طرحواره یا تله زندگی ما

[atie...@gmail.com]

 با درود به اعضای خوب بهسرا

مطالب این نوشتار توسط سرکار خانم راضیه موچان از تسهیلگران خوب بهسرا تهیه و تنظیم شده و در دو پست آینده نیز ادامه می یابد و نکاتی مفید در مورد شکلگیری آینده فرزندان و رد پای گذشته در زندگی روزمره افراد به ما آموزش می دهد.

 

طرح واره یا تله های زندگی

تله ی زندگی اصطلاحی عامیانه است و واژه ای که متخصصان برای اشاره به تله ی زندگی به کار می برند,طرح واره است. مفهوم طرح واره از روان شناسی شناختی نشات گرفته است. طرح واره ها را می توان اینگونه تعریف کرد: باورهای عمیق و تزلزل ناپذیری که در دوران کودکی درباره ی خود, دیگران و جهان اطراف در ذهن مان شکل گرفته اند.

این طرح واره ها نقش تعیین کننده ای در شکل گیری احساس ما درباره ی خودمان دارند. رها کردن این طرح واره ها مستلزم چشم پوشی از امنیتی است که در پناه این طرح واره ها به دست آورده ایم. بنابراین این باورها علی رغم آسیبی که به ما می زنند در پناه آنها احساس امنیت می کنیم زیرا به ما قدرت پیش بینی پذیری و اطمینان آفرینی می دهند. به همین دلیل شناخت درمانگران اعتقاد دارند که تغییر این باورها, کاری سخت و طاقت فرساست.

سه ویژگی طرح واره:

طرح واره ها سه ویژگی دارند که می توانیم با این سه ویژگی آنها را بشناسیم:

1-طرح واره ها الگوها یا درون مایه های دیرپای زندگی هستند.

2-طرح واره ها خود آسیب رسان هستند.

3-طرح واره ها برای بقای خودشان می جنگند.

طرح واره الگو یا مضمونی است که در دوران کودکی شکل گرفته است و خودش را در طول زندگی به فرد تحمیل می کند. اگر در دام تله ی زندگی یا طرح واره افتاده باشید ارمغان شما در دوران بزرگسالی باز آفرینی شرایط دوران کودکی است, همان شرایطی که برای شما آسیب زا و مشکل آفرین بوده است.

طرح واره ها خود آسیب رسان هستند. افراد مثل پروانه ای به دور شمع می گردند: دائما به سمت شرایطی جذب می شوند که به گذشته ی زندگیشان شباهت زیادی دارد. طرح واره ها می توانند به هویت, سلامت و ارتباط اجتماعی, شغل و حالت های خلقی صدمه بزنند. طرح واره تمام ابعاد زندگی را زیر سیطره ی نفوذ خود در می آورد.

 

طرح واره برای بقای خودش سخت تلاش می کند. کششی قوی در فرد برای حفظ طرح واره وجود دارد. این حالت بخشی از میل انسان به هماهنگی و ثبات است. می توانیم طرح واره را بشناسیم. اگرچه طرح واره دردناک و مشکل آفرین است اما برای افراد عادی و معمولی شده است. بنابراین تغییر آنها کاری سخت و طاقت فرساست. از همه ی اینها گذشته در دوران کودکی این طرح واره ها به عنوان راه های انطباقی در خانواده ی ناسازگار در نظر گرفته می شوند. در دوران کودکی این تله ها واقع بینانه بوده اند. مشکل اینجاست که با اینکه در حال حاضر فایده ی چندانی ندارند و راههای زیادی پیش رو داریم اما سفت و سخت به دنبال تداوم این طرح واره ها هستیم.

تجربه های ناگوار اولیه و شکل گیری طرح واره:

سطوح اول و دوم الگویی که در شکل ترسیم شده است به شکل گیری طرح واره های ناسازگار اولیه در جریان مواجهه با تجربه های محیطی ناگوار اولیه اشاره دارد. یانگ و همکارانش مفهوم مفروضه های زیربنایی  بک را بسط داده و نام طرح واره های ناسازگار اولیه (EMS) را بر آنها نهادند. یانگ و همکارانش این طرح واره ها را درون مایه ها یا الگوهای عمیق و فراگیری می دانند که محتوای آنها درباره ی خویشتن و رابطه با دیگران است و سخت ناکارآمدند. این طرح واره ها در دوران کودکی یا نوجوانی شکل گرفته اند و در سیر زندگی به حاکمیت مطلق خود ادامه می دهند.

 تجربه های ناگوار اولیه دوران کودکی >>> طرح واره ناسازگار اولیه >>> راهبرد مقابله ای ناسازگار (+عوامل خلق و خویی) >>> تداوم طرح واره >>> ممانعت از بهبود طرح واره

یانگ و همکارانش معتقدند طرح واره های ناسازگار اولیه وقتی فعال می شوند که فرد با محیط هایی مواجه می شود که یاد آور محیط ناگوار دوران کودکی باشند. به هنگام بروز چنین رویدادی فرد دستخوش عواطف منفی شدید و اغلب طاقت فرسایی می شود. مجموعه ی فزاینده ای از شواهد وجود دارد که از وجود طرح واره های ناسازگار اولیه حمایت می کند.

سبک مقابله ای ناسازگار چیست؟

طرح واره های ناسازگار اولیه از طریق سبک های مقابله ای ناسازگار خود را نشان می دهند. آنها سه سبک مقابله ای را توصیف می کنند که به سه پاسخ بنیادی جنگ, گریز و میخکوب شدن ربط دارند. این سبک ها عبارتند از تسلیم (میخکوب شدن), اجتناب (گریز), و جبران افراطی(جنگ). در هر موقعیت معین فرد احتمالا تنها یکی از سبک های مقابله ای را به کار می برد, اما می تواند با طرح واره های ناسازگار اولیه در موقعیت های مختلف سبک های مقابله ای گوناگونی را به نمایش بگذارد.

سبک مقابله ای تسلیم

تسلیم طرح واره: افراد در این سبک مرید گوش به فرمان طرح واره می شوند و به آن اجازه ی پیروزی می دهند. آنها سعی نمی کنند با طرح واره بجنگند یا از آن اجتناب کنند. این افراد مهر تایید بر طرح واره می زنند و به شیوه ای عمل می کنند که آن را تصدیق می کند. آنها در دوران بزرگسالی تجربه هایی از دوران کودکی را که آبشخور طرح واره های ناسازگار اولیه هستند در ذهن خود نشخوار می کنند.

سبک مقابله ای اجتناب

اجتناب طرح واره:  افراد در این سبک مقابله ای سعی می کنند در زندگیشان به گونه ای برنامه ریزی کنند که طرح واره ها هرگز فعال نشوند و طوری عمل می کنند که گویی اصلا طرح واره ای وجود ندارد. آنها از موقعیت هایی که ممکن است باعث راه اندازی طرح واره ها شوند, اجتناب می کنند و اگر طرح واره ای فعال شود ممکن است به رفتارهایی پناه ببرند که به افراد اجازه می دهد از آشفتگی هیجانی مرتبط با طرح واره اجتناب کرده و از آن بگریزند. برخی از این رفتارها عبارتند از میگساری افراطی, مصرف دارو, اعتیاد به کار, یا انجام رفتارهای اجبار گونه. تمام این رفتارها به دلیل اجتناب از احساس های ناشی از طرح واره انجام می شوند.

سبک مقابله ای جبران افراطی

جبران افراطی طرح واره: افراد در این سبک از طریق تفکر, احساس و رفتار طوری با طرح واره می جنگند که گویی نقطه مقابل آن صحیح است. برای مثال فرد نگرش های کمال گرایانه ای اتخاذ می کند تا احساسات زیر بنایی بی ارزشی را جبران سازد.

اگر فرد کودکی مطیع باشد در بزرگسالی نافرمانی پیشه خواهد کرد. اگر در دوران کودکی کنترل شود در بزرگسالی سعی خواهد کرد دیگران را کنترل کند و یا اگر در کودکی مورد آزار قرار  گیرد ممکن است در بزرگسالی دیگران را اذیت کند.

منابع:

-کتاب زندگی خود را دوباره بیافرینید، جفری یانگ، ترجمه دکتر حسن حمیدپور، نشر ارجمند

-کتاب طرح واره درمانی برای استرس شغلی، مارتین آر.بامبر، ترجمه دکتر حسن حمیدپور، نشر ارجمند

 

ادامه دارد...

((ما شایسته داشتن روان و ایرانی سالم هستیم))

باشگاه همگانی سلامت روان آتیه