مقاله: گردشگری دفاع مقدس و گردشگری نفت / دکتر خدادادیان
کانون آینده نگری ایران
گردشگری دفاع مقدس و گردشگری نفت؛
ظرفیتهای طلایی توسعه گردشگری غرب و جنوب غرب ایران
دکتر فرشید خدادادیان
مدرس دانشگاه و عضو ارشد کانون آینده نگری ایران
تقارن و توالی هفته دفاع مقدس در ایران با هفته گردشگری و روز جهانی گردشگری،27سپتامبر برابر با پنجم مهرماه،تقارن و توالی مناسبتی جالب توجهی است.خصوصا از این منظر که امروزه و سالها پس از پایان دفاع هشت ساله،موضوع میراث دفاع مقدس و همچنین گردشگری دفاع مقدس فرصتی ارزشمند را خصوصاً در مناطق درگیر در موضوع برای توسعه میراث و گردشگری را فرا روی ما قرار داده است.
گردشگري پس از صنايع نفت و خودروسازي،سومين صنعت درآمدزاي هزاره جديد محسوب ميشود و با توجه ويژه به خدمات در اين هزاره پيشبيني ميشود به سرعت به نخستين رتبه درآمدزايي در سطح جهان تبديل شود و به همين دليل است كه نظريه پردازان اقتصاد جهانی،اهتمام و توجه ويژه خود را به اين صنعت معطوف داشتهاند و كشورهاي مختلف تلاش ميكنند در اين فرصت نوين سرمايهگذاري مناسبي داشته باشند.
اقلیم ايران توان فراواني دارد تا در صورت برنامهريزي و كار كارشناسي دقيق ناكاميهاي قبلي را جبران كند و در این میان منطقه غرب و جنوب غرب ایران با آثار و جاذبههاي تاريخي و باستاني اكوتوريسم و جلوههاي طبيعي،توان ارزشمندي كه ميتوانيم تحت عنوان توريسم صنعتي از آن ياد كنيم و در عین حال میراث دفاع مقدس در این مناطق که متاسفانه امروزه با رویکری صرفا آماری وگاه ابزاری در قالب کاروان های راهیان نور،کمترین بهره اقتصادی برای ساکنان بومی را دارد،شایسته توجه بیشتر و نگاه کارشناسی و فنی به موضوع و مسئله توسعه صنعت گردشگری در این مناطق از ایران اسلامی است. تبیین و ارائه راهکار اجرایی در این زمینه هدف اصلی این یادداشت است.
میراث دفاع مقدس و ظرفیتهای توسعه گردشگری
همه ساله و خصوصا در ایام نوروز،استان خوزستان و دیگر مناطق مرزی همجوار با کشور عراق ميزبان ميهمانان زيادي از سراسر كشور است كه در قالب كاروان های راهيان نور و يا بصورت شخصي عازم اين مناطق هستند.بازديد از يادمان هاي دفاع مقدس،مشخصه بارز اين تورهاست كه سند مظلومیت و در عین حال مقاومت دلیرانه ملت ایران محسوب می شود و براستی نیز لقب سرزمین نور شایسته آن است.شایسته سرزمینی که مطهر به خون شهیدان دفاع از سرزمین ایران است.
مردمان دیار خوزستان و دیگر مناطق درگیر مستقیم و خط مقدم در ایلام و کرمانشاه و کردستان و...؛آنچه دیگر هموطنان عزیز برای حضور در جبهه ها و لمس آن از خانه و خانواده جدا شده و کیلومترها راه می پیمودند تا به جبهه ها برسند را با جان و پوست و گوشت و خانه و خانواده خود لمس کردند و با آن درگیر بودند.
زنان و کودکان خوزستانی و دیگر مناطق جنگی در زیر گلوله باران ها و موشک باران ها و حملات دشمن بعثی پا به پای مردان خود و مردان هموطن شجاعانه مقاومت کردند و امروز نیز ضمن افتخار به این سرمایه معنوی،در میزبانی از هر کاروان راهیان نور که از شمال و شرق و غرب کشور به شهرهایشان سرایزی می شود نیز تلاش می کنند تا میزبانانی خوب باشند.
در کنار این ارزش و اعتبار معنوی و روحانی،باید به این نکته نیز توجه داشته باشیم که دفاع مقدس بخشی زنده از تاریخ این سرزمین است و اتفاقاً از برهه های تاریخی مهمی نیز هست که باید بدان مفتخر باشیم.مفتخر به اینکه مردمان این سرزمین در دفاع از خاک و ناموس و دین و فرهنگ خود جان برکف مقاومت کردند و پیروز شدند.این مقاومت دلیرانه علاوه بر افتخار تاریخی و معنوی،حتی می تواند برای اهالی خوزستان و مرزبانان غیور ایران از خوزستان تا ایلام و کرمانشاه و کردستان،منشاء تحول اقتصادی و رونق محلی نیز باشد.در صورتی که بدانیم و بخواهیم که از این منظر به هموطنان خود خدمت نماییم.
پدیده ی جنگ،کنش و واکنشی البته غیر عادی در میان انسانهاست و فارغ از دلایل و عوامل هر جنگی،با پایان آن تبعاتی برای مردمان درگیر بدنبال خواهد داشت.چنین است که بعنوان مثال خاطرات جنگ جهانی اول که قاعدتاً امروزه کمتر شاهد عینی از آن در میان ما حضور دارد نیز همچنان در مباحث تاریخی مطرح و مورد تحقیق و بررسی است.در زمینه جنگ جهانی دوم این موضوع گسترده تر است.کشور آلمان که نظام و حاکمیت نازی آن روزگارش منفورترین در بین جهانیان بوده و هست،امروزه دارای چندین موزه مرتبط با موضوع جنگ جهانی دوم است و همه ساله بسیاری از توریستهای خارجی که وارد آلمان می شوند از این موزه ها و مراکز مرتبط با جنگ جهانی دوم بازدید می کنند.گو اینکه در دیگر کشورها همچون هلند و غیره نیز چنین رویکردی وجود دارد.
امروزه کشورهایی که در طول تاریخ خود جنگ هایی را تجربه کرده اند،عموماً از این پیشینه تاریخی خود برای توسعه اقتصادی بهره می برند و شاهد هستیم که حتی کشورهایی که جنگ چندان مخربی را نیز تجربه نکرده اند تلاش می کنند با پرداختن به حوادث کوچک و بزرگ مرتبط با دفاع از سرزمین شان از این منظر بهره مند شوند.مثال عینی این نکته را شاید بتوان در سینمای هند بعنوان صنعت پول ساز این کشور مشاهده کرد!صنعت"بالیوود"هند،هر از گاهی به موضوع جنگ های گسترده فرضی در مرزهای هند نیز پرداخته و تلاش می کند شاخه سینمای جنگی خود را نیز فعال نگاه دارد!بدین ترتیب بایدجنگ را چنانچه هست،کنشی خشن و مخرب بدانیم که در عین حال پس از پایان منجر به ایجاد ظرفیتهای فرهنگی،هنری و علمی و اقتصادی مختلف می شود.
امروز،ما پس از هشت سال دفاع مقدس؛تاریخ دفاع مقدس،شعر و ادبیات دفاع مقدس،تئاتر دفاع مقدس،سینمای دفاع مقدس و غیره را داریم و از این میان مقوله ی گردشگری دفاع مقدس موضوعی است که در صورت دقت و سرمایه گذاری مناسب می تواند بطور مستقیم در رونق اقتصادی مناطق جنگی موثر باشد.
حضور کاروانهای برنامه ریزی شده راهیان نور به مناطق دفاع مقدس،فرصتی ارزشمند برای ایجاد بازارچه های فصلی و محلی و رونق صنایع دستی و محصولات بومی هر منطقه است.همچنین در صورت حمایت بخش دولتی از سرمایه گذاران محلی و بومی،ساخت مهمانپذیرها و خانه های سنتی برای اسکان گردشگران،فرصتی مناسب برای رونق اقتصادی محلی خواهد بود.
میراث فرهنگی و آداب و رسوم بومی و محلی از دیگر جلوه های قابل استفاده اقتصادی در مقوله گردشگری جنگ محسوب می شود و بدون شک ضمن درآمد زایی برای ساکنان مناطق محروم منجر به رضایت بیشتر و بهتر گردشگران نیز خواهد بود.همچنین ساخت موزه های کوچک محلی توسط بخش خصوصی و موزه های تخصصی توسط بخش دولتی می تواند بهره مندی گردشگران راهیان نور را در سفرهای خود ارتقاء بخشیده و منجر به رونق کسب و کارهای کوچک محلی گردد.
در مجموع بنظر می رسد نگاه به موضوع گردشگری جنگ،شایسته بازنگری و شناسایی و استفاده از ظرفیتهای مشهود موجود است تا مردم شایسته ی مناطق دفاع مقدس که دین خود را به مملکت ادا نموده اند،علاوه بر بهره مندی از مزایای معنوی دفاع مقدس،از فرصت های مادی و اقتصادی آن نیز در چارچوب گردشگری مناطق دفاع مقدس بهره مند شوند.امروز،سالها پس از آن دوران مقدس دفاع،شایسته است که با وضوی معرفت به این خطه پای گذاریم که جای جای آن یادآور مقاومت و استقامت است و مرزهای آن مشهد شهدای گرانقدری است که با نثار جان خویش خط مرزی ایران با دشمن مهاجم را دوباره رسم کردند تا امروز ما بتوانیم به ایران و مهد اصلی طلای سیاه در سرزمینمان همچنان مفتخر باشیم.
میراث دفاع مقدس برای ایران اسلامی بسیار ارزشمند و گرانقدر است اما این میراث ارزشمند نباید صرفا با رویکردی آماری و ابزاری مورد توجه قرار گیرد بلکه باید برای ساکنان محروم و عزتمند مناطق دفاع مقدس توسعه اقتصادی و اجتماعی به همراه داشته باشد.
حضور کاروان های راهیان نور در مناطق جنگی که گاه حتی آب معدنی و چفیه خود را از مبداء و عموما با هزینه دولتی و سازمانی تهیه می کنند،کمکی به اقتصاد گردشگری مناطق دفاع مقدس نخواهد کرد.
میراث صنعتی و ظرفیتهای توسعه گردشگری
از سوی دیگر،جهانيان امروزه ايران را با منابع غني نفت و گاز آن مي شناسند و در كنار پيشينه باستاني اين سرزمين به بُعد صنعتي آن در مقوله نفت و گاز نيز توجه دارند.نزديك به يكصد سال پيش بود كه صنعت نفت با بهرهبرداري نفت در جنوب غرب ايران متولد شد و اين حديث يكصد ساله آغاز شد.طي اين مدت نمونه هاي مختلف ابزار و ادوات صنعتي از نخستين نمونه ها گرفته تا بعد از آن،در تاسيسات نفتي ايران مورد استفاده قرار گرفت و بدين ترتيب است كه هركدام از اين تاسيسات به خودي خود موزه ی ارزشمندي از توسعه فناوري صنعتي جهان است و از ادوات نيروي بخار گرفته تا گازسوز و الكتريسيته ميتوان نمونه هاي ارزشمندي را در كنار هم در اين تاسيسات مشاهده كرد؛ امري كه در كمتر مركز پژوهشي صنعتي- دانشگاهي و آكادميك و در كمتر نقطهاي از جهان شاهد آن هستيم و اين مسئله فرصت ارزشمندي براي سرمايهگذاري در توريسم صنعتي براي اين تاسيسات عموماً از رده خارج فراهم ميكند.
توريستهاي صنعتي كارشناسان، مهندسان ارشد،طراحان و برنامهنويسان و همچنين علاقهمندان به تاريخ صنعت هستند و در مبحث توريسم صنعتي بايد روي حضور آنها و همچنين دانشجويان رشتههاي صنعتي و غيره سرمايهگذاري كرد.قدمت تاسيسات نفتي در ايران بهگونهاي است كه ميتوان با استفاده از آنها به قويترين و معتبرترين مراكز آكادميك و صنعتي دنيا سرويس داد. در اين بين قديمي ترين و جالب ترين نمونهها را در تاسيسات نفتي استانهای غربی و جنوب غربی ایران ميتوان مشاهده كرد. نخستين چاه نفت، نخستين نيروگاه برق با نيروي بخار و نخستين تاسيسات جانبي و فراوري نفتي در آن قرار دارند؛ نمونههايي كه نهتنها در ايران، بلكه در خاورميانه قديميترين نمونهها محسوب ميشوند!
چاه شماره يك نفت خاورميانه كه در مركز شهرستان مسجدسليمان در استان خوزستان قرار دارد- و در اثر عدم رعايت حفظ حريم ساخت و ساز امروزه ديوار به ديوار منازل مسكوني منطقه است- مجموعه كاملي از نخستين تكنولوژي حفاري، بهرهبرداري و استخراج و پمپاژ نفت به وسيله نيروي بخار است و ديگ بخار آن سندي بر قدمت صنعتي آن بهشمار ميرود كه براي توريستهاي صنعتي بسيار جالب خواهد بود.موضوعی که مشابه ان را می توان در تاسیسات نفت شهر در کرمانشاه و دهلران و ایلام نیز مشاهده نمود.علاوه بر اين نمونه های نيروگاه توليد برق اين مناطق نفتخيز كه با قدمتي نزديك به یکصد سال نخستين نمونه از توليد برق با استفاده از نيروي بخار است واجد اهميت است و ديگر تاسيسات جانبي نفت نيز شرايطي به همين صورت دارند. جذابيتهاي توريسم صنعتي در ديگر نقاط غرب و جنوب غرب ایران نيز پراكندهاند كه گل سرسبد آنها پالايشگاه نفت آبادان است.
در هركدام از اين مناطق تاسيساتي وجود دارند كه البته از نظر فني بدون استفاده و متروك ميباشند و از نظر امنيتي نيز مشكلي جهت بازديد از آنها وجود ندارد و ميتوان توريستها را به بازديد آنها برد.
ويژگي ديگر میراث صنعت نفت در جنوب غرب ايران اين است كه مراوده صنعتي غرب با اين خط از خاك ايران تنها يك مراوده مكانيكي نيست، بلكه بهواسطه حضور كاشفان نفت و كارشناسان و كاركنان بيگانه، خوزستان ساليان سال محل زندگي اين اتباع بوده و چه بسيار كساني كه با مليتهاي مختلف در خوزستان متولد شدهاند، ازدواج كردهاند و بعضاً پس از مرگ در گورستانهاي مخصوص كه در جاي جاي مناطق نفتخيز به «قبرستان خارجيها» معروف است، به خاك سپرده شدهاند. اين ارتباط و حضور مستمر در ايران مراودات فرهنگي و حتي سببي فراواني را همراه داشت و حتي ازدواجهايي نيز انجام شده است! اين توضيحات از آن رو لازم آمد تا بدانيم جذابيتهاي تاسيسات قديمي و مناطق نفتي ايران براي توريستهاي خارجي تنها محدود به بازديد از فناوريهاي قديمي صنعتي نبوده،بلكه تاثيرات عاطفي و فرهنگي نيز براي افرادي خاص به همراه خواهد داشت و اين فرصتي براي سرمايهگذاري است.
شهرهاي ايجاد شده در مناطق نفتخيز ايران عموماً ساختاري غربي دارند و از نوع معماري و خيابانبندي گرفته تا وجه تسميه برخي مناطق تشابهات شگفتي بين اين مناطق دورافتاده در جنوب غرب ايران و زيباترين شهرهاي اروپايي وجود دارد كه باعث شگفتي و جذب توريستهاي خارجي خواهند بود.
ظرفيتهاي سرمايهگذاري گردشگری دفاع مقدس و گردشگری صنعتي – با رویکرد تاریخ نفت - در ايران بسيار غني و قوي ميباشند،اما شرط اول حصول نتيجه از اين ظرفيتها،شناخت و سپس همت و اراده جمعي در اين زمينه است.
