Adam Smit Bogatstvo Naroda
Lalo Scalf
Istraživanje prirode i uzroka bogatsva naroda, poznata pod skraćenim imenom Bogatstvo naroda, je knjiga škotskog filozofa i ekonomiste Adama Smita. U pitanju je jedno od prvih dela u kome se teorijski analizira i opisuje, šta uzrokuje i čini bogatsvo jednog naroda. Prvi put je objavljena 1776. godine, u periodu koji obeležava početak Industrijske revolucije. U skladu sa vremenom u kome nastaje, knjiga objašnjava fenomene koje je Industrijska revolucija pokrenula, kao što su podela rada, slobodna trgovina i privatna inicijativa. Knjiga je izvršila ogroman uticaj, pre svega na konstituisanje ekonomije kao moderne naučne discipline, začetak škole klasične političke ekonomije, a pogotovu na politiku oličenu u ekonomskom liberalizmu.[1]
Smit se upustio u pisanje Bogatstva naroda radi prevazilaženja ekonomske politike merkanitlizma, koja je predstavljala opredeljenje većine evropskih država njegovog vremena. Merkantilizam predstavlja ekonomsku politiku koja daje veću prednost izvozu naspram uvoza. Takođe se ističe količina zlata unutar državnih granica kao merilo koje određuje bogatstvo jedne države. Takvo viđenje ekonomske politike je za sobom povlačilo intervenciju države kada su ekonomski odnosi u pitanju. Države su nametale visoke carinske tarife i isticale značaj međunarodne trgovine.[2]Adam Smit je merkantilističke politike smatrao za pogubne, pogotovu kada je prosperitet država bio u pitanju. Bogatstvo naroda je u najvećoj meri predstavlja kritiku takvih politika i dugi niz arugmentacija u prilog slobodne trgovine. Drugi važan intelektualni podsticaj za nastajanje same knjige jeste interakcija Smita sa francuskim fiziokratima, nakon što je 1764.godine krenuo da prati mladog vojvodu od Beklejga po Francuskoj.[3]Fiziokrati su predstavljali francusku ekonomsku školu, koji su isticali značaj poljoprivrede kada je generisanje bogatstva u pitanju. Oni su akcentovali primat slobodne trgovine, ono što je kasnije po njima nazvano lese fer ekonomijom, što je sve u velikom meri uticalo na Smita, i njegovu želju da prevaziđe merkantilizam. Knjiga je predstavljala rezultat rada od 17 godina, koji je obuhvatao razne obzervacije, debate sa drugim filozofima i ekonomistima, od kojih su neki bili najistaknutiji ekonomski mislioci 18.veka, kao što je vodeći fiziokrata An Rober Žak Trigo.
Ekonomisti klasične škole su današnju teoriju cena, tj. teoriju formiranja cena na tržištu nazivali teorijom radne vrednosti. Razlog za to je da je glavno pitanje, koje su u tom domenu postavljali, šta određuje vrednost ili cenu različitih dobara i usluga. Prvi mislilac koji je teorijski doprineo tim problemima jeste upravo Adam Smit. Glavni postulat Smitove teorije radne vrednosti jeste da se relativna cena robe određuje na osnovu količine utrošenog rada neophodnog za njenu proizvodnju.[4]Ukoliko cene dobara nadmaše količinu koja je proporcionalna uloženom radu, proizvođači drugih dobara u tom slučaju preusmeravaju svoje aktivnosti na proizvodnju dobara kod kojih cene rastu. Iako nije formulisao matematički model, Smit jeste među prvima teoretisao o konceptima ponude i potražnje. Pa je tako isticao kako će tržišni mehanizmi usloviti pad cene dobara za koji postoji višak ponude, odnosno rast cena dobara za koji postoji višak tražnje.[5]Teorija radne vrednosti, kakva je izložena u Bogatstvu naroda predstavljala je jedan od ključnih koncepata klasične škole političke ekonomije. Konstituiše takođe i jedan od ključnih pojmova u suprotsavljenoj marksitičkoj tradiciji. Dok se alternativna teorija vrednosti nije pojavila, sve do kraja 19.veka, kada je formulisana teorija subjektivne vrednosti.[6]
Uticaj Bogatstva naroda je do današnjih dana ostao nemerljiv kada je pojedinačno delo ekonomske literature u pitanju. Neki autori ističu kako je to sam začetak ekonomske nauke kakva je konstituisana danas. Smit je svojim teorijama, pogotovu teorijom radne vrednosti, komparativne prednosti i zalaganjem za lese fer ekonomsku politiku uticao na velike mislioce klasisične škole, kao što su: Dejvid Rikardo, Tomas Robert Maltus i Džon Stjuart Mil. Knjiga je takođe izvršila veliki uticaj na najznačajnijeg teoretičara socijalističe ideologije, Karla Marksa, iako je sam Marks značajno odstupao od Smita i ostalih klasičara, i na njihovoj kritici gradio svoju teoriju. [11] Jedna od najuticajnijih ideja, koja je kako mnogi ekonomisti smatraju poprilično loše shvaćena, jeste ideja nevidljive ruke. Kao što je ranije navedeno i o tom pitanju su ekonomisti i ostali društveni naučnici podeljeni. Tako se od strane mnogih autora uzima kao loše shvaćena metafora, ali ona koja ide u prilog tržištu i liberlanoj ekonomiji, kao velikom civilizacijskom napretku zasnovanom na modernim tržišnim principima.[12]Bogatsvo naroda je od svog objavljivanja 1776.godine neprekidno inspirisalo najrazličitije ekonomiste, kao i mislioce u širem smislu, na radikalno drugačija tumačenja i čitanja onoga što je u Smitovoj knjizi napisano. Tako je Pol Samjuelson takođe laureat Nobelove nagrade za ekonomiju, primenjivao matematičke modele na teorije formulisane u Bogatstvu naroda, kako bi metodologijom moderne ekonomske nauke proverio njihovu vrednost u savremenom naučnom kontekstu.[13]Koncepti slobodne trgovine i nevidljive ruke su matematički modelovani i metodloškim sredstvima ekonofizike kako bi se istakla kolektivna vrednost tržišne ekonomije.[14] Pored takvih tumačenja Bogatstva naroda, stoje ona kritički nastrojena prema tradiciji liberalnog kapitalizma koja se povezuje sa Smitom. Pored kejnzijanske i marksističke, drugačija tumačenja Bogatstva naroda su izneli anarhistički nastrojeni mislioci kakvi su Dejvid Greber[15] i Noam Čomski.[16] Uticaj Bogatstva naroda je ogroman i kada je ekonomska politika u pitanju. Pogotovu politike zemalja u kojima je prvobitno došlo do geneze razvijenijeg kapitalizma, kakve predstavljaju Velika Britanija i SAD.
Uz Davida Ricarda najpoznatiji je predstavnik engleske klasične političke ekonomije. Smith drži da pravo bogatstvo ne leži u novcu, kako su tvrdili merkantelisti, nego u korisnomu radu, radu koji stvara prometne vrijednosti. Izraziti je pristalica ekonomskoga liberalizma, koji prihvaća i razvija teoriju radne vrijednosti, iako smatra da ona vrijedi samo za pretkapitalističku privredu.Adam Smith izučava unutarnju povezanost ekonomskih kategorija, ali bez obzira na njegove duboke analize pojedinih etapa u kapitalističkoj proizvodnji, pokazuje nerazumijevanje za neke bitne karakteristike složenih oblika kapitalizma i njegovih imanentnih proturječnosti, što nije niti čudno s obzirom na stupanj razvoja kapitalizma u to vrijeme prije Industrijske revolucije. Što razvoj kapitalizma postaje složeniji i suprotnosti oštrije, Smithova teorija postaje sve više puki opis pojava i izražava sve više odnose u njihovu prividnom, vanjskom izgledu.
Smithovu teoriju je iznimno važno promatrati u kontekstu vremena u kojem je nastala, odnosno ekonomskih odnosa koji su obilježili prethodni vremenski period - merkantilizam. Temeljna Smithova ideja je kritika merkantilizma, karakteriziranog trgovinskim monopolima osiguranim kroz restriktivne trgovinske privilegije (carine, zabrane trgovanja, posebne dozvole) pojedinaca, grupacija i cijelih država - protekcionizam. U svrhu zaštite tih trgovačkih interesa se, kroz cijeli merkantilistički period, otvoreno upotrebljavala (i manipulirala) moć države i vojske (mornarice).
Premda se njegova ideja slobodnog tržišta danas iskorištava kao podloga (neo)liberalnog kapitalizma, Smith nije bio promotor ideje (neo)liberalnog kapitalizma u obliku u kojem isti danas obilježava globalnu ekonomiju. To se može iščitati iz niza njegovih razmišljanja iznesenih u Wealth of Nations: Primjer 1. "Our merchants and master manufacturers complain much of the bad effects of high wages in raising the price, and thereby lessening the sale of their goods, both at home and abroad. They say nothing concerning the bad effects of high profits; they are silent with regard to the pernicious effects of their own gains; they complain only of those of other people."Primjer 2. "It will be found, I believe, in every sort of trade, that the man who works so moderately, as to be able to work constantly, not only preserves his health the longest, but, in the course of the year, executes the greatest quantity of work."
Iako se Smith se u svom djelu bavio isključivo promatranjem činjenica i iznosio zaključke bez emotivnih pristranosti, lako je uočiti humanu komponentu za koju prirodno podrazumijeva da pridonosi povećanju proizvodnosti, a time i učinkovitosti ekonomije u cjelini.
Dobio je stipendiju "Snell Exhibition" 1740. te preselio studirati u Balliol College, Oxford. Iako nije bio zadovoljan studijem u Oxfordu, dobro je iskoristio brojna djela na policama njihove tamošnje opsežne knjižnice. Oxford je napustio 1746., ranije nego što mu je istekla stipendija.[5][6] Pred kraj boravka u Oxfordu počeo je trpjeti napadaje drhtanja, vjerojatno simptom živčanog sloma.[5]
Godine 1748. počeo je s javnim predavanjima na Sveučilištu u Edinburghu, koja je sponzoriralo Filozofsko društvo Edinburgha i koja su bila vrlo uspješna. Godine 1750. upoznao je starijeg kolegu David Humea. Godine 1751. postao je profesor na Sveučilištu u Glasgowu, a 1752. primljen je u Filozofsko društvo Edinburgha.
Pred kraj 1763. Charles Townshend, kojeg je Smith upoznao preko David Humea, predoložio mu je da bude tutor njegovom posinku, Henry Scottu. Smith je napustio mjesto profesora. Kako je napustio sveučilište na polovini započetih predavanja, htio je studentima nakonaditi novac, ali su to studenti odbili.[7]
U sklopu novog posla pratio je Scotta na putovanjima po Europi. Plaća mu je iznosila 300 na godinu uz troškove, te 300 mirovine po godini; otprilike dvostruko više nego njegov prethodni prihod kao učitelj.[8]
Prvo putovanje mu je bilo u Toulouse u Francuskoj gdje se zadržao godinu i pol. Nakon južne Francuske grupa se je preselila u Ženevu gdje je upoznao Voltairea.[9] Iz Ženeve preselili su u Pariz gdje je upoznao broje znamenite ljude toga vremena, kao što su npr.: Benjamin Franklin,[10] Anne Robert Jacques Turgot, Jean D'Alembert, Andr Morellet, Helvtius i Franois Quesnay.[11]
c80f0f1006