Shqipja me dialektet e saj
Gazmend Berlajolli
<***> A L B A N I A N - Fri, 16 Feb 1996 15:50:59 GMT-05 <***>
------------------------------------------------------------------------
Asht i pakuptimte mendimi qi po e shprehin disa antare te listes, se une
qenkam nji mbrojtes i gegnishtes. Ne shkrimin qi e dergova ne liste me
titull :"Cfare ndryshimesh i duhen shqipes", qi ish nji pergjegje per
pyetjet e Besnikut, dhashe edhe trajta toske qi une, tue mos e njohte edhe
ma mire kete dialekt te gjuhes sone, mujta me i propozue. Puna asht se tue e
njohte dialektin gege dhe tue e pa se ai ka mundesi me i ofrue shqipes
letrare ma shume se qi asht rasti, mundohem me pasunue gjuhen letrare shqipe
edhe me elemente te tij.
Ne ket pasunim te matejshem te shqipes pa dyshim rol te madh mundet me ba
pranimi edhe i paskajores ne gjuhen letrare, per te cilen shume antare te
listes jane tue debatue aktualisht.
Megjithese shume perej ketyne antarve te listes provuen me perkthye fjaline
e Mithatit pa e lidhe me ndonji vete te foljes, te tana orvatjet per me e ba
nji "perkthim" adekuat deshtuen. Arsyeja asht e thjeshte: mundesite qi i jep
paskajorja e gegnishtes, nuk i ka dialekti jugor. Mire e vuni re Antoni nji
trajte te tosknishtes te "paperkthyeshme" ne gegnishte. Pyes keshtu: pse nji
dialekti me iu pranue trajtat, e tjetrit jo? Pse me i hy ne hak njanit e
tjetrit jo, kur te dy kane cka me i ofrue shqipes letrare?
Vet e tha Besniku, ate qi mundet me e shpreh perkthimi i thanies se
Shekspirit "to be or not to be", s'mundet me e ba forma e tosknishtes aq
mire sa ajo e gegnishtes.
Ose per me perkthye fjaline "to have or not to have", gjuha letrare e lidh
me nji vete, tue e dhane "te kesh dhe mos te kesh", ose tue shkue ne forma
te percudnueme te te shprehunit, si "te kihet e mos te kihet", forme kjo qi
ne shqipen e folun ndihet rralle e per malle. Pse mos me u perkthye "me pase
e mos me pase", qi shume shqiptare e thone dhe ate shume natyrshem, sidomos
kur me ket perkthim shprehja shqipe afrohet ma shume me origjinalin.
Nuk e kuptoj pse "luftuesit e paskajores gege" nese mundem me i quejt
keshtu, pranuen ne shqipen letrare shprehjet "do me thene" dhe "meqenese"
(kjo e dyta fjale e formueme me paskajoren gege te foljes "me qene" ).
Shembuj te tjere te ngjashem ka sa te duesh. P.sh. ne gegnisht ekziston
fjala "kumedite" per te cilen gjuha letrare jep kundervleren "kushedi".
Secili qi perdore fjalen "kumedite" mundet me e venerue dallimin ne mes te
njanes dhe tjetres.
Sado qi te dyja perdoren me te njejtin kuptim.p.sh.:
Hasani duel, edhe kumedite kur kthehet. -por edhe
Hasani duel, edhe kushedi kur kthehet.
ato nuk me duken te barazvlefshme, e kjo bahet ma e qarte nese fjalet
perdoren ne kontekst tjeter.
P.sh:
Kumedite sa yje i ka kjo galaksi.
Kushedi sa yje i ka kjo galaksi.
Ku forma e veriut me duket ma e qellueme dhe ma fuqiplote. Pyes: pse u
pranue 'do me thane', po jo edhe 'kumedite'?
Ligjesimi i fjales se pare asnjihere nuk me duket si tjetersim i gjuhes, por
vec pasunim i saj, sidomos kur shprehja merret prej gojes se popullit,
meqenese askush nuk e deshiron nji shqipe letrare qi ekziston e mevetesueme
dhe e pamvarun prej dialekteve te saj, se me kalimin e kohes ajo bahet nji
gjuhe e huej per shumicen e popullsise. Prandej me duket e paarsyeshme
mosprania e shume fjaleve shqipe ne fjalor, kur qellim i nji fjalori asht
(se paku ishte dashte me qene) permbledhja e fjaleve e shprehjeve te nji gjuhe.
Ne pergjegjen tande qi me kishe dergue Besnik (shpresoj se je tue lexue) me
kishe shkrue shume per 'xhaxhin' e gjuhen si trashigimi qi na e la
komunizmi. Bile mundem me thane se e kishe sterngarkue. Asnjihere nuk due me
fole per xhaxhin e komunsitat se nuk me intereson politika. Une vetem due me
pa nji gjuhe shqipe qi afron me te folmen e shqiptarit, kudo qofte ai. Ne
ata pak shembuj qi i kishe marre ku bisedojshe per gjuhen (jo per ndikimin e
politikes ne te) me pate shkrue :
> Ajo qe sot shkruhet:
> Ai ka shume qejf te kendoje
>
>Ne shqip++ do te mund te shkruhej:
> Ai ka shume qejf me kendue.
>e cila dallon prej trajtes se paster gege:
> Aj ka shume qejf me kandue (knue).
Gegnishtja letrare asht nji gjuhe e shkrueme qi tue i analizue e permbledh
te folmet dialektore shenon:
Ai ka shume qejf me kendue.
Fjalen 'kandue' (me 'a') nuk e kam ndigjue ndonji here, cka s'do me thane
se s'ekziston. 'me ngue' mbetet e folme e dialektit gege (nendialektit te
tij verior).
C'asht e verteta dallon "Ai ka shume qejf te kendoje" edhe prej "trajtes se
paster" toske, qi ban: "Ay ka qejf te kendoje" kuptohet nese une si argument
marr nji te folme toske (te Kolonjes, Korces e rretheve te tjera) edhe e
perdori per me leshue debatin ne nivel te dallimeve te nendialekteve, cka
asnjihere nuk asht qellimi im.
Edhe :
> A do ta besh?
mundet ne rrethet jugore me u ndigjue ne formw te shkurtueme ne: A do e
besh?
Nuk due nji polemike qi merr e krahason te folme te ndyshme te dialekteve te
shqipes. Debati per te cilin kam deshire me diskutue ne liste asht se
shqipja letrare mshelet mbrenda struktures sintaksore (por edhe fonetike e
morfologjike) te dialektit jugor, struktura keto qi mbesin te pakapshme per
shume shqiptare, ndaj pyes a ish e vetmja zgjidhje per te krijue nji gjuhe
ma te unisueme mshelja mbrenda nji dialekti, apo ish kjo nji blic-zgjidhje
per problemin e unisimit te gjuhes ne kohen qi studime shkencore ma te
hollesishme te dy dialekteve dhe te folmeve te ndryshme nuk ekzistuen. Kjo e
fundit s'asht mendim vetem i jemi, por edhe i E. Cabejt.
Ndoshta une po gaboj qi per keto cashtje po bisedoj ne Albanian List,
ndoshta per to duhet pyet njerez qi merren profesionalisht me cashtjen e
gjuhes, por ju lus permbahuni para se me me quejt njeri qi don me krijue
ndasina. E folmja jeme mundet me qene e njejte me ate te Besnikut, por nuk
asht asnjihere qellim i jemi per me cue ne gjuhe letrare vetem gjuhen e
nendialektit tem, por me i dhane gjuhes letrare shqipe edhe fjale, shprehje
e edhe trajta gramatikore te nendialektit tem. Meqe ra fjala, nji pasunim me
elemente te shqipes qe flitet ne nendialektin tem simbas meje munden me qene
fjalet: qaty, qetu, qahetere, qai, qajo, qeky, qekjo, qata, qato, qeta,
qeto, qetash, qetashti, qandej, qendej, .... e te tjera te ngjashme, qi
fomohen tue i shtue fjales nji 'qe' (e njejte me 'ja' te dialektit jugor)
per qellime precizimi.
Secili qi i perdor keto forma e din se 'qetu' asht ma shume se 'ketu', e jo
forme dialektore per fjalen 'ketu', meqenese ne Kosove, por edhe ma gjane
perdoren te dyja. Per perdorimin e saj ne Shkup e Tetove munden me na
konfirmue Bashkimi e Roberti, nese perdoren edhe ne Mal te Zi mundet me na
tregue Antoni.
Keto forma jane nji mjet i fuqishem shprehes ne te folmet veriore dhe nuk
shoh arsye pse duhen mbet privilegj vetem i kesaj treve, kur munden me u
fute edhe ne shqipen letrare.
Te njejten trajte precizuese e ka edhe Shkodra qi del me format: "njashtu",
"njaty", "njai", "njate", etj.
Nuk di nese ne Shkoder keto forma jane krijue me bashkedyzim te numrorit
"nji" me fjalet e tjera (nji + aty = njaty p.sh), apo kutohen si (ne ja aty
= n'jaty) per cka duhet pyet ndonji shkodran qi meerret me probleme te gjuhes.
Por me randesi asht se precizimi ekziston edhe ne kete nendialekt. Dikush
mundet me thane: po mire nese Shkodra e ban ndryshe, e Kosova ndyshe, cilen
duhet pranue?
Une nuk shoh ndonji te keqe ne pranimin e te dyja trajtave. Fundja nuk asht
hera e pare qi ne gjuhe te shprehet e njejta gja ne forma te ndryshme.
A s'kemi ne gjuhen letrare p.sh. 'ndofta' e cila sado me hapesine ma te
kufizueme ne te shprehunit e perditshem sesa fjala 'ndoshta' nuk u injorue
prej shqipes letrare? Mbrojtesit e shqipes letrare me cdo kusht (nuk po them
antaret e kesaj liste) nuk me duket se kane nji njohuni te gjane per shqipen
dhe dialektet e saj, madje me duket se ma konservatore jane mendimet qi
thone se shtime e ndryshime nuk duhen ba.
Cdo botim i ri i fjalorit te anglishtes del me 3000 - 4000 fjale e shprehje
te reja, ndersa te na shqiptaret prej vitit 80 nuk pat ndonji fjalor te
mirefillte te gjuhes. Botimi i vitit '84 ka ma pak fjale se ai i vitit '80,
pra asht nji version i shkurtuem i tij, sado qi ne parathanje thuhet se s'asht).
Ne fund te them se nuk mujta mos me venerue se ne orvatjet per me
"perkthye" shembullin e Mithatit, shume antare pervec paskajoreve e
"perktheshin" edhe fjalen "marre" ne "turp". Fjala "marre" asht po aq
letrare sa edhe fjala "turp" sado qi dikush mundet mos me e dite kete. Ne
asnji tekst te gjuhes nuk kam lexue se "marre" nuk asht fjale ne gjuhen
letrare. Fundja, sa ma shume fjale ka nji gjuhe, aq ma e pasun asht. Asht
nji kunderefekt ky i msheljes se gjuhes permbrenda toskenishtes, qi per
shume shqiptare pati edhe kuptimin e msheljes permbrenda fjalorit te
tosknishtes, tue i ike fjaleve te gegnishtes, kuptohet ne ato raste kur
fjale te ndryshme u perdorshin ne dy dialektet per te shprehur te njejtin
kuptim. Pasoje e kesaj mundet me qene zhdukja e fjales "marre" e shume te
tjera si ajo, qi per rezultat kish me e pase vec vorfnimin e shqipes.
Gazi
p.s.
Besnik, te falemnderit per pergjegjen e shkrueme edhe me fal per perdorimin
e asaj fjales angleze, se na shqiptaret nuk kemi mbrri hala ne ate nivel
komunikimi.
+-------------------------------------------------------------------+
| ALBANIAN Discussion List ALBA...@ubvm.cc.buffalo.edu |
| ftp:ubvm.cc.buffalo.edu/albanian Usenet:bit.listserv.albanian |
+-------------------------------------------------------------------+
| To signoff from ALBANIAN e-mail to: list...@ubvm.cc.buffalo.edu |
| In the body of the message include: SIGNOFF ALBANIAN |
+-------------------------------------------------------------------+