sandhi-paricayaH - Chatva-sandhiH

[Swarup]

सर्वेभ्यो नमस्कारः

सन्धि-विषये अधः किञ्चित्‌ लिखितम्‌ अस्ति | पठनानन्तरं प्रश्नाः सन्ति
चेत्‌ अत्र एव, अस्मिन्‌ forum मध्ये, कृपया पृच्छतु | यदि कस्यचित्‌
प्रश्नः अस्ति, स च प्रश्नः पृष्टः न, तर्हि कथं वा समाधानं कोऽपि
दद्यात्‌ ? अतः लज्जा मास्तु, अवश्यं पृच्छतु | वयं सर्वे अत्र एकः
कुटुम्बः | अग्रे गत्वा पुस्तके विषयाः इतोऽपि जटिलाः | अतः सन्ध्यादयः
मूलविषयाः आरम्भे अवश्यम्‌ अवगन्तव्याः |

--------------------------------

अस्मासु केचन सन्धिविषये किञ्चित्‌ जानीयुः, पुनः केषाञ्चित्‌ जनानां
सन्धिपरिचयः न जातः | सङ्क्षेपे वदामः चेत्‌, सन्धिः नाम वर्णानाम्‌
अत्यन्त-नैकट्यम्‌, अत्यन्त-सामीप्यम्‌ |

यदा द्वयोः वर्णयोः अत्यन्त-सामीप्यं भवति, तदा स्थितिः परिवर्तिता भवति--
तत्‌ परिवर्तनं "सन्धिः" इति उच्यते |

द्वयोः वर्णयोः अत्यन्त-सामीप्यम्‌ इति कारणतः एकस्य वर्णस्य स्थाने
अन्य-वर्णः आगच्छति चेत्‌, सः नूतन-वर्णः "आदेशः" इति उच्यते | उदा-- यदि +
अपि = यद्यपि | अत्र इकारस्य स्थाने यकारः आगतः, अतः यकारस्य "आदेशः" इति
उच्यते |

पुनः द्वयोः वर्णयोः अत्यन्त-सामीप्ये, कुत्रचित्‌ द्वौ अपि वर्णौ तिष्ठतः,
किन्तु मध्ये नूतनः वर्णः आगच्छति | स च वर्णः "आगमः" इति उच्यते | उदा--
पठन्‌ + अस्ति = पठन्नस्ति | अत्र नूतनः नकारः "आगमः" इति उच्यते |

सन्धिः त्रिविधा-- अच्‌ सन्धिः (स्वरयोः सन्धिः), हल्‌ सन्धिः (व्यञ्जनयोः
सन्धिः), विसर्ग-सन्धिः (विसर्ग-स्थाने किञ्चित्‌ परिवर्तनम्‌-- सकारः,
रेफः, ओकारः, लोपः वा इति) |

एकस्य पदस्य अन्तः सन्धि-कार्यम्‌ अनिवार्यं भवति | द्वयोः पदयोः मध्ये,
सन्धि-कार्यं विकल्पने भवति |

अद्यतन-वर्गे उच्छिष्टम्‌ इति पदम्‌ अस्माभिः दृष्टम्‌ p. 14, बिन्दु # 58
इति | उच्छिष्टम्‌ इति एकम्‌ एव पदम्‌, अतः अत्र अस्माकं सन्धिकार्यम्‌
अनिवार्यम्‌ एव | अस्तु, अस्माकं पदं कथं निष्पन्नम्‌ इति पश्याम--

उत्‌ उपसर्गः + शिष्टम्‌ (क्तान्त रूपम्‌) |

१) उत्‌ + शिष्टम्‌ => उच्‌ + शिष्टम्‌ [श्चुत्व-सन्धिः]

श्चुत्व-सन्धि-नियमः-- यत्र द्वयोः प्रथम-वर्णः सकारः अथवा
तवर्गीय-व्यञ्जनम्‌ (त्‌, थ्‌, द्‌, ध्‌, न्‌), तस्य अनन्तरं* शकारः अथवा
चवर्गीय-व्यञ्जनम्‌ (च्‌, छ्‌, ज्‌, झ्‌, ञ्‌) अस्ति, तर्हि प्रथम-वर्णः
परिवर्तितः भवति एवम्‌ --

सकारः अस्ति चेत्‌, शकारः भवति | स -> श
तकारः अस्ति चेत्‌, चकारः भवति | त -> च
थकारः अस्ति चेत्‌, छ्कारः भवति | थ -> छ
दकारः अस्ति चेत, जकारः भवति | द -> ज
धकारः अस्ति चेत, झकारः भवति | ध -> झ
नकारः अस्ति चेत, ञकारः भवति | न -> ञ

उदा --

तत्‌ + च -> तकारस्य स्थाने च्‌ आदेशः => तच्च
सुहृद्‌ + जगत्‌ -> दकारस्य स्थाने ज्‌ आदेशः => सुहृज्जगत्‌
मनस्‌ + चञ्चलम्‌ -> सकरस्य स्थाने श्‌ आदेशः => मनश्चञ्चलम्‌

अतः एवम्‌ एव --

उत्‌ + शिष्टम्‌ => उच्‌ + शिष्टम्‌ [श्चुत्व-सन्धिः]

२) उच्‌ + शिष्टम्‌ = उच्छिष्टम्‌ [छत्व-सन्धिः]

छत्व-सन्धेः सूत्रम्‌ = शश्छोऽटि (८.४.६३)

शश्छोऽटि = शः छः अटि

श्‌ इति हलन्त-प्रातिपदिकम्‌; एकवचन-षष्ठ्यन्त-रूपं "शः" (यथा भवत्‌ ->
एकवचन-षष्ठ्यन्त-रूपं "भवतः" इति) |
छ इति अजन्त अकारान्त-प्रातिपदिकम्‌; एकवचन-प्रथमान्त-रूपं "छः" (यथा देव
-> एकवचन-प्रथमान्त-रूपं "देवः" इति) |
अट्‌ इति माहेश्वरसूत्राणां कश्चन प्रत्याहारः (नाम सङ्क्षेपः) | "अट्‌"
इत्युक्ते "सर्वे स्वराः + ह, य, व, र" | अट्‌ हलन्तशब्दः, "अटि" तस्य
एकवचन-सप्तम्यन्त-रूपं (यथा भवत्‌ -> एकवचन-सप्तम्यन्त-रूपं "भवति" इति) |

तर्हि "शः छः अटि" इत्युक्ते "शकारस्य स्थाने छकारः आगच्छति, यदा अट्‌
(कोऽपि स्वरः अथवा ह, य, व र) इत्यस्मात्‌ पूर्वं सः शकारः अस्ति |

अनुवृत्तिः अपि अस्ति, "झयः" | "झय्‌" माहेश्वरसूत्राणां कश्चन प्रत्याहारः
(सङ्क्षेपः) | "झय्‌" इत्युक्ते किमपि वर्गीय-व्यञ्जनम्‌ (अनुनासिकान्‌
वर्णान्‌ [ङ, ञ, ण, न, म] त्यक्त्वा) | झय्‌ हलन्तशब्दः, "झयः" तस्य
एकवचन-पञ्जम्यन्त-रूपं (यथा भवत्‌ -> एकवचन-पञ्चम्यन्त-रूपं "भवतः" इति) |

तर्हि पूर्णं छत्व-सन्धेः सूत्रम्‌ एवम्‌ अस्ति--

"झयः शः छः अटि" इति | नाम वर्गीय-व्यञ्जनानन्तरं, शकारस्य स्थाने छ्कारः
आगच्छति यदा स्वरात्‌ पूर्वं सः शकारः स्थितः अस्ति |

इदानीम्‌ "उच्‌ + शिष्टम्‌" इत्यस्यां दशायां चकारानन्तरं (नाम
वर्गीय-व्यञ्जनानन्तरं) शकारः अस्ति | इकारात्‌ स्वरात्‌ पूर्वं शकारः
अस्ति | Condition-द्वयम्‌ आसीत्‌; द्वयमपि पूरितम्‌ च | अतः अस्माकं
सन्धि-कार्यं भवति | शकारस्य स्थाने छकारः आगच्छति | उच्छिष्टम्‌ इति रूपं
सिद्धम्‌ |

उच्‌ + शिष्टम्‌ = उच्छिष्टम्‌

स्वरूपः


*एकस्मिन्‌ पदे चेत्‌ अग्रिमः वर्णः अथवा द्वयोः पदयोः मध्ये अस्ति चेत्‌
तर्हि अग्रिम-पदस्य प्रथमः वर्णः इति

[विश्वासो वासुकेयः / Vishvas Vasuki]

१. सन्धिसूत्रेषु मे एका समस्या - पञ्चमी-षष्ट्योः भेदः नास्ति - यथा‌ शः पञ्चम्याम् स्यात्, झयः  च षष्टौ । किम् एषा सामान्या बधा पिपठिषुभ्यः?

२. ल्युट् उगित् वा? चलन -> चलनी भवितव्यम् किम् स्त्रीप्रत्यययोगे?

2012/7/23 Swarup <dinb...@sprynet.com>

--
You received this message because you are subscribed to the Google Groups "bhAShApAkavargaH" group.
To post to this group, send email to bhaashaap...@googlegroups.com.
To unsubscribe from this group, send email to bhaashaapaakava...@googlegroups.com.
For more options, visit this group at http://groups.google.com/group/bhaashaapaakavargah?hl=en.

--
Vishvas / विश्वासः

[विश्वासो वासुकेयः / Vishvas Vasuki]

३ 'प्रकृति-प्रत्यय-विवेक' इत्यत्र प्रकृतिः कश्चन शब्दांशः (स्वयम् प्रायः प्रत्यययुक्तः) येन सह अन्यः प्रत्ययः युज्यते। <- किम् एतत् समीचीनम्?

2012/7/23 विश्वासो वासुकेयः / Vishvas Vasuki <vish...@samskritabharatiusa.org>

[Ramesh Srivastava]

धन्यवादाः

मम् मनसि कवर्गचतुर्थादिः, न तु कवर्गतृतीयादि (बिन्दुः ५४) न तिष्ठति । न अवगच्छामि । एषः अवगमनं महत्वपूर्णं यतः सा भाषा पुनःपुनः आगच्छति ।  ये वर्णाक्षरं जानन्ति ते जानन्ति यत् कवर्गस्य आदि शब्दः कैव । घ इति चतुर्थ न तु तृतीया । तावत् अहं जानामि । परन्तु कवर्गचतुर्थादि न तु तृतीयादि इत्यस्य अन्वयः सम्बन्धः वा सङ्घटनमस्य अर्थस्य कः इति न स्पष्टम् ।
रमेशः

2012/7/24 Swarup <dinb...@sprynet.com>

[Swarup]

श्रीमन्‌ नमस्कारः

१. सन्धिसूत्रेषु मे एका समस्या - पञ्चमी-षष्ट्योः भेदः नास्ति - यथा‌ शः
पञ्चम्याम् स्यात्, झयः च षष्टौ । किम् एषा सामान्या बधा पिपठिषुभ्यः?

मनसि बाधा भवितुम्‌ अर्हति, अवश्यम्‌ | समाधानं प्रसङ्गः इति | प्रसङ्गम्‌
अधिकृत्य निर्णयः क्रियते | यथा अत्र -- शः तु पञ्चम्यन्तं पदं न अर्हम्‌ |
पञ्चम्यन्तं यदि अभविष्यत्‌, तर्हि "तस्य अनन्तरम्‌" इति अर्थः स्यात्‌ |
एवं चेत्‌ तर्हि शकारः अस्थास्यत्‌, परे छकारः आगमत्वेन आगमिष्यत्‌ | "उत्‌
+ शिष्टम्‌ => अच्श्छिष्टम्‌" इति अभविष्यत्‌ | किन्तु नास्ति किल | अतः
षष्ठ्यन्तं पदम्‌ एव युक्तम्‌ |

२. ल्युट् उगित् वा? चलन -> चलनी भवितव्यम् किम् स्त्रीप्रत्यययोगे?

ल्युटि हलन्त्यम्‌ इत्यनेन सूत्रेण टकारस्य इत्संज्ञा, "तस्य लोपः" इत्यनेन
लोपश्च | लशक्वतद्धिते इत्यनेन सूत्रेण लकारस्य इत्संज्ञा, लोपश्च | यु इति
अवशिष्यते | युवोरनाकौ इत्यनेन सूत्रेण "अन" आदेशः | नाम यु स्थाने अन
आगच्छति | अतः चल्‌ + ल्युट्‌ => चल्‌ + अन => चलन इति |

ल्युटि उगित्वं नास्ति | यथा उपरि दृष्टं, यु स्थाने अन आदेशः, युवोरनाकौ
इत्यनेन सूत्रेण |

३ 'प्रकृति-प्रत्यय-विवेक' इत्यत्र प्रकृतिः कश्चन शब्दांशः (स्वयम् प्रायः
प्रत्यययुक्तः) येन सह अन्यः प्रत्ययः युज्यते। <- किम् एतत् समीचीनम्?

सत्यम्‌ | यत्र यत्र प्रत्ययः विधीयते तत्र तत्र प्रकृतिः इति उच्यते |
धातुः वा प्रातिपदिकं वा | कृदन्तरूपं अपि अर्हं, तद्धितान्तरूपमपि
अर्हम्‌ |

स्वरूपः


On Mon, 2012-07-23 at 23:03 -0700, विश्वासो वासुकेयः / Vishvas Vasuki
wrote:

> To unsubscribe from this group, send email to bhaashaapaakavargah
> +unsub...@googlegroups.com.

[Swarup]

रमेशमहोदय नमस्कारः,

सङ्घटनम्‌ | सम्‌ + घट् + ल्युट्‌ = सङ्घटनम्‌, इति अवगच्छति एव |

तत्र घट्‌ धातुः | घकारः कवर्गस्य चतुर्थः सदस्यः इत्यपि जानाति भवान्‌ |

इदानीं घट्‌ धातौ प्रथमः वर्णः (आदि वर्णः) घकारः इति स्पष्टः किल |

कवर्गचतुर्थादिः = कवर्गस्य चतुर्थः वर्णः आदिः वर्णः यस्य सः,

कवर्गचतुर्थादिः |

यस्य धातोः आदिः वर्णः कवर्गस्य चतुर्थः, सः धातुः कवर्गचतुर्थादिः इति |

बहुव्रीहि समासस्य विषये अपि जानाति भवान्‌ | बहुव्रीहेः
अन्य-पद-प्राधान्यम्‌ अस्ति |

कवर्गचतुर्थः = षष्ठीतत्पुरुष समासः | कवर्गस्य चतुर्थः (वर्णः),
कवर्गचतुर्थः |

कवर्गचतुर्थादिः = षष्ठीतत्पुरुष-गर्भ बहुव्रीहि समासः |

कवर्गचतुर्थादिः इत्यस्मिन्‌ पदे न कवर्गचतुर्थ-पदस्य प्राधान्यं, न वा
आदि-पदस्य | अन्य-पद-प्राधान्यम्‌ तस्य-- घट्‌ धातोः प्राधान्यम्‌ |

स्वरूपः

> To unsubscribe from this group, send email to bhaashaapaakavargah
> +unsub...@googlegroups.com.

[विश्वासो वासुकेयः / Vishvas Vasuki]

बह्व्या स्पष्टतया उक्तवान् ।  धन्यः अस्मि।

2012/7/24 Swarup <dinb...@sprynet.com>

युवोरनाकौ इत्यनेन सूत्रेण "अन" आदेशः | नाम यु स्थाने अन
आगच्छति | अतः चल्‌ + ल्युट्‌ => चल्‌ + अन => चलन इति |

[Ramesh Srivastava]

पौनःपुन्येन पठामि तदन्तरं सूचिष्यामि । धन्यवादाः

2012/7/24 Swarup <dinb...@sprynet.com>