Վերմախտի Հայկական Լեգիոնը:

[martines]

Կազմավորում. Գերմանիայի և ԽՍՀՄ-ի միջև սկսված պատերազմի հենց սկզբից
գերմանական հրամանատարությունը խնդիր առաջադրեց ստեղծել բանակային հատուկ
ստորաբաժանումներ, որոնք պետք է կատարեին քայքայիչ և դիվերսիոն
հետախուզական գործողություններ կարմիր բանակի թիկունքում և ԽՍՀՄ տարբեր
հանրապետություններում: Արևելյան ռազմաճակատում Ադոլֆ Հիտլերի հրամանով
կազմավորվեցին ազգային ռազմական կառույցներ, որոնք որպես Գերմանիային
հավասար դաշնակիցներ պետք է մարտնչեին Կարմիր բանակի և բոլշևիկյան
իշխանության դեմ, ազատագրելու համար կոմունիզմի լծից շղթայված ու
հարստահարված իրենց ազգային հանրապետությունները: 1941 թվականին
գերմանական հրամանատարությունը այդ նպատակով Արևելյան ռազմաճակատում
հիմնեց “Արևելյան Լեգիոն”-ի բանակային կազմավորման շտաբ և նույն
ժամանակահատվածում ստեղծվեցին ազգային լեգիոնների չորս համալրումներ,
որոնք ռազմական կառույցներ էին և Բեռլինում ունեին ազգային կոմիտեներ:
Սկզբնական շրջանում այդպիսի խմբեր կազմավորվեցին Ռուսաստանից և
խորհրդայնացած նախկին անկախ հանրապետություններից վտարանդի դարձած
սպաներից ու զինվորներից, որոնք ատում էին կոմունիստական ռեժիմը:
Այնուհետև այդ կազմավորումները համալրվեցին ռազմագերիներից և գերմանական
գրավյալ տարածքների մարտունակ բնակչությունից: Այդ ծրագիրը շատ
արդյունավետ գործեց և արդարացրեց իրեն, ու արդեն 1941 թվականի նոյեմբեր-
դեկտեմբեր ամիսներին գերմանական հրամանատարությունը որոշում կայացրեց
կազմավորել Արևելյան Լեգիոններ. – “Osttruppen”:
1941 թվականի դեկտեմբերի 30-ին հրաման տրվեց կազմավորել Հայկական և
Վրացական Լեգիոնները: Բացի այդ, Էրվին Ռոմելի բանակային “Afrikakorps”
խմբավորման կազմում արդեն կային հայկական առանձին զինվորական
ստորաբաժանումներ:
Այս ժամանակահատվածում հաջողությամբ էր ընթանում նաև Մերձբալթյան /
Լատվիա, Լիտվա, Էստոնիա/, լեգիոնների կազմավորումը: Հետագայում
ստեղծվեցին Կովկաս – Մահմեդական և Թուրքեստանյան – Մահմեդական
լեգիոնները, որոնցից 1942 թվականի հուլիսի 22-ին կազմավորվեց
Ադրբեջանական լեգիոնը: Ստեղծվեցին ևս մի քանի լեգիոններ, որոնք
հետագայում վերակազմավորվեցին և միավորվեցին արդեն կայացած ու գործող
լեգիոններին: Բոլոր ազգային լեգիոնները ենթարկվում էին “Արևելյան
Լեգիոն”-
ի շտաբին, հրամանատար` գեներալ Մաքս Իլգենին, որին 1943 թվականին
փոխարինեց հեծելազորի գեներալ` Էրնեստ Քյոստրինգը:
Չնայած այն բանին, որ երրորդ Ռայխը հանդիսանում էր Արևելյան Լեգիոնների
պաշտոնական կազմակերպիչն ու հիմնադիրը, այնուամենայնիվ իրական
նախաձեռնողներն ու հովանավորները հանդիսանում էին ազգային կոմիտեները,
որոնց անդամները հակաբոլշևիկներ և Սպիտակ էմիգրանտներ էին` դաշնակներ /
հայեր/, մենշևիկներ /վրացիներ/. մուսաֆատիստներ /ադրբեջանցիներ/,
ազգայնական գործիչներ և տարբեր նացիոնալիստական խմբավորումների ու
կազմակերպությունների անդամներ /Հայկական լեգիոնի ստեղծման պարագայում
իրենց անմիջական մեծ նպաստը բերեցին հայ նացիոնալ-սոցիալիստները` Ալֆրեդ
Մուրադյանի, Արտաշես Աբեղյանի /ֆաշիստական խմբավորում/ գլխավորությամբ,
Գարեգին Նժդեհի, Հայկ Ասատրյանի ցեղակրոն-ազգայնական հոսանքը և Դրաստամատ
Կանայանի /Դրո/ գլխավորած վտարանդի սպաների և զինվորականության խումբը/:
Ազգային կոմիտեները կատարում էին “վտարանդի կառավարության” ֆունկցիաներ,
բայց արդեն 1944 թվականի կեսերին նրանք պաշտոնապես ճանաչվեցին
կառավարություններ և ազգային լեգիոնները վերանվանվեցին Ազգային
Ազատագրական Առանձին Կազմավորումներ: Լեհաստանում /Գեներալ
նահանգապետություն/ հիմնվեց “Հայկական լեգիոն”-ի /Armenische Legion/
ուսումնավարժական հատուկ ճամբարներ և շտաբ, որտեղ կազմավորվում էին
լեգիոնի ստորաբաժանումները: Հայկական ազգային լեգիոնը շտաբ և համալրման
ճամբարներ ուներ Ռադոմի, Պուլավայի, Դեմբլինի մերձակայքում, բայց գլխավոր
շտաբը գտնվում էր Պուլավայում /Լյուբլինի մարզում/: Ազգայնական հայ
գործիչներն ու վտարանդի սպաները գերմանացի բարձրաստիճան պաշտոնյաների և
սպաների հետ միասին այցելում էին ռազմագերիների ճամբարներ, որտեղ
հանդիպում էին գերի ընկած կարմիր բանակային հայ զինվորներին ու
սպաներին, կատարում նրանց հետ բացատրական աշխատանք, փորձելով փրկել նրանց
անխուսափելի մահից: Ռազմագերիների շրջանում կատարվում էր նպատակասլաց
քարոզչական աշխատանք, համոզելով հայ զինվորներին, որ Հայաստանի ու նրանց
թշնամին ոչ թե Գերմանիան ու Հիտլերն են, այլ Ստալինն ու բոլշևիզմը: Շատ
հայ զինվորներ ու սպաներ լսելով ազգային ակնառու գործիչներին ու ազգային
հերոսներին, որոնցից էին Գարեգին Նժդեհն, Դրաստամատ Կանայանը /Դրո/, Հայկ
Ասատրյանը, Ալֆրեդ Մուրադյանը և ուրիշներ, կամավոր միանում էին ազգային
ազատագրական պայքարին և համալրում ազգային լեգիոնի գումարտակները:
Սակայն ռազմագերիներից շատերը անդամագրվում էին լեգիոնին այլ ելք
չունենալով, նրանցից ոմանց կամ գերմանացիներն էին պարտադրել, կամ էլ
ստիպված էին առանց գաղափարական հենքի լեգիոնական դարձել` գոյատևելու և մի
օր, հայրենիք վերադառնալու հույսով: Այս էր երևի բարոյահոգեբանական
ընկճման այն երևույթներից մեկը, երբ առաջին իսկ հնարավորության դեպքում
լեգիոնականների դասալքության պատճառն էր հանդիսանում և օգտվելով
հանգամանքներից անցնում էին հակառակորդի կողմը /կարմիր բանակ,
դաշնակիցներ, պարտիզաններ/: Պետք է նշել, որ Կարմիր բանակի կողմը անցած
ոչ մի լեգիոնական խորհրդային իշխանությունների կողմից չարդարացվեց և
նրանցից շատերը դաժանաբար ոչնչացվեցին, կամ երկարատև ժամկետներով
աքսորվեցին Սիբիր տաժանակրության: Գերմանական հրամանատարությունը
կովկասյան ազգերից կազմավորելով ազգային լեգիոններ և որպես հետևակի
առանձին միավորներ ռազմաճակատի գիծ ուղարկելուց զատ հետապնդում էր նաև
նրանց շարքերում քարոզչական ակտիվ պրոպագանդա իրականացնել խորհուրդների
դեմ, կասեցնելու համար դասալքության և կարմիր բանակի կողմը անցնելու
դեպքերը: Վերմախտի Հայկական լեգիոնի առաջին` 808-րդ հետևակային
գումարտակի առանձին զինվորների դասալքության և հակառակորդի կողմը
անցնելու իրական պատճառները ուսումնասիրելով ու քննելով, գերմանական
հրամանատարությունը խիստ ուսուցողական դասեր քաղեց, և այդ ամենը հաշվի
առնվեց ազգային այլ միավորումների ստեղծման ժամանակ, իսկ գումարտակը
վերակազմավորվեց և հետագայում վերջնականապես լուծարվեց: Բայց Հայկական
լեգիոնը հիմնականում կազմավորված էր և ուներ ազգային ազատագրական
գաղափարներին և շարժմանը նվիրված հավատարիմ գումարտակներ, որոնց
զինվորներն ու սպաները մինչև վերջ հավատարիմ մնացին իրենց տված երդմանը և
պայքարին: Վերմախտի Հայկական լեգիոնի 809-րդ հետևակի հրաձգային
գումարտակը Կովկասյան մյուս կազմավորումների հետ համեմատած
ամենամարտունակն էր, էֆեկտիվն ու դժվարությունները հաղթահարողը: Հայկական
գումարտակի ողջ անձնակազմը հավատարիմ էր գերման հրամանատարությանը և
ցուցաբերում էր խիզախության օրինակներ ու իրենց երդմանը համապատասխան
մարտնչում էին բոլշևիկյան կապանքներից հայրենիքի ազատագրության գաղափարի
համար: Պաշտոնապես հայկական ազգային լեգիոնի երկրորդ հետևակային
գումարտակը կազմավորվեց 1942 թվականի օգոստոսի 29-ին արձակված հրամանի
համաձայն` Պուլավայի և Ռադոմի ճամբարներում: Վտարանդի հայ սպաները և
ազգային քաղաքական գործիչները մեկնելով Դեմբլինի, Բենժամենի, Ռիգայի
ռազմագերիների ճամբարներ, հավաքագրեցին գերի ընկած 700 հայ զինվորների
ու սպաների և տեղափոխեցին ազգային լեգիոնի Ռադոմի հավաքագրման ճամբար,
որոնք հետագայում երդվեցին զենքը ձեռքին պայքարել “բոլշևիկյան ժանտախտի”
դեմ: Այդ ժամանակ վտարանդի հայ սպաներն ու ազգային գործիչները Հայկական
լեգիոնի կազմավորման ճամբարներում շատ ժամանակ էին հատկացնում զինվորների
ու սպաների շրջանում բացատրական աշխատանքներ տանելու ուղղությամբ: Նրանք
զինվորներին պատմում էին Հայաստանի Հանրապետության /1918-1920թթ./
հերոսական ու դրամատիկ շրջանի, Խորհրդային Հայաստանում ծայր առած կարմիր
տեռորի /20-ական ու 30-ականներին/, գերմանացի քաղաքական լիդերների ու
ֆյուրերի “Վեհանձն ու վսեմ” նպատակների ու մտադրությունների մասին`
երրորդ Ռայխի հովանու ներքո ստեղծել անկախ ու Մեծ Հայաստան: Հենց
ամենասկզբից` ընդհուպ մինչև զորամասերում նրանց ընդգրկելը, Հայ ազգային
կոմիտեն ապագա լեգիոնականների շրջանում այսպիսի քարոզչական ու
գաղափարախոսական աշխատանքներ էր կատարում: Ապագա լեգիոնականներին
հավաքագրման ճամբարից ուղարկում էին Պուլավայի ուսումնավարժական ճամբար,
որտեղ հայ և գերմանացի սպաները ընդունում էին նոր համալրումները և
միավորելով առաջին գումարտակի 300 լեգիոնականների հետ տեղաբաշխում
ազգային լեգիոնի առանձին ստորաբաժանումներում` որոնք պետք է լրացնեին
իրենց շարքերը նոր զինվորներով: Ռադոմի Հայկական լեգիոնի ուսումնական
ճամբարում գումարտակները բաղկացած էին տարբեր ստորաբաժանումներից` տարբեր
նշանակության ու կազմի վաշտերից, դասակներից ու ջոկատներից, որոնք
անցնում էին ինտենսիվ ուսուցողական վարժանքներ: Սկզբնական փուլում
լեգիոնականները հանդերձավորվում էին որպես ռազմավար վերցված բելգիական և
ֆրանսիական բանակների համազգեստներով /ունիֆորմա/: Ֆիզիկական
վարժանքներին զուգահեռ լեգիոնականները սովորում էին գերմաներեն, և
գերմաներեն տրվող հրամաններ ու հրահանգներ: Պուլավայի և Ռադոմի Հայկական
լեգիոնի ճամբարները հանդիսանում էին ազգային լեգիոնի ստորաբաժանումների
հիմնական կազմավորման նշանակության վայրեր, որտեղ տարբեր
համակենտրոնացման ճամբարներից հավաքագրում և միավորում էին հայ
ռազմագերիներին: Այստեղ էր գտնվում նաև Հայկական լեգիոնի շտաբը, որը
կորդինացնում էր ուսումնավարժական գործընթացը:
Համալրումը կատարվում էր նաև Եվրոպայի երկրների սփյուռքահայ
երիտասարդության հաշվին: Հայկական լեգիոնի համար բացվեց սպայական դպրոց,
որը հետագայում ստացավ բրիգադայինի կարգավիճակ: Ազգային լեգիոնի հիմնական
սպայական կազմը բաղկացած էր նախկին ցարական Ռուսաստանի, Հայաստանի Առաջին
Հանրապետության, Բուլղարիայի, Հունաստանի, Ռումինիայի, Սերբիայի,
Լեհաստանի, Հունգարիայի բանակների և ֆրանսիական Հայկական լեգիոնի /
Արևելյան լեգիոն/ նախկին հայ սպաներից:
Լյուբլինի և Դուբլինի ռազմագերիների ճամբարներից ազգային գործիչներ` Հ.
Ասատրյանը և Ա. Ջամալյանը հավաքագրեցին և Հայկական լեգիոնի ճամբարներ
բերեցին 300 հայ ռազմագերիների: Այդ ընթացքում պրոպագանդիստական դպրոցից
երկու հայ սերժանտ և երկու թարգմանիչ բերվեցին ճամբար, ապագա
լեգիոնականների հետ աշխատանք կատարելու համար: Որպես կանոն նրանք հայ
սպաներ էին Գերմանիայից կամ Եվրոպական այլ երկրներից, որոնք կամավոր
անդամագրվել էին ազգային Լեգիոնին: Ըստ այդմ, այդպիսի գործընթացի մեջ էին
ներգրաված նաև նախկին կարմիր բանակային հայ զինվորներն ու սպաները, որոնք
ունեին գերմաներենի տարրական իմացություն և կարող էին լինել
թարգմանիչներ: Վերջիններիս իրենց հերթին ուղարկում էին կադրերի
պատրաստման տարբեր դպրոցներ մասնակցելու լեզվի տիրապետման դասընթացների,
որից հետո գործուղում տարբեր տեխնիկական ուսումնարաններ վերապատրաստման,
հետագայում կովկասյան ազգություններին ուսուցանելու համար: Ազգային
սպայական կադրերի և ղեկավար պաշտոնյաների պատրաստման նպատակով գերմանական
հրամանատարությունը կազմավորեց յոթ մշտական գործող դպրոցներ և քոլեջներ /
վարժարաններ/ նախկին հայ ռազմագերիներից և վտարանդի սպաներից, որոնք
ցուցաբերեցին գերազանց արդյունքներ ուսումնական գործընթացում:
Հրամանատարական կադրերի պատրաստման պրոֆ-տեխնիկական դպրոցներ բացվեցին
Լեգինովո /Լեհաստան/ և Բիչ /Էլզաս/ քաղաքներում, իսկ կրտսեր
հրամանատարական կադրերի պատրաստման դպրոցներ Պուլավա /Լեհաստան/ և
Կաստերս /Ֆրանսիա/ քաղաքներում: Միաժամանակ աչալուրջ գերմանական
ժանդարմերիան ձերբակալություններ էր կատարում հայկական հետևակի առաջին`
808-րդ գումարտակի կասկածվող խռովարար կուրսանտների շրջանում և նորից
ուղարկում Ռադոմի ճամբար ուսումնավարժական հավելյալ պարապմունքներ
անցկացնելու և հետագայում Արևելյան ռազմաճակատ տեղափոխվելու համար:
Կազմավորվող երկրորդ գումարտակի անձնակազմը նույնպես զերծ չմնաց
ձերբակալություններից, գերմանական հրամանատարությունը նախքան ռազմաճակատ
ուղարկելը լիովին ազատվեց “անհույս տարրերից”: Հայ Ազգային կոմիտեն /
խորհուրդը/ նույնպես գումարտակների անձնակազմերի հետ կազմակերպում էր
համապատասխան ուսուցողական դասընթացներ հայոց պատմության, կրոնի,
հերոսական ժամանակների և սիրված հերոսների, ազգային բանակի և այլնի
մասին, լեգիոնականները հաղորդակցվում էին ազգայնական և հայ արիական
մաքրամաքուր գաղափարներին: Լեգիոնականները տեղեկացվում էին Օսմանյան
կայսրությունում իրականացված հայոց ցեղասպանության մասին, այդ և այլ
թեմաներով կազմակերպվում էին բանավեճեր ու քննարկումներ: Հայ ազգային
գործիչները և գերմանացի պաշտոնյաները ներարկում էին լեգիոնականներին այն
համոզմունքը, որ Գերմանիայի կառավարությունը և գերման ղեկավարությունը
գիտեն հայ ժողովրդի դրամատիկական ճակատագրի և պատմության մասին, և որ
հայության շահերից է բխում զինվորագրվել գերմանական անհաղթ բանակին ու
կազմավորել ազգային լեգիոնի ստորաբաժանումներ, որը Գերմանիան մեծապես
վստահել է այն իրականացնել Հայոց Ազգային խորհրդին: Լեգիոնականներին
հավաստիացվում էր, որ Հայաստանի ազատագրումից հետո կհաստատվի ազգային
անկախ պետություն` ազգային կառավարությամբ, կվերականգնվեն պետական
սիմվոլները, հողը նորից կտրվի գյուղացիությանը և կվերադարձվի
խորհուրդների կողմից բռնագրաված գույքն ու սեփականությունը: Երկիրը
կղեկավարվի ժողովրդի կողմից ընտրված ու սիրված ազգային գործիչների
կողմից: Գերմանիան խոստացել է օգնել Հայկական բանակին վերադարձնելու
պատմական հայրենիքը` Արևմտյան Հայաստանն ու կիլիկիան, որը գտնվում է
թուրքական կրնկի տակ: Բազմիցս հայտարարվեց, որ Մեծ Հայաստանի ստեղծումը
Գերմանիայի արտաքին քաղաքական առաջնահերթ շահերից մեկն է Մերձավոր
արևելքում և Կովկասում: Նշվում էր, որ ֆյուրերը` Ադոլֆ Հիտլերը մեծ
հույս է տածել ու պատվի արժանացրել հայ զինվորներին, ազատագրելու համար
Հայաստանը բոլշևիկներից ու թուրքերից: Տարրալուծելով զինվորների ունեցած
վերջին տարակուսանքն ու ամենաչնչին կասկածները, գերմանացիները
հայտարարում էին, որ իրենց գիտնականները ապացուցել և ճանաչել են հայերին
որպես հին արիացի ազգ և Ռայխը ընդունել է այդ մասին պաշտոնական
հրովարտակ` հայերին համարել արիացիներ: Այս հանգամանքը պարտավորեցնում է
երկու արիացի ազգերին համախմբելու իրենց շահերը ընդհանուր հակառակորդների
դեմ պայքարում: Այս ամենին զուգահեռ գերմանացիները քարոզում էին իրենց
զորքերի աննախադեպ հաջողությունների մասին Արևելյան ռազմաճակատի բոլոր
ուղղություններում, մասնավորապես Կովկասյան ճակատում, ուր Կարմիր բանակի
հայկական դիվիզիաների զինվորները մասսայաբար անցնում են գերմանական
բանակի կողմը , որը սակայն իրականում տեղի ունեցավ միայն 1942 թվականի
օգոստոս-հոկտեմբեր ամիսներին/: Կարմիրբանակային հայ զինվորներին
հավաքագրելու համար օգտագործվում էին նախկին ռազմագերի և հատուկ
ուսուցում անցած ագիտատոր հայ լեգիոնականների, որոնք ավելի արդյունավետ
էին գործում, համոզելով զինվորներին անդամագրվել ազգային ազատագրական
գաղափարներին ու պայքարին և տուն վերադառնալ պատվով: Հայկական լեգիոնի
հետևակի 809-րդ հրաձգային գումարտակի հայ և գերմանացի քարոզիչների
աշխատանքի շնորհիվ առավել հակասովետական տրամադրություններ առաջացրեց
տարածված այն ինֆորմացիան` թե “սովետները հայերին անվստահելի են համարում
և ենթարկում են ոչնչացման”, “հայերի զանգվածային աքսոր է կատարվում
Սիբիր”, “Ստալինը որոշել է վերացնել Հայաստանը և հայերին Սիբիրում
դատապարտել են մահվան ու տաժանակիր աշխատանքների”, “ռուսները վերաբերվում
են հայերին և ոչնչացնում նրանց, այնպես, ինչպես գերմանացիները
վերաբերվեցին հրեաներին” և այն, թե ինչ անմարդկային ծանր պատժամիջոցների
և ռեպրեսիաների են ենթարկել գերի ընկած և ռուսների կողմը անցած
լեգիոնականներին և նրանց ընտանիքներին: Գերմանական և հայ ազգայնական
քարոզչությունը շարունակվում էր այնքան, մինչև որ լեգիոնականը համոզվում
էր իր որոշման իրավացիության վրա և հաստատակամ էր մնում իր տված երդմանը
և ազատագրական պայքարին: Եւ ինչպես ասված էր Հայոց Ազգային խորհրդի
պաշտոնական օրգան` “Հայաստան” շաբաթաթերթի համարներից մեկում,
“յուրաքանչյուր զինվոր անդամագրվելով գերմանական բանակին, իր քայլը
համարում է արդարացված, ճիշտ ու անհրաժեշտ որոշում իր սեփական հայրենիքի
ազատագրության համար, նա այդ արել է ապագայի և ազատության համար”: Այս
ամենին հանդերձ լավագույն լեգիոնականներին 15-20 հոգանոց խմբերով
ուղարկում էին Գերմանիայի քաղաքներ էքսկուրսիաների, որտեղ հայ
լեգիոնականներին ցուցադրում էին գերմանացի ժողովրդի կառուցած
ճարտարապետական հուշարձանները, գերմանացիների առօրյա կյանքը, կենցաղը,
մշակույթը, գործարանները, ազգային եզակի քաղաքակրթությունը և նրանց
խոստանում էին նման քաղաքակիրթ ու բարեկեցիկ կյանք Հայաստանում կառուցել
այն բոլշևիկներից ու թուրքերից ազատագրելուց և այնտեղ նացիոնալ-սոցիալիզմ
հաստատելուց հետո: Երեկոները լեգիոնականները հաճախում էին թատրոններ և
հրավիրվում էին տարբեր սրահներում կազմակերպված ընթրիքների ու հավաքների,
որտեղ տեսնում և լսում էին գերման բարձրաստիճան քաղաքական և զինվորական
առաջնորդներին ու նացիստ լիդերներին` ինչպես Բորմանին, Գեբելսին,
Գյորինգին և անգամ Ադոլֆ Հիտլերին: Լինում էին այնպիսի օրեր երբ 809-րդ
գումարտակի լեգիոնականների ավելի մեծ խմբեր էին մեկնում էքսկուրսիաների:
Նրանք իրենց ստացած խորը տպավորությունները պատմում էին իրենց
ստորաբաժանումների զինվորներին և ընկերներին: Լեգիոնականների վրա
ամենամեծ տպավորությունը թողեց հանդիսավոր հանդիպումը ազգային հերոսներ
հռչակված վտարանդի ազգային գործիչների և սպաների հետ: Այս հանդիպումը
հաղթահանդեսի /տրիումֆ/ վերածվեց և զինվորական շքահանդեսին մասնակցած
լեգիոնականները անմոռաց վառ տպավորություններ ստացան: Որպես կանոն, հայ
քաղաքական և զինվորական գործիչները հանդիպման էին գալիս շքեղ ու
թանկարժեք լիմուզիններով, որոնց ուղեկցում էին ինչպես սեփական, այնպես էլ
գերմանական թիկնազորները, կրում էին գերմանական բանակի գեներալի կամ
գնդապետի կոչում:
1942 թվականի հոկտեմբերի սկզբին գեներալ Դրաստամատ Կանայանը ժամանեց
Հայկական լեգիոնի Պուլավայի ճամբարի շտաբ: Գեներալ Կանայանը /Դրո/
Վերմախտի հրամանատարական շտաբի ներկայացուցիչներից էր, Հայկական Լեգիոնի
հիմնադիրներից մեկը և ազգային հերոս: Նա մենակ չէր ժամանել, նրա հետ
հայկական 809-րդ հետևակի հրաձգային գումարտակի լեգիոնականների հետ
հանդիպման էին եկել նաև Վերմախտի հրամանատարական շտաբի երեք գերմանացի
գեներալներ, որոնք իրենց խոսքը պետք է ասեին հայ զինվորներին ու
սպաներին: Հոկտեմբերի 8-ի առավոտյան Պուլավա քաղաքի հրապարակում
շքահանդեսի հանդիսավոր տողանի էին կանգնել հայկական գումարտակի
ստորաբաժանումների զինվորներն ու սպաները: Լսվեց “ուշադիր” /Hachtung/
հրամանը, ապա առաջին ֆլագշտոգին հանդիսավորապես բարձրացավ գերմանական և
հետո երկրորդ ֆլագշտոգին հայկական եռագույն դրոշը: Այնուհետև գեներալի
համհարզը պատվո նշան հանձնեց գումարտակի հրամանատար` կապիտան Հերման
Բեկերին /Հերման Բեկերը բալթյան գերմանացի էր և լավ էր տիրապետում
ռուսերենին: Նա գերմանական բանակի ավագ լեյտենանտ էր և 1942 թվականին
ստանալով կապիտանի կոչում նշանակվել էր կազմավորվող Հայկական լեգիոնի
809-
րդ հրաձգային գումարտակի հրամանատար/: Կապիտան Բեկերը արձակված “զգաստ”
հրամանից հետո ձիգ քայլվածքով մոտենալով հրամանատարական տրիբունին պատվի
կանգնեց և ձեռքի ափի երկու մատները մոտեցնելով քունքին զեկուցեց
գումարտակի երդում տալու պատրաստության մասին: Լեգիոնականները երդման
տեքստը սկզբում կարդացին գերմաներեն և ապա հայերեն,- “Երդվում եմ Աստծո և
Ադոլֆ Հիտլերի առջև հավատարիմ լինել Գերմանիային և Հայաստան երկրին,
պայքարել բոլշևիզմի և իմպերիալիզմի դեմ հանուն նացիոնալ-սոցիալիզմի
հաղթանակի”: Երդման արարողությունից հետո հրապարակում տեղադրված
պլատֆորմի վրայից լեգիոնականներին դիմեց գեներալ կանայանը և խոսեց
բոլշևիզմի վտանգի, նրա դեմ պայքարի ու այդ “հրեական ժանտախտի” կործանման
անհրաժեշտության մասին: Գեներալը մեծ կարևորություն տվեց նոր Հայաստանի
ծննդին և նրա անմիջական հիմնադիրներին` լեգիոնականների հայրենասիրական
առաքելությանը: Գենարալը ասեց, որ Գերմանիան է հայերի բարեկամը և
դաշնակիցը այլ ոչ թե ԽՍՀՄ-ը, և նրա անմիջական օգնությամբ վեր կհառնի հզոր
ու մեծ նոր Հայաստան: Հաջորդը խոսեց գերման գեներալը, որը գրավյալ
Արևելյան տարածքների բարձրաստիճան պաշտոնյա էր` ասեց, թե գեներալ
Կանայանը խնդրել է գերման բարձրաստիճան հրամանատարությանը, որ
լեգիոնականները զերծ մնան կարմիր բանակի հետ արյունահեղ բախումներից և
նրանք, որոնք չեն ցանկանա մեկնել ռազմաճակատ կռվելու բոլշևիկների դեմ,
ծառայության կուղարկվեն թիկունքում գտնվող ազգային ստորաբաժանման
զորամասեր: Այնուհետև գեներալ Դրաստամատ Կանայանը հարցրեց արդյո՞ք կան
այնպիսիք, որոնք հրաժարվում են հայկական գումարտակի արիական պատվո նշանի
ներքո մեկնել ռազմաճակատ և հաղթական բանակի կազմում իրենց հետ ձեռք-ձեռքի
տված մտնել Երևան: Գումարտակի շարքերից հնչեցին մինչև վերջ հավատարիմ
լինելու և մինչև մահ պայքարելու կոչեր, ոչ ոք չհրաժարվեց մեկնել Արևելյան
ռազմաճակատ: Գեներալը շնորհակալություն հայտնեց լեգիոնականներին,
անվանելով նրանց, “հայ ժողովրդի իսկական զավակներ” և հույս հայտնեց, որ
շուտով կդիմավորի նրանց Երևանում:
Երկու ամիս շարունակ զինվորները ինտենսիվ տակտիկական վարժանքներ էին
կատարում, յուրացնում էին գերմանական և ռուսական բանակային
զինատեսակները, գերմաներեն տրվող հրամանները և բանակային կանոնակարգը:
Հիմնականում ուշադրություն էր դարձվում հարձակողական գործողությունների
պլանավորման պարապմունքներին և հրաձգային վարժություններին: Հետագայում
գերման հրամանատարների կողմից կազմված զեկուցագրերում նշվում էր, որ հայ
լեգիոնականները հարձակման էին անցնում “ուռա” գոռալով և հախուռն խմբերի
գրոհով, որը սարսափ ու պանիկա էր առաջացնում կարմիր բանակի զինվորների
շարքերում: Ռազմաճակատ մեկնելուց առաջ հայ լեգիոնականները ստացան
գերմանական բանակի մինչև 1939 /1933-34թթ./ թվականի համազգեստ և Առաջին
Համաշխարհային պատերազմի շրջանի եղջյուրակիր սաղավարտներ: Զինանոցը խառն
էր, կազմված էր խորհրդային և գերմանական արտադրության զենքերից: Ըստ
գերման հրամանատարության, գերմանական գործող բանակի համազգեստ /
ունիֆորմա/ կարող էին ստանալ խիզախ և իրենց երդմանը հավատարիմ
զորամասերը, որոնք մարտի դաշտում կապացուցեին իրենց հավատարմությունը
Գերմանիային: Սակայն որոշ զորամասերից լեգիոնականների փախուստը
առաջացնում էր հրամանատարության զգուշությունը, և նրանք հարկադրված
միջոցներ էին ձեռք առնում, սահմանելով որոշ խտրություններ: Գերմանական
բանակում ընդունված` աջ գրպանից վերև արիական գերազանցության արծվանիստ
դրոշմով համազգեստի պետք էր արժանանալ: Սակայն հայկական 809-րդ հետևակի
գումարտակը, որի զինվորներն ու սպաները համախմբված էին արիական
գաղափարախոսությամբ, նման խնդիրներ չուներ և ռազմաճակատում ցուցաբերեցին
խիզախության ու նվիրվածության անզուգական օրինակներ:
1942 թվականի սեպտեմբերի վերջին Հայկական լեգիոնի հետևակի 809-րդ
հրաձգային գումարտակը /դաշտային փոստ 33705/ ուներ հետևյալ կառուցվածքը`
գումարտակի հրամանատարն էր կապիտան Հերման Բեկերը, համհարզ` լեյտենանտ
Օսկար Հիրմեր, գանձապետ` Միքայել Վեռներ, թարգմանիչ` զոնդերֆյուրեր
Ռուդիտ Էդուարդ, զինապետ` սերժանտ Ռուդոլֆ Մարտին, թարգմանիչ` Գևորգ
Կարապետյան, հատուկ ջոկի հրամանատար` Սերգեև Սերժ, գումարտակի բժիշկ`
դոկտոր Նորբերտ Մարոլդ, շտաբի պետ` զոնդերֆյուրեր Հակոբ Չելյաև,
տեղորոշող 1-ին վաշտի հրամանատար` լեյտենանտ Վազգեն Աթոյան, 2-րդ
ինժեներային վաշտի հրամանատար` լեյտենանտ Սերժ Դոնոյան, 3-րդ
կոմունիկացիոն սպասարկման վաշտի հրամանատար` լեյտենանտ Կարապետ
Մարկոսյան, 4-րդ հակատանկային վաշտի հրամանատար` ավագ սերժանտ Անդրանիկ
Միրզոյան, 1-ին հետևակային վաշտի հրամանատար` լեյտենանտ Կարլ Էկհոլդ,
1/1-
ին դասակի հրամանատար` սերժանտ Քաջիկ Ջարդիխանյան, 1/2-րդ դասակի
հրամանատար` սերժանտ Մամիկոն Մինասյան, 2-րդ հետևակային վաշտի
հրամանատար` լեյտենանտ Ուիլֆրեդ Բունզ, 2/1-րդ դասակի հրամանատար`
սերժանտ Ալեքսեյ Սարգսյան, 2/2-րդ դասակի հրամանատար` լեյտենանտ Ապետ
Մկրտչյան, 2/3-րդ դասակի հրամանատար` ավագ սերժանտ Աշոտ Դոնոյան, հետևակի
3-րդ վաշտի հրամանատար` ավագ լեյտենանտ Պետրի Հերարդ, 3/1-ին դասակի
հրամանատար` լեյտենանտ Միքայել Շեկոյանց, 3/2-րդ դասակի հրամանատար` ավագ
սերժանտ Պավել Դավիդյան, 3/3-րդ դասակի հրամանատար` ֆելդֆեբել Միշա
Ավետիսյան, 4-րդ գնդացրային վաշտի հրամանատար` ավագ լեյտենանտ Վիտտ Ֆրիզ,
4/1-ին գնդացրային դասակի հրամանատար` լեյտենանտ Ալեքսանդր Փաշինյան,
4/2-
րդ գնդացրային դասակի հրամանատար` սերժանտ Աբո Խաչատրյան, 4/3-րդ
գնդացրային դասակի հրամանատար` լեյտենանտ Հարություն Արզուգանցյան, 4/4-
րդ ականանետային դասակի հրամանատար` ավագ սերժանտ Վլադիմիր Էրվանյան,
հատուկ նշանակության “Տ” ստորաբաժանման հրամանատար` զոնդերֆյուրեր Հակոբ
Չելյաև: Գումարտակը բաղկացած էր 958 /45 գերմանացի/ զինվորներից ու
սպաներից: Գումարտակի գերմանացիներից բաղկացած մշտական անձնակազմը
համալրվում էր հետևակի 209-րդ պահեստի գումարտակից, որը գտնվում էր Մայնի
Ֆրանկֆուրտի մերձակայքում գտնվող վերմախտի բանակային ճամբարներում և
հանդիսանում էր գերմանացի զինվորների գլխավոր մատակարարը Հայկական
լեգիոնի գումարտակներ: Գումարտակը զինված էր 650 գերմանական և խորհրդային
արտադրության հրացաններով, 280 ատրճանակներով, 6 կարաբին ավտոմատով, 38
թեթև և 12 ծանր գնդացիրներով, 9 հակատանկային նռնականետով, 6
հակատանկային ծանր հրացանով, 3 օպտիկական նշանոցով հակատանկային զենքով:
Գումարտակը ուներ նաև 6 շարժական /պորտատիվ/ դաշտային խոհանոց, 2
ավտոմեքենա, 67 օժանդակ այլ միջոցներ և 225 ձի: Ի հավելումն,
գումարտակում ստեղծվել էր հատուկ ստորաբաժանում “Տ”, որը նախատեսված էր
հակառակորդի ամրությունների խորտակման համար: