Nachare MORA....

[Hemant V Deshpande]

 

 

 

हे तर गाव मोरांचे...! Apr 19, 2014, 02.56AM IST 0   घरातल्या लहान मुलाला जपावे तशी या गावात मोरांची काळजी घेतली जाते. या पक्ष्याचा गावकऱ्यांना एवढा लळा लागला आहे की, आज गावाच्या लोकसंख्येएवढेच, साधारण तीन हजार, मोर येथे वास्तव्यास आहेत. म्हणून तर 'मोराची चिंचोली'या नावाने हे गाव ओळखले जाते... पुण्यापासून अवघ्या दीड तासावर असलेले हे 'मोराची चिंचोली' हे साधारण १०० ते १५० घरांचे छोटेसे गाव. काही वर्षांपूर्वीपर्यंत देशातील इतर खेडी आणि हे गाव यांमध्ये विशेष असा कोणताही फरक काहीच नव्हता. पण आज हे गाव आपल्या वैशिष्ट्यामुळे वेगळे ठरले आहे आणि सर्वांना आकर्षितही करून घेत आहे. हे वैशिष्ट्य आहे मोरांचे. शहरातील लोकांना एरवी प्राणिसंग्रहालयात पाहावयास मिळणारे मोर या गावात मुक्तपणे वावरतात. एक-दोन मोर नव्हे, तर थव्याने. या गावावर आपलाही तितकाच हक्क आहे, असा त्यांचा थाट असतो आणि गावकरीही त्यांना त्या थाटात वावरू देतात. या मोरांनी गावाला नवीन ओळखच नव्हे, तर नावही दिले आहे! साधारणतः १०० वर्षांपूर्वी या गावात मोठ्या प्रमाणात चिंचेची झाडे होती. त्यामुळे या गावाला चिंचोली म्हणून ओळखले जाऊ लागले. आजही जुनी चिंचेची झाडे आहेत. त्यात मोरांची भर पडल्याने हे गाव 'मोराची चिंचोली' म्हणून प्रसिद्ध झाले आहे. गावाची ही ओळख बदलण्यामागचा इतिहास मोठा रंजक आहे. चिंचोलीतील उत्तम जैववैविध्यामुळे पूर्वीपासूनच येथे मोर मोठ्या संख्येने वास्तव्यास होते. दिसायला अत्यंत देखणा, आकर्षक असलेला हा पक्षी देवाचे वाहन असून, आपल्या गावाचे वैभव आहे, अशी गावातील पूर्वजांची समजूत होती. त्यामुळे त्यांनी कधीच गावातील मोरांची शिकार केली नाही. उलट मोरांचा अधिवास टिकून राहावा, यासाठी त्यांनी शेताभोवती मोरांना आकर्षित करणारी झाडे लावली. घरातल्या पाळीव प्राण्याला जपावे, त्याच पद्धतीने मोरांसाठी पोषक वातावरण त्यांनी निर्माण केले. ही प्रथा पुढे चालत राहावी, यासाठी त्यांनी पुढच्या पिढीवर मोरांचा आदर करावा, असे संस्कारही केले. आज या गावात दोन ते अडीच हजार लोकवस्ती असून, तेवढ्याच संख्येने मोर वास्तव्यास आहेत. गावकऱ्यांच्या बरोबर राहूनही मोर पाळीव झालेले नाहीत, हे विशेष. मोराची चिंचोली आहे पुणे-अहमदनगर महामार्गावरील शिरूरजवळ. अहमदनगर मार्गाला लागताच डाव्या हाताला शिक्रापूर फाट्यावरून आत सुमारे २३ कि.मी.वर ते वसलेले आहे. पहिल्या नजरेत दिसताना हे अगदी साधारणसे टुमदार गाव वाटते; पण गावातील शेतातून फिरायला गेल्यावर येथील निसर्गसंपदेची प्रचीती येते. या गावातील लोकांचा शेती हाच व्यवसाय. या मंडळींना इथे पर्यटन हा जोडधंदा होऊ शकतो, याची जाणीव अजून तरी झालेली नाही. ग्रामस्थांनी शेताच्या परिसरात, मोकळ्या जागांवर मोरांना लपून बसता येतील अशी झाडे लावली आहेत. देवाचे वाहन म्हणून मोराला प्रचंड मान आहे. मोरांनी कधी शेतीचे नुकसान केले, तरी शेतकरी त्यांना मारत नाहीत. कोणी शिकार केल्यास गावकरीच त्या गुन्हेगाराला शिक्षा देतात. मोर प्रचंड लाजाळू असतात. माणसाची चाहूल लागताच, ते पळून जातात. त्यांचा हा नैसर्गिक गुणधर्म बदलून ते त्यांना पाळीव करायचे नाही, यावर गावकरी ठाम आहेत. त्यामुळे ते मोरांना अन्न आयतं उपलब्ध करून देत नाहीत. मोर स्वतःच त्यांचे खाद्य शोधतात. उन्हाळ्यात मात्र त्यांची पाण्याची आणि खाण्याची सोय मनुष्यवस्तीपासून दूर अंतरावर केली जाते. या माणसांपासून आपल्याला धोका नाही, याची जाणीव मोरांनाही झालेली असल्याने कित्येकदा घरांच्या पटांगणात कोंबडी फिरते तसे मोर फिरताना पाहायला मिळतात. शेतातही ते निवांत फिरत असतात. त्यांची वेळ झाली की, ते झाडांमागे लपून बसतात, पण गावाबाहेरची कोणी वेगळी व्यक्ती आली की ते धूम ठोकतात. पर्यटक आलेले त्यांना कसे कळते, हे कोडे गावकऱ्यांनाही उलगडलेले नाही. ऐन पावसाळ्यातील वातावरण निसर्गरम्य असते. हिरव्यागार माळरानावर नाचणारे मोर पाहणे म्हणजे पर्वणीच असते. त्यामुळे गावाला भेट देणाऱ्या पर्यटकांची कॅमेऱ्यात हे दृश्य टिपण्याची धडपड सुरू असते. सकाळी सूर्योदयादरम्यान आणि संध्याकाळी गावाच्या शेतात, घराबाहेरही मोरांचा 'मियॉँव, मियाँव'चा गजर सुरू असतो. मोराच्या चिंचोलीची माहिती हळूहळू पर्यावरणप्रेमींपर्यंत पोहोचल्यामुळे गेल्या काही वर्षांत गावातील मोरांना पाहण्यासाठी पर्यटक येण्यास सुरुवात झाली आहे. साधारणतः गेल्या पाच वर्षांत 'वन डे पिकनिक स्पॉट' म्हणून हे गाव प्रसिद्ध झाले आहे. याचीच दखल घेऊन गावातील काही मंडळींनी छोट्या प्रमाणात 'कृषी पर्यटन केंद्र' उभारले आहे. गावात येणाऱ्या पर्यटकांची राहण्याची आणि जेवणाची सोय या केंद्रांत केली जाते; पण या गावात जायचे असेल, तर अनेक नियमांचे पालन पर्यटकांना करावे लागते. मोर हा संवेदनशील पक्षी असल्याने त्याला त्रास होणार नाही, याची पूर्ण काळजी केंद्र चालक घेतात. पर्यटकांची संख्या जास्त होत असल्यास आज गावाला येऊ नका असेही गावकरी थेट सांगतात. 'मोरांविषयी गावकऱ्यांना खूप आत्मीयता आहे, घरातल्या मुलांप्रमाणे आम्ही गेल्या काही पिढ्यांपासून त्यांना जपले आहे. त्यामुळे पर्यटकांकडून त्यांना काही त्रास होणार असेल, तर आम्ही पर्यटकांची कानउघाडणीही करतो,' असे गावातील माऊली कृषी पर्यटन केंद्राचे जनार्दन थोपटे मोठ्या अभिमानाने सांगतात. पर्यटकांनी मोराच्या पाठीमागे लागायचे नाही. तो खाद्य खात असेल, तर तिकडे फिरकायचे नाही. पर्यटन केंद्रात मांसाहार पदार्थ आणि मद्यपानास परवानगी नाही. अन्य पिकनिक स्पॉटसारखे इतर गोंधळ करण्यासही पर्यटकांना परवानगी मिळत नाही. त्यामुळे मोरांविषयी कुतूहल असलेलाच हौशी पर्यटक या गावाला भेट देतो. गावातील इतर शेतकऱ्यांना कृषी पर्यटन केंद्र हा उत्तम जोडधंदा असून यामुळे चांगले उत्पन्न मिळू शकते, याची जाणीव झालेली नाही. म्हणून अजून तरी गावपण कायम असून, बाजारीकरणापासून दूर आहे. आश्चर्य म्हणजे मोरांच्या संवर्धनाची दखल आजपर्यंत सरकारने घेतलेली नाही. संवर्धनासाठी गावाला आजपर्यंत सरकारचा, वन विभागाचा अथवा स्वयंसेवी संस्थेचा एकही पुरस्कार अथवा बक्षीस मिळालेले नाही. गावातील मोरांची संख्या यापुढेही टिकून राहायची असेल, तर हे गाव पर्यटनापासून दूरच राहिले पाहिजे, अशी अपेक्षा मात्र पर्यावरणप्रेमी करीत आहेत, एवढे नक्की.

 

******************************************************************************************************************* Gift Joy, Gift a Titan ******************************************************************************************************************* Beautiful watches for Beautiful occasions by Sonata ******************************************************************************************************************* This email and any files transmitted with it are confidential and intended solely for the use of the individual or entity to whom they are addressed. If you have received this email in error, please notify the sender immediately by email or delete this email from your system. If you are not the intended recipient, you are notified that disclosing, copying, distributing or taking any action in reliance on the contents of this information is strictly prohibited. The opinion expressed in this mail is that of the sender and does not necessarily reflect that of Titan. WARNING: Despite best possible precautionary measures taken by Titan Company Limited, computer viruses can be transmitted via email. The recipient should check and scan this email and any attachments for the presence of viruses. Titan Company Limited accepts no liability for any damage caused by any virus transmitted by this email. *******************************************************************************************************************