trajtonin tema natyrore dhe shkencore n nj gjuh q fmijt mund t kuptonin. Kto poezi u ribotuan m von si tekste shkollore.[14]
Nga 1885 dhe deri m 1895, pothuajse pr do vit dilte nga shtypi n Bukuresht nga nj punim i Naimit.[14] M 1886 botoi poemn e tij t famshme Bagti e Bujqsi, m tej katr libra pr shkollat: "Vjersha pr msonjtoret e para" bazuar te fabulisti frng La Fontaine, "E kndimit t unavet kndonjtoreja", (n dy vllime, me poezi, lexime t ndryshme, njohuri t para shkencore humanitare), si dhe nj "Histori t prgjithshme". M 1888 vijoi me "Diturit" (ribotuar m 1895 me titullin "Gjithsia", - shkenca t natyrs).[28] M 1890 doli prmbledhja e lirikave "Lulet e vers", pastaj "Msimet" (proza patriotike dhe t moralit) dhe "Fjala flutarake" (vjersha) m 1894, s fundi m 1898 poemat epike "Istoria e Sknderbeut" dhe "Qerbelaja".[29] Rndsi t veant i dha botimit t librave pr t cilt kishte nevoj shkolla shqipe.[30] Kto poema do t shprndaheshin n dorshkrim mes bashkatdhetarve t tij, pasi administrata osmane e ndaloi qarkullimin e botimeve shqip, ndrsa jasht kufinjve kishte mundsi t kufizuara botimi.[31]
Duke qen se rreth 30 vjet t jets do t'i kaloj n Shqipri, Naimi do ta kuptoj mir traditn historike, kulturore dhe kombtare n prgjithsi kurse letrsin popullore n veanti.[32] Ndikimi i poezis popullore n veprn e Naimit sht i prvetsuar dhe shtrihet edhe n fush t mjeteve stilistike, n fush t strukturs rrokjesore e ritmike t vargut dhe n fush t botprjetimit. Nj sr figurash n veprn e tij jan me prejardhje folklorike, n radh t par krahasimet.[33]
Tek botimi "Msimet", n pjesn Thelb'i Kuranit, Naimi ka botuar edhe t parin prkthim selektiv t Kur'anit n gjuhn shqipe.[3] M 1886 botoi po ashtu nj tjetr vepr n gjuhn turke, nj prkthim n proz i Iliads s Homerit, duke qen edhe hera e par q ndonj pjes e eposit prkthehej n gjuhn turke. Pas nja 10 vjetve nxorri edhe nj variant n shqip q u botua n Bukuresht, Iliadh e Omerit.[14]
Nj vit pas vdekjes s Naimit, Konica shkroi artikullin "Naim H. bej Frashri" botuar tek Albania. Po at vit n Sofie, nipi i Naimit, Midhati shkroi artikullin "Naim Be Frashri". M 1925 n nj libr t botuar nga studentt shqiptar t Vjens titulluar "Naim Frashrit, vjershtorit dhe 'edukatorit kombtar", Norbert Jokl n shkrimin e tij "Naim Be Frashri dhe pasunimi i gjuhs shqipe" jep iden e ndikimit t ideve t dijetarit gjerman, Leibniz.[34]
Pr abejn Naimi sht prfaqsuesi i romantizmit n letrat shqipe, i ndikuar nga kultura frnge, lavdron Voltaire dhe Rousseau te Istori e Sknderbeut si lajmsit e ideve t reja. Gjurmt e poezis popullore tek ai jan fare t imta, ndonj mnyr t thni popullore, imitimi i stilit t prrallave n ndonj vend t Qerbelas dhe te Istori e Sknderbeut. Ndryshe nga Samiu q bashkpunoi n reformn gjuhsore turke, Naimi u vu n shrbim t gjuhs amtare. Natyrn e vet religjioze dhe romantike e kultivoi n veprsin e tij tek veprat "Qerbelaja", "Fletorja e Bektashive"; por gjithashtu ai "ishte fis me Orientin; ai rron n t, sht i saj", ku me Tehajjulat tregoi se sa i regjur ishte me letrat perse.[35] Sipas studjuesve, me shum gjas Naimi kishte knduar edhe Rumiun, duke qen se gjehen gjurm t botkuptimeve dhe ndikime t veprave t tij n opusin naimian.[36]
Duke qen se rreth 30 vjet t jets i kaloi n viset shqiptare, mendohet se i kuptonte traditat, kulturn dhe letrsin popullore n veanti.[37] Ndikimi i poezis popullore n veprn e Naimit sht i prvetsuar dhe shtrihet edhe n fush t mjeteve stilistike, n fush t strukturs rrokjesore e ritmike t vargut dhe n fush t botprjetimit. Nj sr figurash n veprn e tij jan me prejardhje folklorike, n radh t par krahasimet.[38] N poemn heroike Istori e Sknderbeut, Naimi futi shpesh figura t mitologjis popullore ilire dhe shqiptare. Ai prdori dragojt, hijet, kuedrat, lugetrit, shtrigat, zanat, t Bukurn e Dheut e t tjera. N kngn VII t Istori e Sknderbeut, E Bukura e Dheut e uron Sknderbeun pr fitoren e tij:[39]
c80f0f1006