e-sakal article - संवाद अस्वस्थ मराठी तरुणांशी

[A$hok Yadav]

http://www.esakal.com/esakal/05192008/SpecialnewsB0AFC26E7A.htm

संवाद अस्वस्थ मराठी तरुणांशी (दत्तप्रसाद दाभोळकर) "खाउजा', म्हणजे खासगीकरण, उदारीकरण, जागतिकीकरण हे पोकळ शब्द नाहीत. भोवतालचे जग दर क्षणी बदलत आहे. "सॉफ्टवेअर'मधील नोकऱ्या अचानक उपलब्ध झाल्या. उद्या एखाद्या क्षणी त्या अचानक नाहीशापण होतील! या बदललेल्या जगात विश्‍वाचा आकार केवढा? ज्याच्या त्याच्या डोक्‍याएवढा, हे अगदी खरे आहे. ...... संयुक्‍त महाराष्ट्राचा अमृतकलश आला तेव्हा आम्ही मराठी माणसे आनंदात चिंब भिजलो होतो. आता मराठी माणूस मुंबईत बिचकणार नव्हता. सचिवालय, हायकोर्ट, सरकारी व खासगी कचेऱ्या आता फक्‍त मराठी भाषेत बोलणार होत्या. औद्योगिक मुंबईवर आमची पकड पक्‍की करणार होतो. आधुनिक तंत्रज्ञान आणि विज्ञान खेड्यापाड्यातील माणसांसमोर त्यांच्या भाषेत मुक्‍तपणे उधळल्यावर ती माणसे छोट्या उद्योगधंद्याचे जाळे महाराष्ट्रभर पसरणार होती. आमची तीन-चार वर्षे अशी कशी मस्त आनंदात गेली. मात्र थोडे भानावर आलो तेव्हा अस्वस्थ करणारे वास्तव समोर आले. आमच्या बरोबरची गुजराथी मुले स्वत:च्या पिढीजात वा नव्या उद्योगधंद्यात आणि व्यापारात स्थिरावली. स्वातंत्र्यानंतर मिळालेल्या अनेक नव्या गोष्टींचा फायदा घेत त्यांचे व्यवसाय झपाट्याने वाढत होते. कोपऱ्यावरची इराण्यांची हॉटेल नाहीशी झाली होती. आमचे केळकर-काणे पण परतीच्या मार्गावर होते. तेथे अगदी आम्हालापण हवीहवीशी वाटणारी, उडपी हॉटेल्स उभी राहत होती. यामुळे आमचे फारसे काही बिघडत नव्हते. कारण आम्ही चाकरमानी माणसे होतो. नोकरी हे मुंबईत आमचे राखीव कुरण आहे, असे समजत होतो. महत्त्वाचे म्हणजे नोकरी हाच आमचा अस्तित्वाचा एकमेव आधार होता. पण अनेक क्षेत्रातील नोकऱ्यात आम्ही झपाट्याने हद्दपार होऊ लागलो. झुंडीने येणारे दाक्षिणात्य आमच्या नोकऱ्या हिरावून घेत होते. त्यामुळे फार मोठा अपेक्षाभंग झाला. आम्ही असहाय आणि अगतिक झालो. आमच्या ठसठसणाऱ्या वेदनेवर बोट ठेवत, आमची नस नेमकी पकडत, शिवसेनेचा जन्म झाला. वेदनेची चेतना काय करू शकते, याचे विस्मयकारक दर्शन आम्हाला झाले. आचार्य अत्रे म्हणजे संयुक्‍त महाराष्ट्राचे पंचप्राण. त्यांच्या लेखणीच्या तडाख्याला सर्व क्षेत्रांतील भले भले घाबरत. पण त्याच आचार्यांना, एका अनाम व्यंग्यचित्रकाराने "वरळीचा डुक्‍कर' म्हणून शिवी हासडली. आम्ही बेहोश होऊन टाळ्या वाजवल्या आणि झुंडीने त्याच्या मागे गेलो. शिवसेनेने मराठी तरुणांना मानसिक आधार दिला. अभिनव प्रकारे संघटनेची उभारणी केली. स्वातंत्र्यानंतर एका बाजूला कणा नसलेला मध्यमवर्ग होता. दुसऱ्या बाजूला माफियांचे राज्य होते. या दोघांमध्ये समाजाचा एक गट होता. अजिबात विचार न करता नेत्याची आज्ञा पाळण्याची आणि राडा करण्याची या गटाची ताकद विलक्षण होती. या गटातील लोकांना संघटित केले तर अद्‌भुत रसायन निर्माण होते. आपल्या आयुष्यात या वर्गाची अजिबात दखल न घेणारा मध्यमवर्ग व माफिया आणि अगदी सिनेनटसुद्धा मग या गटाला दबकून वागतात! शिवसेनेने सर्वप्रथम महाराष्ट्राच्या समाजजीवनात "राडा संस्कृती' रुजवली. राडा केल्यामुळे प्रश्‍न लगेच ऐरणीवर येतो. काही प्रमाणात सुटतोसुद्धा. पण सुटतो आहे असे वाटत असतानाच प्रश्‍न अधिक अवघड होतो. कारण कोणत्याही प्रश्‍न राड्याने सुटण्याइतका सोपा सरळ नसतो. तात्पुरत्या आणि अपुऱ्या यशावर संतुष्ट होऊन प्रश्‍नाचे खरे कारण व त्यावरील उत्तरे आपण शोधतच नाही. एक मात्र खरे. शिवसेनेमुळे आम्हाला मिळणाऱ्या नोकऱ्यांत वाढ झाली होती. ती मामुली नसली तरी लक्षणीयसुद्धा नव्हती. त्यातून शिवसेनेमुळे मराठी तरुण थोडाफार स्वयंरोजगार शिकला. शिवसेनापुरस्कृत बटाटेवड्यांची साखळी निर्माण झाली. मात्र यातून मोठा वा मध्यम आकाराचा उद्योगधंदा राहू दे, अगदी उडपी हॉटेल्सना आम्ही पर्याय उभा करू शकलो नाही! हे सारे करावयास तेव्हा फार अनुकूल वातावरण होते. कारण मराठी तरुण कष्टाला कमी नव्हते. त्यांच्याकडे तंत्रज्ञान होते. चाकरमाने म्हणून अनेक मोठे कारखाने तेच चालवीत होते आणि दिवस एवढे मंतरलेले होते, की त्यांच्या उद्योजकतेसाठी कर्ज देत नाही असे म्हणण्याची वित्तसंस्थांची हिंमत नव्हती. तरीही हे झाले नाही याला आमची मानसिकता कारणीभूत होती. एका पाणक्‍याची गोष्ट सांगतात. त्याला लॉटरीत चांगले एक कोटी रुपयांचे बक्षीस लागले. मित्रांनी विचारले ""आता काय करणार?'' तो म्हणाला हे काय विचारणे झाले. ""उद्यापासून गॅबरडीनचा सूट आणि सोन्याचे दागिने घालून येथेच पाणी भरत उभा राहणार!'' काही काळातच शिवसेना आमची निराशा करू लागली. मराठी बोलतासुद्धा न येणाऱ्या परभाषिकांना महाराष्ट्राचे खासदार म्हणून राज्यसभेत पाठविले. त्यांचे शासन असलेल्या काळात साथीच्या रोगाप्रमाणे परप्रांतीयांच्या झोपड्या मुंबईत सर्वत्र पसरल्या. असे का झाले यावर बाबा आमटे एकदा म्हणाले, ""काळाबाजार करणाऱ्यांना फासावर चढवीन असे नेहरू म्हणाले असले, तरी त्यांना ते कधीच जमणार नव्हते. कारण फाशीचा दोर काळ्या बाजारातच विकत घ्यावा लागत होता.'' याचा अर्थ असा, की अर्थकारण, राजकारण यांना स्वत:चे गतीचे नियम असतात. एक चक्रव्यूहासारखी रचना असते. ते गतीचे नियम, ती रचना समजावून घेऊन त्यांना तुम्ही आपलेसे केले तरच तुमची डाळ शिजते! राजकीय पक्ष, राज्यकर्ते आपल्यासाठी फार काही करू शकतील या भ्रमातून आपण सर्वप्रथम बाहेर आले पाहिजे. आज आपला प्रमुख प्रश्‍न नोकरीचा आहे. त्याचबरोबर बदलत्या जगात स्वयंरोजगार, छोटे-मोठे उद्योगधंदे, शेतीचा विकास हे सारे महत्त्वाचे आहे. या सर्वांची आजची रचना आपल्या मनात पक्‍की व्हायला हवी. "नोकरी का मिळते' व "का मिळत नाही' याला कारणे आहेत. त्यातील टोकाची दोन प्रमुख कारणे लक्षात घ्या. आज जनतेचा विरोध झाला तरी अमेरिकेला मोठ्या कंपन्यांचे "आउट सोर्सिंग' थांबवता येत नाही. विनापरवाना येणारे परदेशी मजूर ही अमेरिका, युरोप, कॅनडा, ऑस्ट्रेलिया यांच्यासाठी डोकेदुखी आहे. बर्लिनची भिंत उभारून आणि मृत्युदंडासारखी कठोर शिक्षा देऊनही जर्मनीत जे जमले नाही ते भारतासारख्या एकाच देशात, राज्यघटनेचे पाठबळ असताना स्थलांतर थांबवणे जमेल हा भ्रम आहे. आम्ही मित्र सातारा येथे एक सहकारी गृहकुल उभारतोय. बिहारमधून आलेले मजूर वापरले, तर आमच्या प्रत्येकाच्या सदनिकेचा खर्च तीन- चार लाखांनी कमी होतो. "जय महाराष्ट्र' म्हणून बिहारींऐवजी मराठी मजुरांना नोकरी द्या असे आमच्यापैकी कोणी म्हणत नाही. म्हणजे खरा प्रश्‍न देशाच्या असमान विकासाचा, बिघडलेल्या आर्थिक असंतुलनाचा आहे. दुसरी गोष्ट लक्षात घ्या. मराठी तरुणांचा खरा भाग्योदय शिवसेनेने वा शासनकर्त्यांनी दिलेल्या संरक्षणातून वा आरक्षणातून झाला नाही. तो झाला "सॉफ्टवेअर' क्षेत्रातील नोकऱ्यांमुळे. पहिल्या पिढीत सॉफ्टवेअर क्षेत्रात गेलेल्यापैकी बहुसंख्य मुलांनी महाविद्यालयात सॉफ्टवेअरचे शिक्षण अजिबात घेतले नव्हते. ते अभियंते होते वा नुसते विज्ञान वा वाणिज्य विभागातील पदवीधर. केवळ चार- पाच हजार रुपये पगारासाठी ते मुंबईच्या लोकलमधून घामाघूम होऊन प्रवास करीत होते. चाळीत वा छोट्या सदनिकेत राहत होते. मात्र अवघ्या तीन-चार महिन्यात ते सॉफ्टवेअर शिकले. त्या वेळी सॉफ्टवेअर न शिकणारे त्यांचे मित्र अजून नोकऱ्या तशाच करत राहिलेत! आजच्या जगात लक्ष ठेवून नवेनवे तंत्रज्ञान आत्मसात करावे लागते. अमेरिकेत दर वर्षी ३५ टक्‍के नोकऱ्या कायमच्या नष्ट होतात आणि ३६ टक्‍के संपूर्ण नव्या नोकऱ्या तयार होतात. नव्या गोष्टी झपाट्याने शिकण्याची आणि सुरक्षितता सोडून साहस करण्याची तयारी असेल, तर मांजराप्रमाणे कसेही फेकल्यावर चार पायावर उभे राहण्याची तयारी आपसूक अंगी येते. सॉफ्टवेअर क्षेत्रातील नोकऱ्या या मुलांना कोणाच्या वशिल्यामुळे मिळाल्या नव्हत्या. पण या नोकऱ्यांमुळे या तरुणांच्या समोरचे आभाळ बदलले. दमछाक व्हावेत असे परदेश प्रवास, एकावर किती शून्य हे घरच्यांना मोजता येणार नाहीत असे पगार, आलिशान सदनिका आणि गाड्या...पण हे सारे सांगताना आपण एक गोष्ट विसरतो. अमेरिकेत या सॉफ्टवेअर इंजिनिअर्सना "सॉफ्टवेअर कुलीज' म्हणतात. म्हणजे अंगावर सोन्याचे दागिने घालून पाणी भरणारा पाणक्‍या! राग आला तरी ही वस्तुस्थिती आहे. यातील काही मराठी तरुणांना एकत्र येऊन इन्फोसिस, विप्रो, पटणी निर्माण करता आले नाहीत. याची कारणे आपण मनात शोधली पाहिजेत. खरी अडचण अशी आहे, की आपण प्रचंड अल्पसंतुष्ट आहोत. एकांडे शिलेदार आहोत. आपणाला सवता सुभा आहे. एकाच ध्येयधोरणाने प्रेरित असलेली शिवसेना आणि मनसे तसेच कॉंग्रेस आणि राष्ट्रवादी कॉंग्रेस ही आपली मानसिकता आहे. आजचे बदललेले जग हे संघशक्‍तीचे आहे. "चवलीच्या भांडणासाठी, बंदा रुपया गमावू नका?' हे आचार्य अत्रेंचे मुद्‌द्‌याचे सांगणे आपण विसरून गेलोय. आज "खाउजा', म्हणजे खासगीकरण, उदारीकरण, जागतिकीकरण हे पोकळ शब्द नाहीत. भोवतालचे जग दर क्षणी बदलत आहे. "सॉफ्टवेअर'मधील नोकऱ्या अचानक उपलब्ध झाल्या. उद्या एखाद्या क्षणी त्या अचानक नाहीशा पण होतील! या बदलाचा अंदाज आला नसल्याने, काळी कसदार जमीन आणि कापसासारखे नगदी पीक जवळ असलेला शेतकरीही आत्महत्या करतोय. त्याच वेळी माणसारख्या वैराण माळरानावर हरितगृहात शोभेची फुले पिकवून, विमानातून ती फुले परदेशी पाठवून, संगणकाद्वारे दररोजचे व्यवहार ठरवून काही जण कोट्यवधी रुपये कमावताहेत. या बदललेल्या जगात विश्‍वाचा आकार केवढा? ज्याच्या त्याच्या डोक्‍याएवढा हे अगदी खरे आहे. जगाचे विस्मयकारक रीतीने बदलत चाललेले स्वरूप समजावून घेत, त्यात आज उपलब्ध असलेल्या अनेकविध संधीच्या पैकी योग्य संधी निवडून एखाद्या भाषिक विभागातील तरुण जर बाहेर पडले तर ते श्रीमंत होत जातात आणि मग तो विभाग समृद्ध होतो. मात्र हे यश चिरस्थायी करण्यासाठी सर्वप्रथम तो भाषिक विभाग एकसंध, एकजीव करावा लागतो. त्या विभागात मग खैरलांजी होत नाहीत. अनेक शतके एकच भाषा बोलणारी माणसे धर्माच्या नावाखाली एकमेकांच्या कत्तली करत नाहीत आणि त्या विभागाला "एक गाव एक पाणवठा' ही मोहीम शंभर टक्‍के यशस्वी झालेली असते. ------------------------------------------------------------- कर्तृत्ववान मराठी मित्र सॅम पित्रोदा माझे मित्र आहेत. त्यांचा हा किस्सा आपले डोळे उघडणारा आहे. एकदा मीच त्यांना विचारले ""मिमांसी, पिटके, महाजन या तीन मराठी माणसांनी तुमचे दिल्लीतील स्थान पक्‍के केले. तुम्हाला राजीव गांधींच्या घरी पोचवले. देशानुरूप तंत्रज्ञान बनवून दिले. दिल्लीतील नोकरशाहीचे चक्रव्यूह कसे भेदावयाचे हे शिकवले. या तीन मराठी माणसांची सोबत मिळाली नसती तर काय केले असते?'' ते शांतपणे म्हणाले, ""सुरवातीला अडचण झाली असती; पण अन्य तीन मराठी तरुणांना हाताशी धरून मी माझे दिल्लीतील साम्राज्य उभे केलेच असते! मात्र मी नसतो तर तुझ्या या तीन कर्तृत्ववान मित्रांनी एकत्र येऊन काहीही केले नसते!'' ------------------------------------------------------------- शिकाल तर वाचाल आजच्या जगात लक्ष ठेवून नवेनवे तंत्रज्ञान आत्मसात करावे लागते. अमेरिकेत दर वर्षी ३५ टक्‍के नोकऱ्या कायमच्या नष्ट होतात आणि ३६ टक्‍के संपूर्ण नव्या नोकऱ्या तयार होतात. नव्या गोष्टी झपाट्याने शिकण्याची आणि सुरक्षितता सोडून साहस करण्याची तयारी असेल, तर मांजराप्रमाणे कसेही फेकल्यावर चार पायावर उभे राहण्याची तयारी आपसूक अंगी येते. ------------------------------------------------------------- - दत्तप्रसाद दाभोळकर