What exactly is Pratipadika?

[Subrahmanyam Jiddu]

Namaste Tilak mahodaya,

Can you please explain what exactly is a pratipadika and give somes examples. I also want to know what is the dffierence between pratipadika form and dhatu form. Can you pls explain. 

Dhanyavadah,

Subrahmanyam 

[Tilak Rao]

नमस्ते,

Dhaatu is a root form. A Praatipadikam is generally a derived form to which a Sup is added.  Ex: रम् is a धातु। राम is a प्रातिपदिक। ग्रह् is a धातु। ग्रहण is a प्रातिपदिक.

You can refer to these two Panini's rules for more details:

अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम् १/२/४५

कृत्तद्धितसमासाश्च १/२/४६

[SL Abhyankar]

I think pronouns also have प्रातिपदिकम्. They are not derived like धातुः गृह् => प्रातिपदिकम् ग्रहणम्. 

The explanation of the definition of प्रातिपदिकम् by the सूत्रम् - अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम् (1'2'45) should be such as would also explain प्रातिपदिक-s of pronouns. 

It is basically a शब्दरूपम् which is अधातुः and अप्रत्ययम् 

My curiosity is, why, in the composition of the सूत्रम्, the first word is masculine and the second word is neuter. If one thinks that पदच्छेद-s of the सूत्रम् are अर्थवत् अधातुः अप्रत्ययः प्रातिपदिकम् here अर्थवत् is neuter अधातुः is masculine अप्रत्ययः is masculine प्रातिपदिकम् is neuter. 

If one takes अर्थवदधातुरप्रत्ययः as a single compound word, then, as said above, this first compound word becomes masculine, whereas the second word प्रातिपदिकम् is neuter. How does one set up the अन्वयः of the सूत्रम् ? 

[Gyaneshwar Puri]

I have studied this in prathma vibhakti.

Padam Padam iti pratipadam 

पदं पदम्‌ इति प्रतिपदम्‌

where pad is word ending with sup or tin 

(सुप्तिङंतं पदम्‌)

प्रतिपदम्‌ अर्हति (योग्यता) इति प्रातिपदिकम्‌ 

A word which has a sense is "pratipadik"

[SL Abhyankar]

श्रीमन् ज्ञानेश्वर-पुरी-महोदय !

प्रतिपदम्‌ and प्रातिपदिकम्‌ are different things. 

पदं पदम्‌ इति प्रतिपदम्‌ is similar to दिने दिने प्रतिदिनम् (अव्ययीभावः)

सुप्तिङन्तम् पदम् (1'4'14) is also different from पदं पदम्‌ इति प्रतिपदम्‌

Where did you get "प्रतिपदम्‌ अर्हति (योग्यता) इति प्रातिपदिकम्‌" ? That is totally wrong ! If प्रातिपदिकम् is what fits or is appropriate for every पदम्, "अर्हति" would also become a प्रातिपदिकम् (!)

Though, "..A word which has a sense is.. " is a good translation of अर्थवत् but only of अर्थवत्. This translation does not explain अधातुः अप्रत्ययः. So translation of only one word cannot be taken to be explanation of the complete सूत्रम् 

In fact I have a question about सुप्तिङन्तम् पदम् (1'4'14) also. Usually this सूत्रम् is taken to be defining what a पदम् is. But there is another सूत्रम् - कृदतिङ् (कृत् अतिङ्) (3'1'93) which goes to suggest that there would be also पद-s with कृत् suffixes. Those suffixes are अतिङ्. To my mind सूत्रम् - कृदतिङ् (3'1'93) is also an incomplete statement, because there are कृत् suffixes, which can be not only अतिङ् but असुप् also, e.g. क्त्वा as in कृत्वा. 

I am actually looking to the favor of response from Dr. Tilak Rao. 

[Neelesh Bodas]

Namaste Abhyankar sir,

While You should definitely wait from reply from Dr. Rao, here are my two cents. 

1) About अर्थवदधातुरप्रत्ययः = अर्थवत् + अधातुः + अप्रत्ययः + प्रातिपदिकम् । अर्थवत् is neuter, we combine it with शब्दस्वरूपम्  । अर्थवत् शब्दस्वरूपम् प्रातिपदिकसंज्ञं भवति । कीदृशम् अर्थवत् शब्दस्वरूपम् ? तत् शब्दस्वरूपम् यत् अधातुः अप्रत्ययः च अस्ति । अधातुः and अप्रत्ययः are both generated by नञ्-तत्पुरुष, and by परवल्लिङ्गं द्वन्द्वतत्पुरुषयोः 2.4.26, they are नियतलिङ्ग words (Fixed-gender) which is mascunine here. They do not have neuter equivalents, and so you cannot say अधातु / अप्रत्ययम्.  If you are interested to know more about this, you can take a look at the Balanorama Commentary for "अर्थवदधातुरप्रत्ययः...". It exactly answers your question - नपुंसकलिङ्गनुसारात् "शब्दस्वरूप"मिति विशेष्यमध्याहार्यम् । अधातुरिति, अप्रत्यय इति च तद्विशेषणम् । न धातुरधातुरिति नञ्तत्पुरुषः। "परवल्लिङ्गं द्वन्द्वतत्पुरुषयोः" इति पुंस्त्वम्। 

2) कृदतिङ् says that अस्मिन् धात्वधिकारे पाठिताः तिङ्-भिन्नाः प्रत्ययाः "कृत्" संज्ञकाः भवन्ति ।  That is, all the pratyayas defined between 3.1.91 upto end of chapter 3, which are - (a) neither तिङ्-प्रत्ययाः , (b) nor an आदेश to any of them - qualify for being called as "कृत्". This sutra has nothing to do with "पदम्". It is defining a set of प्रत्ययाः. All कृत्-प्रत्ययान्त words then become pratipadikam by कृत्तद्धितसमासाश्च. This includes क्त्वा as well.

Thanks

Neelesh

[SL Abhyankar]

धन्योऽस्मि नीलेश-वर्य !

1 "..परवल्लिङ्गं द्वन्द्वतत्पुरुषयोः 2.4.26 .." इति साधु स्पष्टीकरणम् "अर्थवदधातुरप्रत्ययः" इत्यस्य पुंल्लिङ्गस्य !

2 साधु स्पष्टीकृतम् यत् क्त्वान्तादयः कृत्तद्धितसमासाः अपि प्रातिपदिकानीति मान्याः "कृत्तद्धितसमासाश्च (1'2'46)" इत्यनेन सूत्रेण | 

भवतः "..two cents.." अमूल्यौ किल !

[SL Abhyankar]

नमस्ते नीलेश-वर्य !

विचारयन्नस्मि कृत्तद्धितसमासाश्च (1'2'46) इदं सूत्रम् अवगन्तुं तत्पूर्वस्मात् "अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम् (1-2-45)" इत्यस्मात् सूत्रात् "अप्रत्ययः" इति शब्दोऽपि अनुवर्तनीयः प्रायः | 

• कृ-धातुतः तृच्-प्रत्ययेन "कर्तृ"-इति प्रातिपदिकम् प्राप्यते | तत्प्रातिपदिकमेव यतः तस्मात् बहवः (24x3=72) सुबन्ताः प्राप्यन्ते | 
• परन्तु क्त्वा-प्रत्ययेन यत् कृत्वा-इति शब्दः तस्मात् न केचन सुबन्ताः संभवन्ति | 
• कृत्-प्रत्ययस्य पश्चात् प्रापणीयं शब्दरूपं यदि "अप्रत्ययम्" (अन्यं कञ्चन प्रत्ययं न गृह्णाति इति अप्रत्ययम् ) तन्न प्रातिपदिकमिति मे मतिः | 
• "अप्रत्यय"-शब्दस्य अनुवृत्तेः अयमर्थः इति मे मतिः |
• सामासिकेभ्यः शब्देभ्योऽपि अव्ययीभावान्विताः शब्दाः प्रातिपदिकत्वं न अर्हन्ति | 

"वाक्ये प्रयोजनीयं शब्दरूपं पदम्" इति मम व्याख्या "पदम्"-शब्दस्य | 

"प्रातिपदिकम्" इति यच्छब्दरूपं तत् वाक्ये प्रयोजनीयं न भवति | तत् "प्र+अति" अस्ति, अतिपूर्वमस्ति, यथा "ह्यः, परह्यः प्रपरह्यः" | अत एव तत् प्रातिपदिकम् |

क्त्वान्ताः तुमन्ताः तु वाक्ये प्रयोजनीयाः एव भवन्ति | तेषां शब्दरूपं "प्र+अति" नैव | अतस्ते न प्रातिपदिकाः |

कथमिदम् ? 

[Neelesh Bodas]

नमस्ते !

On Friday, April 27, 2018 at 8:59:28 PM UTC-7, SL Abhyankar wrote:

नमस्ते नीलेश-वर्य !

विचारयन्नस्मि कृत्तद्धितसमासाश्च (1'2'46) इदं सूत्रम् अवगन्तुं तत्पूर्वस्मात् "अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम् (1-2-45)" इत्यस्मात् सूत्रात् "अप्रत्ययः" इति शब्दोऽपि अनुवर्तनीयः प्रायः | 

• कृ-धातुतः तृच्-प्रत्ययेन "कर्तृ"-इति प्रातिपदिकम् प्राप्यते | तत्प्रातिपदिकमेव यतः तस्मात् बहवः (24x3=72) सुबन्ताः प्राप्यन्ते | 
• परन्तु क्त्वा-प्रत्ययेन यत् कृत्वा-इति शब्दः तस्मात् न केचन सुबन्ताः संभवन्ति | 
• कृत्-प्रत्ययस्य पश्चात् प्रापणीयं शब्दरूपं यदि "अप्रत्ययम्" (अन्यं कञ्चन प्रत्ययं न गृह्णाति इति अप्रत्ययम् ) तन्न प्रातिपदिकमिति मे मतिः | 
• "अप्रत्यय"-शब्दस्य अनुवृत्तेः अयमर्थः इति मे मतिः |
• सामासिकेभ्यः शब्देभ्योऽपि अव्ययीभावान्विताः शब्दाः प्रातिपदिकत्वं न अर्हन्ति | 

न तथा । अव्ययानि अपि प्रातिपदिकानि एव । तेभ्यः अपि सुप्-प्रत्ययाः भवन्ति एव । परन्तु तेभ्यः विहिताः सर्वे सुप्-प्रत्ययाः अव्ययादाप्सुपः 2.4.82 इत्यनेन लुप्यन्ते ।

कृ + क्त्वा

--> कृत्वा (कृत्तद्धितसमासाश्च इति प्रातिपदिकम्)

एतादृशम् निर्मितः "कृत्वा" शब्दः प्रातिपदिकम् अस्ति, न हि पदम् । अतः तस्य वाक्ये प्रयोगः भवितुम् न अर्हति । वाक्ये केवलम् पदानि एव भवेयुः । अतः वाक्यप्रयोगार्थम् अस्मात् प्रातिपदिकात् पदनिर्माणम् कर्तव्यम् । तदर्थम् "सुप्" प्रत्ययाः प्रयोक्तव्याः । यथा, प्रथमैकवचनस्य रूपसिद्धौ - 

कृत्वा (प्रातिपदिकम्) + सुँ (प्रथमैकवचनस्य प्रत्ययः)

--> कृत्वा + X ( अव्ययादाप्सुपः 2.4.82 इति प्रत्ययस्य लोपः)

--> कृत्वा 

 

अत्र  निर्मितः "कृत्वा" शब्दः "सुप्-प्रत्ययान्तः" अस्ति । (यद्यपि प्रत्ययस्य लोपः जातः, तथापि  प्रत्ययलोपे प्रत्ययलक्षणम् 1.1.62 इत्यनेन तस्य लक्षणम् / effect (= "सुप्तिङन्तम् पदम्" इत्यनेन पदनिर्माणम्) दृश्यते एव । अतः अत्र निर्मितः "कृत्वा" शब्दः "पदम्" अस्ति । इदानीम् वाक्ये तस्य प्रयोगः भवितुम् अर्हति । 

"वाक्ये प्रयोजनीयं शब्दरूपं पदम्" इति मम व्याख्या "पदम्"-शब्दस्य | 

वैयाकरणाः वदन्ति - सुप्तिङन्तम् पदम् । यः कोऽपि शब्दः सुप्-प्रत्ययान्तः तिङ्-प्रत्ययान्तः वा अस्ति, "पदम्" नाम्ना ज्ञायते ।

             

तार्किकाः वदन्ति - शक्तम् पदम् । यस्मिन् शब्दे अर्थबोधनस्य शक्तिः विद्यते, तत् शब्दस्वरूपम् पदम् इति ।

 

सामान्यरूपेण द्वेऽपि व्याख्ये समाने एव ।                 

 

"प्रातिपदिकम्" इति यच्छब्दरूपं तत् वाक्ये प्रयोजनीयं न भवति | तत् "प्र+अति" अस्ति, अतिपूर्वमस्ति, यथा "ह्यः, परह्यः प्रपरह्यः" | अत एव तत् प्रातिपदिकम् |

क्त्वान्ताः तुमन्ताः तु वाक्ये प्रयोजनीयाः एव भवन्ति | तेषां शब्दरूपं "प्र+अति" नैव | अतस्ते न प्रातिपदिकाः |कथमिदम् ? 

यद्यपि क्त्वान्तादीनाम् दृश्यरूपम् तथैव दृश्यते (यथा - कृत्वा = प्रातिपदिकम्, कृत्वा = पदम्), तथापि प्रातिपदिके लुप्तः सुप्-प्रत्ययः नास्ति, पदे तु अस्ति एव - इति तत्र अन्तरम् ।  

 

धन्यवादाः प्रणामाश्च, 

नीलेशः

  

[SL Abhyankar]

नमस्ते नीलेश-वर्य !

आवामेव संवादं कुर्वन्तौ स्वः | मह्यंस्तु लाभदायकोऽयम् | न जानामि अन्येभ्यः रोचते वा न वा | 

भवन्तं हार्दान् धन्यवादान् व्याहरामि खलु |