Jubilej: Velika deoba i njeni plodovi
Ged
Rascep istocne i zapadne crkve
Poucan clanak. Koliko smete biti sigurni u vas pogled na svet?
Koliko stvarno postujete ono sto drugi veruju? Vodite racuna kad
donosite odluke i razmislite na cemu ih zasnivate. Tesko je unapred
reci sta je vazno, kakve ce plodove dati, i na koga ce oni sve pasti.
Neke stvari se izgleda ne zaboravljaju. Posledice bi mogle trajati i
950 godina.
The Western Christian Church, in an effort to further enhance its
power, had tried to impose Latin rites on Greek churches in southern
Italy in 1052; as a consequence, Latin churches in Constantinople were
closed. In the end, this led to the excommunication of Michael
Cerularius, patriarch of Constantinople (who in turn excommunicated
Pope Leo IX). Although generally regarded as a minor event at the
time, today it is treated as the final event that sealed the Great
Schism between Eastern and Western Christianity.
Differences always existed between West and East in the Christian
Church. The most obvious and external difference was linguistic: the
West worked in Latin while the East worked in Greek. This difference
came with a difference in cultures which also affected people's
outlook on religion. The East was more artistic, philosophical and
even mystical whereas the West was more legalistic and practical.
These larger cultural differences had a profound impact upon the
religious development of the two regions. In the East, for example,
where a mystical orientation lead people to seek union with God, a
primary concern developed with the idea that humanity's sinfulness had
essentially caused them to lose their divinity. Thus, Christ's mission
on earth was to restore this divinity to people and allow them achieve
the union that was originally due to them.
In the West, however, scholars and theologians concerned themselves
with the question of sin itself and people's culpability for being
sinful. Because people were guilty and deserved the punishment of
Hell, Christ must have come to "pay the price" for us - originally
formulated as a ransom theory. This particular difference was made
manifest in the fact that while the West chose the crucifix as its
religious symbol, the East chose the resurrection instead.
There were, of course, also strong political considerations - for
example, the rivalry which developed between Rome and Constantinople.
This was only exacerbated by the fact that the West was continually
invaded by barbarians from the North while the East continued to be
stable and at peace.
Disagreements continues to strain relations, and some - like the
filoque problem - were never really resolved. Matters came to a head
by 1052 when Norman rulers insisted that Greek churches in Italy
conform to standard Latin practices. The patriarch of the Greek church
in turn demanded that Latin churches in Constantinople conform to
Greek customs. When he was refused, he simply had them closed.
Because the issue could not be resolved in 1054, that is the year
usually given for the final break between East and West. However, the
two regions remained on very good terms and there was always hope that
some sort of reconciliation could be achieved. Those hopes were,
however, finally dashed in 1204 when soldiers in the Fourth Crusade
entered and sacked Constantinople.
The loss of life and property was tremendous. For three days the city
was pillaged and burned. Even worse, at least for the purposes of this
article, was the desecration of religious sites. Pieces of the altar
and icon screen at Santa Sophia were torn down while prostitutes were
put on the patriarch's throne. Such treatment from other Christians
was intolerable, and a long-standing hatred of the Latin West was
created.
Ged
Mungos
> Na danasnji dan: 16. Jul 1054.
> Rascep istocne i zapadne crkve
Dobro je da si ovo postovao.
POZDRAV!
Još malo na istu temu:
Ove godine navršava se 950 godina od velikog crkvenog raskola
Hrišćanstvo između papstva i sabornosti
Polaganjem bule isključenja protiv patrijarha Mihaila Kerularija koju je 16.
jula 1054. godine na presto Svete Sofije u Carigradu stavio kardinal Humert
u ime pape Lava Devetog, umrlog tri meseca ranije, hrišćanstvo je i zvanično
podeljeno na istočno i zapadno, čime je počelo postojanje Rimokatoličke
crkve i pravoslavnih crkava u vidu posebnih celina. Većina teologa na obe
strane danas je saglasna da je ovaj događaj, koji se zbio pre 950 godina i u
istoriji Crkve je poznat kao Veliki raskol, šizma ili otpad, bio samo
epizoda u nekoliko vekova dugom "procesu "ustranjivanja" između hrišćanskog
Istoka i Zapada".
"Deoba Crkve je istorijski vrlo složena pojava u kojoj se samo uz nesavestan
i tendenciozan pristup može krivica svaliti samo na jednu stranu i potpuno
'opravdati' druga. Dogmatski je važno ne toliko kako su se razdelile Crkve,
nego šta ih je podelilo - važne su one tvrdnje Rimske crkve - prvo o sebi
samoj (dogma o papskoj nepogrešivosti), a zatim o veri Crkve (učenje o
Svetom Duhu, o bezgrešnom začeću Bogorodice), koje se po nepogrešivom
osećanju pravoslavnih nalaze u suprotnosti sa osnovnom istinom hrišćanstva",
ističe protojerej Aleksandar Šmemam, jedan od vodećih teologa 20. veka u
knjizi "Istorijski put pravoslavlja".
Iako u ranohrišćanskoj svesti, kako objašnjava Šmemam, "jedinstvo Crkve nije
doživljavano samo kao forma, nego pre svega kao sadržina samog hrišćanstva:
Hristos je došao da 'rasejanu decu Božju sabere u jedno', da bi ljude koje
su podelili 'prirodni' razlozi sjedinio u natprirodno jedinstvo novog naroda
Božjeg 'u kome više nema ni Judejaca, ni Jelina, ni roba, ni slobodnog, ni
muškoga, ni ženskog, nego je sve u svemu Hristos'", razmimoilaženje između
Rima i Carigrada postaju očigledna već sredinom 5. veka. Ubrzana ne samo
bogoslovskim, nego i različitim političkim, društvenim i kulturnim prilikama
koje su uslovile i dva različita "'režima' crkvene uprave, monarhiju papstva
na Zapadu i kolegijalnu sabornost na Istoku", sredinom 1054. godine samo su
kulminirala u otvoren razlaz.
Pokušaji da se stvari poprave definitivno su propali padom Carigrada u ruke
krstaša 1204. u Četvrtom krstaškom pohodu pod papom Inokentijem Trećim koji
je sebe nazivao "Hristovim zamenikom" i stvaranjem Latinskog carstva, što
pravoslavni nikada nisu zaboravili Rimu. Sve unije kojima je potom
pokušavano da se prevaziđe raskol nisu dale rezultate. Do pomaka došlo je
tek u 20. veku.
Prvi korak mnogi vide u uvođenju gregorijanskog kalendara u Carigradskoj
patrijaršiji i Grčkoj pravoslavnoj crkvi 1923. godine, što je veći deo
pravoslavnog sveta odbio da prihvati kao "naučno doterivanje neispravnog
julijanskog kalendara", tvrdeći da je reč o "nekanonskom približavanju
inoslavnima" i cepanju "sabornosti i jedinstva pravoslavne molitve". Promena
crkvenog kalendara u Grčkoj dovela je do dosad neprevaziđenog raskola i
odvajanja Grčke starokalendarske crkve.
Zvanično, vaseljenski patrijarh Atinagora u Carigradu i papa Pavle Šesti u
bazilici Svetog Petra u Rimu, 7. decembra 1965. godine uzajamno u isto vreme
povukli su anateme bačene pre skoro 910 godina. Iako su obojica bili svesni
da "ovaj gest pravde i uzajamnog oproštaja nije dovoljan da bi stao konac
razlikama između Rimokatoličke i Pravoslavne crkve", ovaj događaj izazvao je
nove potrese u pravoslavnom svetu, gde su se odmah čule opomene da
"povlačenje anatema bez otklanjanja uzroka koji su do njih doveli znači
bacanje anateme na sebe".
Pomesne pravoslavne crkve dosad nisu održale svepravoslavni Sabor na kome bi
potvrdile Atinagorino povlačenje anateme i zauzele zajednički stav o
odnosima sa Vatikanom, zbog čega je, između ostalog, zaustavljen i teološki
dijalog započet 1979. godine između Carigrada i Rima. Pravoslavlje je skoro
četiri decenije razapeto između mišljenja bliskih Vatikanu da bi "treći
milenujum mogao da bude vreme obnovljenog hrišćanskog jedinstva iz prvog
milenijuma" i dubokog uverenja velikog broja teologa da je "taj put nemoguć
bez vraćanja Rima na izvorne vrednosti svetootačkog predanja", kao i da je
"svaki politički ekumenizam za pravoslavne neprihvatljiv".
- Raskol među hrišćanima je skandal za svet. Ometa misiju hrišćanstva.
Između istočnih i zapadnih hrišćana ima više zajedništva, nego podela. Ne
zanemarujemo razlike, ali nam je važnije ono što je zajedničko. Cilj
ekumenskog pokreta je zajedništvo u različitosti i stav Koncila je da
istočne crkve treba da sačuvaju vlastite tradicije. Ali, da bismo se
približili, potrebno nam je još puno koraka, susreta, kako bismo nadvladali
postojeće nesporazume, osude i klevete - stav je Vatikana.
To, međutim, ne umanjuje delikatnost budućeg približavanja u kome, ne malu
važnost ima prikriveno rivalstvo "drugog i trećeg Rima", Carigrada i Moskve,
za primat među jednakima u pravoslavnom svetu, kao i položaj koji u
opštehrišćanskom poretku stvari za sebe očekuje prvi, stari Rim. Rimska
kurija zasad je zadovoljna saradnjom uspostavljenom sa Vaseljenskom,
Jerusalimskom, Antiohijskom, Aleksandrijskom, Rumunskom, Bugarskom
patrijaršijom i Grčkom pravoslavnom crkvom. U poslednje dve godine toj listi
polako se priključuje i Srpska pravoslavna crkva, za koju se mnogi pitaju da
li je među vatikanske diplomatske prioritete dospela kao "prirodni most" ka
dubljem istoku i Moskovskoj patrijaršiji.
J. Tasić
---
Ruski staroverci
Reč raskol je ruskog porekla i njom je označavano "sektaštvo i cepanje
Pravoslavne crkve u Rusiji 1666. godine", piše u Leksikonu stranih reči i
izraza Milana Vujaklije. Patrijarh Nikon (1652-1658) nametnuo je reformu
obreda u Ruskoj crkvi u skladu sa liturgijskim pravilima u istočnim
patrijaršijama, odnosno grčkom praksom, što je izazvalo raskol sa
starovercima koje je Moskovska patrijaršija na crkvenom Saboru 1667. godine
ekskomunicirala kao "fundamentaliste". Uprkos progonima broj staroveraca u
Rusiji do 1917. porastao je na skoro deset miliona, tvrdi se u
"Enciklopediji živih religija".
---
Zapadna varijanta
U "Enciklopediji živih religija" pod pojmom Veliki raskol pominje se i
podela zapadnog hrišćanskog sveta na saveze više suparničkih pretendenata na
papsku stolicu u periodu između 1378. i 1417. godine. Fenomen istovremenog
postojanja i delovanja nekoliko papa sa svojim kardinalima, nastao je zbog
sporova oko avinjonskog papstva (papa Kliment Peti je papski presto preselio
iz Rima u Avinjon 1309. odakle je vraćen 1377. godine) i neslaganja grupe
kardinala sa izborom pape Urbana Šestog 1378. godine. Oni su za papu
izabrali Klimenta Osmog koji se vratio u Avinjon. Gotovo 40 godina paralelno
su postojala dva niza papa što je dovelo do podela među religioznim redovima
i izazvalo veliku krizu u Rimokatoličkoj crkvi. Oba kardinalska kolegijuma
1408. otkazala su poslušnost svojim papama i zakazala Sabor u Pizi , na kome
je za poglavara izabran papa Aleksandar Peti, koga nijedan od suparničkih
papa nije priznao. Veliki raskol je prevaziđen tek 1417. godine, izborom
pape Martina Petog.
_______
Stav Srpske pravoslavne crkve
Raskol je počeo ranije
Protosinđel Sava (Janjić)
Takozvani Veliki Raskol hrišćanskog Istoka i Zapada, čiji je početak
formalno obeležen međusobnim izopštenjima rimskog kardinala Humberta i
carigradskog patrijarha Mihaila Kerularija 15. jula 1054. godine,
viševekovni je proces postepenog odstupanja zapadne, Rimske crkve od
Pravoslavne crkve i punoće njenog apostolskog i katoličanskog, sabornog
predanja. Iako su nastanku raskola pogodovale burne istorijske okolnosti i
sve veće razlike u jeziku i kulturi, posebno posle germanskih najezdi na
Zapadu u 5. veku i muslimanske ekspanzije na Istoku od 7. veka nadalje, u
pravoslavnoj bogoslovskoj i liturgijskoj svesti nekadašnja pravoslavna
Rimska crkva pala je u jeres.
Od vremena Justinijana Romejsko carstvo sa sedištem u Konstantinopolju imalo
je sve manje snage da očuva privremeno vaspostavljeni orbis romanus ponovno
uspostavljen u 6. veku. U zapadnim provincijama carstva, koje su preplavile
horde germanskih varvara, jedina luča svetilja ostala je Rimska crkva koja
je ujedno bila i jedina spona zapadnih Rimljana sa svojom istočnom braćom i
rimskim kulturnim nasleđem jelinskog Istoka.
Međutim, već od kraja 8. do početka 11. veka germanska struja u Rimskoj
Crkvi postepeno je potisnula romejsku (vizantijsku). Podrškom dinastiji
Karolinga pape su zadobile ne samo duhovnu vlast nad nekad uticajnim
zapadnim crkvama, nego i posede koji su postali osnova buduće papske državne
moći. Duh franačkog feudalizma sve se više odražava i na organizaciju Rimske
crkve, u kojoj papa igra ulogu monarha, a biskupi ulogu njemu potčinjenih
feudalnih plemića. Sekularizacija Rimske crkve kulminirala je naročito u
periodu između 15. i 16. veka, u vreme raspojasanih renesansnih papa, što je
dovelo do Reformacije i novih raskola, koji se nastavljaju do danas u vidu
mnogobrojnih sekti i ateističkih ideologija.
S druge strane, Crkva na Istoku je bila više okrenuta bogatom jelinskom
bogoslovskom i kulturnom nasleđu, koje se još više iskristalisalo u periodu
sedam vaseljenskih sabora od 4. do 8. veka kroz dela svetih otaca. Kao crkva
carskog grada, patrijaršija Novog Rima je sasvim razumljivo uzvedena na
ravnočastan nivo sa crkvom stare prestonice carstva, što je izazvalo dodatna
podozrenja. Padom istočnih provincija pod vlast muslimana u 7. veku Carigrad
je konačno postao najuticajniji duhovni centar istočne ikumene i aktivno se
posvetio hristijanizaciji Slovena. Zapadni i Istočni Rimljani sve su teže
mogli da razumeju jedni druge, jer su se već oformila dva potpuno različita
crkvena i kulturna mentaliteta.
Posebno dubok razdor među crkvama stvorilo je jednostrano unošenje dodatka
Filiokve u tradicionalni Simvol vere na saboru u Toledu 589. godine. Glavni
nosioci filiokvizma bili su germanski teolozi koji su svoje učenje doneli na
dvor Karolinga gde je ono prihvaćeno kao zvanično crkveno učenje. Krunisanje
Karla Velikog 800. godine u Rimu za "rimskog imperatora" bio je ne samo
neposredan izazov vizantijskom shvatanju jedinstvene hrišćanske ikumene na
čijem je čelu car Novog Rima, nego i otvaranje vrata za trijumf filiokvizma
i pored protivljenja nekih italijanskih papa.
Od druge polovine 9. veka odnosi između Starog i Novog Rima ušli su u fazu
dramatične konfrontacije. Patrijarh Novog Rima sveti Fotije (820-886) bio je
prvi pravoslavni bogoslov koji je argumentovano obrazložio zablude franačkih
bogoslova i upozorio Rimsku crkvu na opasnosti koje proizlaze iz njihovih
novotarija. Za vreme Fotijevo održan je Četvrti Sabor u Konstantinopolju
(870/880), koji se neretko naziva i Osmim vaseljenskim saborom, kao
poslednji zajednički sabor istočnih i zapadnih otaca koji su potvrdili
jedinstvo pravoslavnog verovanja i osudili promenu simvola vere, i samim tim
učenje o Filiokve.
Godine 1009. svrgunut je papa Jovan Osamnaesti (poslednji pravoslavni papa,
koga su zvanično priznavali svi istočni patrijarsi). Na rimsku katedru
dolazi niz germanskih papa, da bi već 1014. papa Benedikt Osmi pod pritiskom
cara Henrika Drugog uveo Filiokve u rimsku liturgiju.
Sukobi između Rima i Konstantinopolja krajem 9. i početkom 10. veka oko
jurisdikcije na jugu Italije, neslaganja oko misije među Slovenima i drugi
nesporazumi, sve su više produbljivali jaz između dve sestrinske crkve. U
nameri da politikom diktata razreši ove sporove papa Lav Deveti šalje
kardinala Humberta u Konstantinopolj na pregovore sa carigradskim
patrijarhom Mihailom Kerularijem. Pregovori ne samo da nisu urodili plodom,
nego su na videlo izašle mnogobrojne stare nesuglasice povodom
filiokvističke jeresi, papskog primata i drugih liturgijsko-pravnih pitanja.
Sukob arogantnog kardinala i nepopustljivog patrijarha završio se međusobnim
izopštenjima. Iako ovom događaju u to vreme nije pridavan preterano
dramatičan značaj, njega su istoričari kasnije označili kao početak tzv.
Velikog raskola, koji je, kao što vidimo, još od ranije bio uzeo maha.
Premda su 1965. godine Vaseljenski Patrijarh Atinagora i papa Pavle Šesti
ukinuli anateme iz 1054. ovaj simvolični akt, kao i prorimsku diplomatiju
Carigrada ostale Pravoslavne crkve nisu zvanično priznale, niti se od tada
do danas odnos Crkve prema latinskim zabludama suštinski promenio, bez
obzira na ekumenističku politiku pojedinih episkopa.
Iako do 13. veka postoje povremeni primeri mestimično vaspostavljenog
interkomunija i uverenja da teološke razlike nisu nepremostive, konačan
pečat zapadnom odstupništvu od Pravoslavne crkve dali su krstaški ratovi
koji su se neretko pretvarali u pljačkaške pohode franačkih hordi i krvave
pokolje. Aprila meseca 1204. krstaši su zajedno sa franačkim biskupima i
opatima u ratnim oklopima varvarski opustošili prestonicu Romejskog carstva
i ubrzo pokorenom pravoslavnom stanovništvu jednog dela Imperije nametnuli
paralelnu latinsku jerarhiju sa nezakonitim latinskim patrijarhom.
Pape su Latinski patrijarhat svesrdno podržale, kao što će kasnije podržati
i prisilno unijaćenje u Istočnoj Evropi i na Bliskom istoku. Unijatska
politika i prozelitizam ostali su do danas glavna oruđa Vatikana na
tradicionalno pravoslavnim teritorijama. Bez obzira na bezuspešne pokušaje
vaspostavljanja crkvene unije po rimskom diktatu, u Lionu (1274) i
Ferari-Firenci (1431-1445), za pravoslavni Istok papizam je već bio i ostao
jeres.
Iako je u raznim periodima bilo više ili manje kompromisnih stavova,
Pravoslavna crkva do danas ne dozvoljava rimokatoličko pričešće svojim
vernicima, pa čak i u samrtnom času. Ovo opšteprihvaćeno liturgijsko
predanje ponajbolje ukazuje na predanjski pravoslavni odnos prema validnosti
ostalih rimokatoličkih "svetih tajni".
"Veliki raskol", dakle, u pravoslavnoj tradiciji nije samo nesrećna
koincidencija istorijskih zbivanja, kulturnog udaljavanja germanizovanog
Zapada od pravoslavnog Istoka ili, pak, lingvističkih nesporazuma, nego
vidljiva projava mnogobrojnih suštinskih teoloških razlika između učenja
Pravoslavne crkve i papizma, koji je izvršio korenitu reviziju autentičnog
hrišćanskog verovanja i hrišćanstvo pretvorio u humanističku religiju.
Na Zapadu je papa od episkopa Rima i prvog po časti među ostalim
patrijarsima proglašen za Hristovog zamenika na zemlji i "glavu celog
sveta"(caput totius orbis). Po učenju Prvog vatikanskog sabora (1870) papa
je takođe ex catedra, kao univerzalni učitelj i pastir, nezabludiv "sam po
sebi, a ne po saglasnosti Crkve" (ex sese, non autem ex consensu Ecclesiae).
Papski primat, koji je istorijska institucija, pošto je Rim bio prestonica
carstva, na Zapadu se tumači isključivo kao božanska institucija. Ona počiva
na proizvoljnom učenju da su pape ekskluzivni naslednici Petrovi, kao da
Gospod nije obećao da će sazidati Crkvu na steni (gr. petra) vere Petrove,
tj. vere u Hrista kao Sina Božijeg (Mat 16, 18).
Danas, pak, rimokatolički bogoslovi ova pogrešna učenja maskiraju
apstraktnom idejom papskog "primata u ljubavi" iza kojeg se i dalje krije
rigidna rimska eklisiologija. Pravoslavna crkva je sačuvala autentičnu
sabornost episkopa čijim pomesnim crkvama predsedavaju prvojerarsi, koji su
samo po časti viši od ostale sabraće. Takozvana kolegijalnost na Zapadu
ostala je samo dekoracija papske suverene moći koja je u naše vreme
apsolutizovana u vidu kulta ličnosti pape Jovana Pavla Drugog. Istok je
sačuvao Hrista kao glavu Crkve, dok je na Zapadu glava de fakto postao sam
papa kao glavni kohezivni element jedinstva Crkve.
Filiokvistička jeres u osnovi potiče od nerazlikovanja odnosa između tri
Božanska lica u večnosti i u ikonomiji spasenja. Pravoslavni Istok
trijadološko jedinstvo prevashodno vidi u ličnosti Boga Oca iz koga se večno
rađa jednosušni Sin i iz koga večno ishodi (=ekporeuetai) jednosušni Duh,
koji je po suštini jednako svojstven Sinu i njime se u ikonomiji spasenja
šalje u svet. Srednjovekovni Zapad jedinstvo lica Božijih pre vidi u
metafizičkoj božanskoj suštini, a u nameri da potvrdi jedinstvo suštine Oca
i Sina, proglašava da Duh Sveti "ishodi iz obojice večno kao iz jednog
principa" (ex Utroque aeternaliter tamquam ab uno principio et unica
spiratione procedit, Lion 1274). Filiokve, dakle, nije samo nekanonski
dodatak pravoslavnom Simvolu vere, nego, takođe, ukida ipostasnu razliku
između Oca i Sina i unižava Duha Svetog svodeći ga na svezu njihove uzajamne
ljubavi.
Ozbiljne razlike postoje u shvatanju čovekovog spasenja od greha i smrti
posebno od vremena Britanca Anselma Kenterberijskog (11. vek) koji
sotiriologiju svodi sa ontološke ravni na psihološki moralizam. Anselmo je
greh protumačio kao "uvredu Božijeg dostojanstva", koja se iskupljuje
odgovarajućom pravno-regulisanom "zadovoljštinom", a spasenje od
egzistencijalne smrti se svelo na moralističko učenje o opravdanju moralnim
zaslugama. Ove i slične bogoslovske devijacije su širom otvorile vrata
drugim novotarijama: učenju o čistilištu i novčanim "oprosnicama grehova".
Pape ne samo da proglašavaju ova učenja i običaje kao zvanično crkveno
učenje, već u 13. veku uvode i Inkviziciju, koja je svirepo mučila i spalila
hiljade ljudi "u veliku slavu Božiju", i koja do danas nije zvanično ukinuta
i osuđena, nego je samo preimenovana 1906. godine u Sveti oficij.
Podvižničko bogoslovsko predanje Pravoslavne crkve, zasnovano na apofatičkoj
metodi i aktivnom molitvenom i svetotajinskom životu, na Zapadu se svodi u
uske racionalne okvire sholasticizma. Dok je Zapad sve više hitao u zagrljaj
racionalizma, svetovnih univerziteta, pravnih regula i egzaktne nauke,
pravoslavni Istok je do 14. veka izvršio kreativnu sintezu bogoslovskog
predanja koje se do danas neprestano dinamički razvija u liturgijskom i
bogoslovsko-asketskom životu Crkve. Pravoslavlju je bio i ostao stran duh
zapadnih bogoslovskih reformi i tzv. evolucije dogme.
Zapad se neprestano muči kako da protumači tvorevinu Božiju i analitički
definiše i koriguje društvene odnose i pojave, dok se Pravoslavni Istok više
bavi ličnim poznanjem Tvorca i vaspostavljenjem blagodatnog odnosa sa Njim
(oboženja) u Crkvi kao radionici spasenja.
Imajući u vidu čitav niz pomenutih i drugih ozbiljnih bogoslovskih razlika
koje su se projavile u periodu od kraja prvog milenijuma do danas tzv.
"Veliki raskol" 1054. godine predstavlja samo jedan od događaja koji
simvolički obeležavaju viševekovni proces postepenog otuđenja rimokatoličkog
Zapada od Pravoslavlja. Pravoslavne crkve nikada nisu tražile dominaciju nad
Zapadom kao rimokatoličanstvo nad njima, nego samo očekuju da se u njihovu
blagodatnu zajednicu zapadni hrišćani vrate obnovom sopstvene drevne
tradicije Rimske crkve prvih vekova i odbacivanjem novotarija. Taj proces
zahteva smireno urastanje u pravoslavno predanje i ne može se ostvariti
reformom ili dekretom, nego vascelim preumljenjem svakog pojedinca. Pokušaji
da se suštinske razlike prevaziđu političkim ekumenizmom, pijetizmom ili
zaboravom nikada neće dovesti do istinskog prisajedinjenja rimokatolika
Jednoj Svetoj Apostolskoj i Katoličanskoj Crkvi Pravoslavnoj.
Autor je zamenik igumana manastira Visoki Dečani
---
Stav Rimokatoličke crkve
1054 - jubilej koji ne treba slaviti
Prof. dr Thomas Bremer
Na samom kraju Drugog Vatikanskog koncila, 7. decembra 1965. godine, papa
Pavle Šesti i Vaseljenski patrijarh Atinagora objavili su zajedničku
deklaraciju o ukidanju međusobnih anatema koje od 1054. godine razdvajaju
Katoličku i Pravoslavnu crkvu. Crkveni poglavari govore o "bolnim rešenjima,
radnjama i događajima" koji su doveli do ekskomunikacija 11. veka. Dalje
naglašavaju da su te anateme bile izgovorene protiv pojedinaca, a ne protiv
druge crkve. Rimska delegacija je anatemisala tadašnjeg patrijarha i još dve
ličnosti, a članovi delegacije su bili anatemisani sa carigradske strane.
Na osnovu toga su papa i patrijarh izrazili svoje žaljenje zbog "uvredljivih
reči, bezrazložnih prebacivanja i zlih radnji" tadašnje epohe i odlučili da
se "ekskomunikacije brišu iz pamćenja i iz sredine Crkve i da se predaju
zaboravu". U dokumentu se dalje naglašava da se ne može postići da izgleda
kao da ovih radnji nije bilo, kao i da se ne mogu ukinuti sve posledice koje
su imale. Ali se, isto tako, izražava želja da ovakav čin doprinese daljnjem
približavanju i pomirenju između Katoličke i Pravoslavne crkve.
Istog dana je ta odluka bila potvrđena bulom pape Pavla Šestog i tomosom
patrijarha i Sinoda Carigradske crkve.
Mi danas znamo da anateme iz 1054. godine nisu odmah imale delovanje koje im
se kasnije pripisivalo. Kao što je rečeno u činu njihovog ukidanja, bile su
upućene protiv pojedinih ličnosti, a ne protiv druge crkve. Papa Leon Deveti
je već bio umro dok je rimska delegacija bila na putu (što kardinal Umberto,
vođa delegacije, nije znao); ovlasti delegata u takvom slučaju postaju
nevažećim. Rimska ekskomunikacija stajala je dakle na veoma slabim kanonskim
osnovama.
Drugi istočni patrijarsi su dugo vremena smatrali da se radi o svađi između
rimskog i carigradskog episkopa i održavali su i dalje odnose sa Rimom. U
nekim krajevima su sveštenici jedne crkve živeli pod episkopima druge;
postojala je dakle svest o tome da svi pripadaju jednoj te istoj crkvi.
Pravoslavna crkva je još posle 1054. preuzela praznik prenosa moštiju svetog
Nikole od Rimske crkve (praznuje se 9/22. maja).
Presudan događaj je bio Četvrti krstaški rat 1204. godine (još jedan tužni
jubilej u ovoj našoj mladoj godini koji ne treba slaviti!) kad su krstaši
umesto da oslobode Jerusalim od "nevernika" (muslimana), krenuli na
Carigrad, osvojili ga i ustanovili Latinsko carstvo koje je trajalo sve do
1261. godine. To vreme car i patrijarh su morali provesti u egzilu u Nikeji.
Ovi dramatični događaji su pokazali vizantijskom vladaru i Istočnoj crkvi da
ih latinska strana ne smatra ravnopravnima i članovima iste crkve, nego
otpadnicima koje treba vratiti.
Kad se sadašnji papa Jovan Pavle Drugi pre skoro tri godine, povodom
uskršnjeg posta u jubilarnoj 2000. godini, javno izvinjavao za greške i
grehove Katoličke crkve, latinska vladavina nad Carigradom u 13. veku u tom
izvinjenju zauzimala je važno mesto. Povodom svog putovanja u Grčku on je
svoje javno izvinjenje ponovio što je ostavilo veliki utisak na tamošnju
Pravoslavnu crkvu koja je bila dosta skeptična prema planiranoj poseti.
Odnosi između Katoličke crkve i pravoslavlja bili su pod uticajem tih
događanja i njihovih posledica sve do sredine prošlog, 20. veka. Za vreme
turske vladavine nije ni bilo mnogo kontakata između dve strane, a kamoli
svesti o tome da se istočna i zapadna hrišćanska tradicija dopunjavaju
međusobno. Prvo na latinskoj, pa i na grčkoj strani došlo je do uverenja da
je sopstvena tradicija jedina prihvatljiva i da približavanje obe crkve može
da bude postignuto samo time da se druga strana menja i da prihvati principe
dotične crkve.
Nije se pravila razlika između sadržine zajedničke vere, koja se ne može
promeniti, ali koju ljudski um i ljudsko razmišljanje nikad ne mogu u
potpunosti obuhvatiti, i forme te vere koja može da bude u raznim oblicima.
Tek pedesetih godina 20. veka došlo je do prvih kontakata između Rima i
Carigrada. Dve velike ličnosti iz obe crkve, patrijarh Atinagora i papa
Jovan Dvadesetreći, prvi su odlučili prekinuti šutnju koja je tako dugo
stojala između istočnog i zapadnog hrišćanstva. Vrlo polako i oprezno se
počelo, sa razmenom telegrama povodom praznika i jubileja.
Sledeći papa Pavle Šesti se više puta sastajao sa Atinagorom, i 1979. su
patrijarh Dimitrije i sadašnji papa Jovan Pavle Drugi osnovali mešovitu
teološku komisiju koja je dosad objavila nekoliko važnih i duboko umnih
tekstova. Ti se dokumenti bave pitanjima teoloških razlika između Katoličke
i Pravoslavne crkve i pokušavaju da daju jedan potpuni pogled na određene
probleme. Šteta je što je taj važan poduhvat došao u krizu.
Međutim, sa približavanjem crkava i sa češćim i intenzivnijim kontaktima je
došlo i do nekih konflikata koje ne treba prećutati. Jedna važna tema su
katolici istočnog obreda, takozvani grko-katolici ili "unijati". Tamo, gde
ih ima u većem broju, posebno u Ukrajini i Rumuniji, ali i u nekim delovima
Bliskog istoka, oni predstavljaju problem za pravoslavne crkve iz kojih
potiču. Smatra se da ugrožavaju identitet i opstanak pravoslavlja u dotičnim
krajevima.
Mešovita teološka komisija se bavila tom temom i objavila tekst o tome kako
unijatstvo nikako ne može da bude sredstvo za jedinstvo, ali da postojeće
grkokatoličke crkve imaju, prema principu slobode veroispovesti, pravo da
postoje. Međutim, i ta izjava nije mnogo pomogla. Posebno Ruska pravoslavna
crkva smatra i dalje da Katolička crkva vrši agresivnu ekspanziju na njenu
štetu. Ovo ubeđenje je povezano sa činjenicom da je Ruska crkva izgubila
mnogo parohija u zapadnoj Ukrajini (Galicija) koje su se vratile svojoj
izvornoj grkokatoličkoj crkvi čim je ona opet mogla da postoji legalno.
Jedna druga tema je povezanost između verskog i nacionalnog pripadanja u
nekim krajevima, kao na prostoru nekadašnje Jugoslavije, ali ne samo tu. To
treba da se vidi u kontekstu solidarisanja Katoličke, odnosno Pravoslavne
crkve i vernika sa "svojima" povodom raznih konflikata, među njima i
ratovima na Balkanu, a isto tako u širem kontekstu navodnog konflikta između
civilizacija koji neki nagoveštavaju. Ali to je pojava koja se vidi i u
drugim delovima svetu, i kod drugih kultura i vera, i koju ne treba dovesti
u vezu sa (navodnom) nepremostivom razlikom između zapadnog i istočnog
hrišćanstva. Ima dosta primera gde zajednički život i zastupanje zajedničkih
interesa funkcionišu odlično.
Ovi navedeni i drugi razlozi doprineli su tome da su se odnosi između dve
crkve u nekim krajevima poslednjih desetak godina pogoršali za šta su primer
Rusija ili Ukrajina. U nekim drugim su se dosta poboljšali, kao u Srbiji,
Rumuniji ili u Grčkoj, gde, istina, ima samo vrlo malo katolika. A, opet, u
nekima su ostali dobri kako su i odavno bili: na Bliskom istoku, posebno u
Antiohijskom patrijarhatu.
Ali, svakako se katoličko-pravoslavni odnosi danas moraju meriti po onome
što je 900 godina bilo: šutnja, ignorisanje, neznanje, čak i nasilje i
prezir. Iskustvo poboljšavanja odnosa između katolika i protestanata na
Zapadu, gde je ta faza trajala "samo" 450 godina, pokazuje da ne treba da se
očekuje da se ta bolna istorija može tek tako zaboraviti. To su papa i
patrijarh u svojoj izjavi 1965. godine i naglašavali. Treba strpljivo raditi
na tome da se razlike prevaziđu i da Katolička i Pravoslavna crkva dođu opet
do takvog jedinstva kakvo je postojalo u prvim vekovima hrišćanstva. Crkve,
ipak, imaju veću istoriju zajedništva, nego razdeljenosti.
Kako je prvi milenijum bio milenijum jedinstvene crkve, drugi pak -
milenijum razdeljenosti, nadajmo se da će tek otpočeti treći postati
milenijum novog i trajnog zajedništva. Zbog toga treba da se setimo onoga
šta se dogodilo pre skoro 950 godina; mi to ne možemo tek tako da
zaboravimo. Štaviše, moramo da se stidimo zbog nekih postupaka koji su bili
učinjeni u ime naših crkava. Ali, 2004. godina ne treba da bude jubilarna
godina jer se ne radi o nekom događaju kojega se s radošću ili s ponosom
sećamo. Dakle: Ne treba slaviti, nego taj datum uzeti kao podsticaj za još
intenzivniji rad i trud na jedinstvo dve velike crkve, Katoličke i
Pravoslavne.
Autor je predstojnik Katedre za ekumenizam Teološkog fakulteta u Minsteru,
Nemačka
Drazen Gemic
> Ged <g...@a.yu>:
>
>> Na danasnji dan: 16. Jul 1054.
>> Rascep istocne i zapadne crkve
>
> Dobro je da si ovo postovao.
>
Je li podjela mogla biti posljedica "svjetovne" politike ?
Katolicka crkva je u srednjem vijeku imala de facto znatnu svjetovnu
vlast. Vladari zapadnih drzava su se rijetko usudjivali suprotstaviti papi
u Rimu do reformacije. Donekle slican, iako znatno manji, utjecaj
Katolicka crkva ima i danas kroz volju biraca - vjernika. Interesi
Katolicke crkve ne moraju biti u relaciji s nacionalnim interesima
bilo koje nacije sto potencijalno komplicira odnos crkve i vlasti.
Za razliku od toga, pravoslavne crkve su nacelno vezane za pojedine nacije
iako to ne znaci da pravoslavne crkve nuzno podrzavaju vlast. Mislim da bi
se nacelno moglo reci da pravoslavne crkve podrzavaju nacionalne interese.
Ukratko, Katolicka crkva u pravilu nije u relaciji s nicijim nacionalnim
interesima, dok pravoslavne crkve jesu. U stvarnosti ima odstupanja, mi
u Hrvatskoj imamo dobar primjer za to.
Je li to moglo biti jedan od razloga raskola ?
DG
P.S. Katolicka crkva je naziv ustanove pa je pisem velikim slovom, dok su
pravoslavne crkve mnozina, pa ih pisem malim slovom. Mislim da je to
provopisno ispravno, i ne radim to zato sto imam bilo kakvih preferenci
prema Katolickoj crkvi u odnosu na pravoslavni ili obratno.
Rade
>> Na danasnji dan: 16. Jul 1054.
>> Rascep istocne i zapadne crkve
>
> Dobro je da si ovo postovao.
>
Da ovom pitanju pristupimo naucnim metodom. Upotrebimo logiku !
Ako je Bog jedan jedini - sto sve hriscanske religije potvrdjuju - kako je
uopste moguce da postoje razlicite religije na hriscanskoj osnovi !!?
Po logici - to je nemoguce !!
Moguce je samo - neslaganje oko nekih pitanja. Ali to ako neko ne shvata
neku stvar isto kao neko drugi ne menja religiju !!
Jer se Bog i Isus Hristos ne dovode u pitanje !
Prema logici - u hriscanstvu ne mogu postojati ogranci i razlicite
religije, vec samo neslaganje oko nekih pitanja.
Isto kao u matematici - ako se ne slazem sa nekim stavom - ja nemam
logickog prava da kazem - posto se ne slazem sa tobom oko ovog stava ja
osnivam drugu matematiku koja je razlicita od tvoje. To je - isto kao i u
hriscanstvu - logicki nekorektno i neispravno.
Ako se ipak tako uradi - to se zove manipulacija - i svako iole pametan ce
to odbaciti.
Problem je znaci samo u neobavestenosti !
Ljudi (obicni - iz naroda) su upoznati samo sa svojom religijom - onu
"drugu" stvarno zamisljaju kao nesto razlicito.
Dakle, problem je u znanju - i nespremnosti onih koji imaju znanje da ga i
prenesu !
VizantOr*
Ako je Bog jedan jedini - sto sve hriscanske religije potvrdjuju - kako je
uopste moguce da postoje razlicite religije na hriscanskoj osnovi !!?
*
===
Moguce je postojanje jednog Boga i vise religija na hriscanskoj osnovi.
Problem je u ljudskom vidjenju Boga, ne u Bogu samom.
Jedan je Bog za Jevreje...
Jedan je Bog za muslimane...
Cak i hinduisti pominju jednog Stvraoca...
Problem je kako ljudi vide religiozne rituale slavljenja tog Boga,
komunikaciju sa njim. Ovo znaci da je Bog dao coveku izvesnu slobodu
odlucivanja, da nije "diktatorski" raspolozen prema ljudskom rodu, to jest
onima koje je stvorio.
BeHappy,
VizantOr*
--
คคค
* do never resist the pure beauty *
* http://www.vizantor.tk <<
Rade
>
> Moguce je postojanje jednog Boga i vise religija na hriscanskoj osnovi.
> Problem je u ljudskom vidjenju Boga, ne u Bogu samom.
>
Da, tako je moguce i postojanje vise vrsti matematika. Problem je u
pojedinacnom vidjenju matematike ......
Bez obzira sto po samo jednoj matematici ceo svet funkcionise....
Vazno da neko ima svoju matematiku koja je razlicita samo u njegovoj
glavi...
> Jedan je Bog za Jevreje...
> Jedan je Bog za muslimane...
> Cak i hinduisti pominju jednog Stvraoca...
>
Pa dobro, a taj isti Bog govori u Bibliji kako je covek mnogo sitan da bi
razumeo mnoge stvari....
A ovamo ljudi pametuju i prave nove religije....
> Problem je kako ljudi vide religiozne rituale slavljenja tog Boga,
> komunikaciju sa njim. Ovo znaci da je Bog dao coveku izvesnu slobodu
> odlucivanja, da nije "diktatorski" raspolozen prema ljudskom rodu, to jest
> onima koje je stvorio.
>
Dobro, samo si potvrdio ono sto sam i rekao!
Religije su stvar slobodne volje, a ne proizvod hladnokrvnog logickog
misljenja.
VizantOr*
Da, tako je moguce i postojanje vise vrsti matematika. Problem je u
*
===
Matematika nema veze sa Bogom, nije vera.
Ili ako bas hoces ovako:
2*2=4
2x2=4
(2,2)x=4
Ovo zato sto volis matematiku. Mozes dakle da zapises na tri (ili vise)
nacina istu stvar. Tako bi bilo i sa Bogom. On je On, ali mi ga razlicito
zapisujemo.
2+2=5,
VizantOr*
--
°°°
* Ne résiste jamais à la beauté pure ! *
* http://www.vizantor.tk <<
Rade
>
> Matematika nema veze sa Bogom, nije vera.
>
Nije, ali ovde je u pitanju ista logika !
> Ili ako bas hoces ovako:
>
> 2*2=4
> 2x2=4
> (2,2)x=4
>
Tacno ! Zar ja to nisam i rekao. Razni ljudi razlicito tumace iste stvari u
okviru iste filozofije (ovde matematike). Time se ne menja matematika niti
principi i zakoni koji deluju iako ih neki razlicito vide.
Tako , ista logika vazi i za druge filozofije , pa i hriscanstvo.
> Ovo zato sto volis matematiku. Mozes dakle da zapises na tri (ili vise)
> nacina istu stvar. Tako bi bilo i sa Bogom. On je On, ali mi ga razlicito
> zapisujemo.
>
Samo potvrdjujes ono sto sam ja vec izveo kao zakljucak.
Ako razlicito tumacimo neke stvari u okviru iste filozofije - to je samo
razlicito tumacenje i nista vise- filozofija ostaje ista i svi zakoni koji
deluju u njoj.
A ako neko i povrh toga hoce da to proglasi i kao razlicitu filozofiju - e
to onda vise ne spada pod logicno nego pod manipulaciju.
VizantOr*
A ako neko i povrh toga hoce da to proglasi i kao razlicitu filozofiju - e
*
===
Neka bude kako ti kazes, mon frère.
SoisHeureux,