Thuật ngữ trí tuệ nhân tạo và các nhân vật lớn trong làn sóng AI | HCD

[Mikali Nguyễn]

 

Bản tóm tắt các thuật ngữ về AI ("Trí Tuệ Nhân Tạo") và Danh sách các nhân vật lớn trong làn sóng AI hiện nay

Nguồn tin và  chi tiết: A survival guide to the words behind the AI boom

 

HCD: Dưới đây là bản tóm tắt các thuật ngữ và nhân vật lớn trong làn sóng "Trí Tuệ Nhân Tạo" (thường gọi tắt là AI) đang làm mưa làm gió trên thế giới.

Để bạn dễ theo dõi, tôi xin dùng lối trò chuyện và từ ngữ quen thuộc của người dân miền Nam trước năm 1975, hoàn toàn không dùng các danh từ mới sau này.

 

PHẦN 1: BẢN GIẢI NGHĨA CÁC TỪ NGỮ VỀ "TRÍ TUỆ NHÂN TẠO"

• Agentic (Trí tuệ tự quyết): Thứ máy móc biết tự tính toán, tự đưa ra quyết định ngày đêm mà không cần con người phải nhúng tay vào chỉ bảo từng chút một.
• AGI (Trí tuệ toàn năng): Cái đích mà các nhà khoa học muốn nhắm tới — chế ra một bộ óc điện tử có ý thức và biết suy nghĩ sâu xa y hệt như một người khôn ngoan.
• Alignment (Sự điều chỉnh cho hợp đạo lý): Việc nghiên cứu để bảo đảm các quyết định của máy tính luôn phù hợp với đạo đức, ước muốn và giá trị của loài người, tránh việc máy làm bậy.
• Bias (Thành kiến): Máy tính học từ dữ liệu do con người nạp vào. Nếu con người có lòng thiên vị hay thành kiến gì, máy tính cũng sẽ nhiễm y hệt vậy, làm cho kết quả tính toán bị sai lệch.
• Capability overhang (Khoảng cách tài năng): Từ dùng để chỉ khoảng cách giữa "sức học" thực sự của máy (vốn rất cao) và những việc mà người ta áp dụng được vào đời sống thực tế (vòn còn hạn chế).
• Compute (Sức mạnh điện toán): Nói phao là "tiền vốn" về máy móc, gồm các dàn bóng đèn điện tử, bộ nhớ vi mạch và hệ thống điện toán đám mây để nuôi bộ óc nhân tạo làm việc. Do hao tốn quá nhiều, nhiều hãng đang phải tính chuyện tăng tiền dịch vụ.
• Context window (Sức nhớ): Cái kho trí nhớ ngắn hạn của máy tính khi đang trò chuyện với người ta. Sức nhớ càng lớn thì máy càng ít nói bậy, nói bạ và có thể bàn chuyện lâu dài, sâu sắc hơn.
• Data centers (Trung tâm điện toán): Những nhà kho khổng lồ chứa hàng trăm ngàn con chíp điện tử tối tân. Bản chất của máy tính loại mới này là cần không gian rộng lớn và ngốn một lượng điện kinh thiên động địa thì mới thông minh được.
• Deepface (Hình ảnh/Giọng nói giả mạo): Trò xảo thuật dùng máy tính tạo ra hình ảnh, phim ảnh hoặc giọng nói giống hệt người thật để lừa gạt, tống tiền hoặc làm chuyện phong hóa đồi bại.
• Distillation (Sự sao chép tinh giản): Cách người ta rút lấy "tinh hoa" và cách suy luận từ một bộ óc điện tử lớn để nạp vào một bộ óc nhỏ hơn nhằm đỡ tốn kém. Các hãng bên Mỹ đang tố cáo các đối thủ bên Trung Hoa dùng trò này để ăn cắp nghề.
• Doomer (Người lo xa): Tiếng lóng để chế giễu những ai hay lo hờ, sợ rằng một ngày nào đó máy móc sẽ phản chủ, quay lại hại loài người, hoặc nghi ngờ máy tính không tài nào thông minh như người được.
• Effective altruists (Nhóm bác ái thực tế): Một phong trào xã hội tin rằng mọi mạng người đều quý như nhau. Họ muốn dùng máy tính để giải quyết các tai ương của nhân loại như nghèo đói hay biến đổi thời tiết.
• Frontier models (Những bộ óc điện tử dẫn đầu): Tiêu chuẩn để chỉ những kiểu máy tính thông minh nhất, tân tiến nhất ở thời điểm hiện tại, có thể làm được đủ thứ việc phức tạp.
• Hallucinations (Chứng nói sảng/Nói xạo): Hiện tượng máy tính điện tử dù không biết câu trả lời đúng nhưng vẫn tự bịa ra thông tin sai sự thật rồi nói như đúng rồi, gieo rắc sự lầm lẫn cho người xài.
• Large language model - LLM (Hệ thống ngôn ngữ quy mô): Một chương trình điện toán rất phức tạp, được "đọc" vô số tài liệu trên mạng để học cách hành văn và trò chuyện y hệt người phàm. Ví dụ như các chương trình ChatGPT, Claude hay Gemini.
• Multimodal (Đa phương thức): Khả năng hiểu được một lúc cả chữ viết, hình ảnh lẫn âm thanh. Như cái máy ChatGPT bây giờ, bạn vừa có thể viết chữ, vừa nói chuyện bằng giọng nói, vừa thảy hình cho nó coi được.
• Open-source (Nguồn mở tự do): Kiểu chương trình máy tính công khai, ai ai cũng có quyền vào xem, xài thử và sửa đổi mà không cần xin phép hay trả tiền bản
  quyền.
• Prompt engineering (Nghệ thuật đặt câu hỏi): Việc khéo léo dùng câu chữ để "mớm lời" cho máy tính, giúp nó hiểu đúng ý và cho ra câu trả lời vừa lòng mình nhất.
• Singularity (Điểm vượt ngưỡng): Một ngày giả định trong tương lai khi máy tính thông minh vượt bậc, qua mặt cả bộ óc của loài người rồi tự làm chủ thế giới như trong phim khoa học giả tưởng.
• Slop (Rác điện tử): Từ ngữ chê bai những tranh ảnh, bài viết chất lượng kém do máy tính tự chế ra rồi tràn lan trên mạng.
• Transformer (Bộ chuyển đổi): Kiến trúc cốt lõi của các máy tính thế hệ mới. Điểm hay của nó là có thể đọc và hiểu một lượng tài liệu khổng lồ cùng một lúc, thay vì đọc từng câu từng chữ như máy đời cũ, giúp tiết kiệm thời gian học hỏi gấp muôn phần.
• Universal basic income (Trợ cấp toàn dân): Ý tưởng chính phủ sẽ phát tiền đều đặn cho mọi người dân để sinh sống, đề phòng trường hợp máy tính điện tử cướp mất công ăn việc làm, gây ra nạn thất nghiệp diện rộng.
• Vibe coding (Lập trình theo cảm hứng): Cách gọi việc một người không rành viết giao kèo hay mã máy tính, nhưng chỉ cần ngồi nói bâng quơ ý muốn của mình, máy tính sẽ tự động viết ra toàn bộ chương trình từ đầu đến đuôi.
• World models (Mô hình hiểu thấu thế giới): Loại máy tính không chỉ giỏi chữ nghĩa mà còn hiểu được các quy luật vật lý ngoài đời thực (như rớt đồ thì bể, đụng nhau thì đau). Cái này rất cần cho xe tự lái và người máy (robot) sau này.

 

PHẦN 2: CÁC NHÂN VẬT KHÉT TIẾNG TRONG LÀNG MÁY TÍNH HIỆN NAY

Để tiện cho bạn hình dung bộ sậu đang nắm vận mệnh ngành này, dưới đây là những ông chủ và khoa học gia lớn nhất:

Nhân vật	Vai trò & Sự nghiệp
Sam Altman	Giám đốc hãng OpenAI (nơi chế ra ChatGPT). Ông này từng bị ban quản trị đuổi việc hồi năm 2023 nhưng mấy ngày sau đã lật ngược thế cờ, trở lại làm tổng giám đốc và trở thành gương mặt tiếng tăm nhất Thung lũng Silicon.
Dario Amodei	Tổng giám đốc hãng Anthropic (đối thủ truyền kiếp của OpenAI, nơi làm ra chương trình Claude rất giỏi viết mã máy tính). Ông liên tục nhắc nhở các chính phủ phải dè chừng nạn thất nghiệp do máy tính gây ra.
Jensen Huang (Huang Renxun)	Ông chủ hãng Nvidia — nơi đúc ra những con chíp điện tử mà bất cứ hãng máy tính nào cũng phải lạy lục mua cho bằng được. Hãng của ông vừa trở thành công ty có giá trị lớn nhất thế giới (hơn 5.000 tỷ Mỹ kim).
Yann LeCun	Khoa học gia trưởng về máy tính của hãng Meta (chủ Facebook). Ông được tôn là một trong những "Cha đỡ đầu của AI", nhưng tính tình ngay thẳng, hay hoài nghi và chê bai các hướng đi của các đối thủ.
Elon Musk	Ông chủ hãng xe Tesla và tàu vũ trụ SpaceX. Ông lập ra hãng xAI vào năm 2023 vì cơm không lành canh không ngọt với Sam Altman. Hãng xAI này sắp sửa lên sàn chứng khoán với quy mô thuộc hàng lịch sử.
Satya Nadella	Tổng giám đốc đại hãng Microsoft. Ông đứng sau giật dây và bỏ tiền tài trợ cho OpenAI, đồng thời đưa các bộ óc nhân tạo vào công cụ tìm kiếm Bing và các chương trình văn phòng Copilot của hãng mình.
Sundar Pichai	Tổng giám đốc đại hãng Google. Từng bị chê là chậm chân sau khi ChatGPT ra đời, nhưng đến nay ông đã giúp Google bắt kịp thời đại với dòng máy tính Gemini tối tân.
Mark Zuckerberg	Ông chủ tối cao của Facebook (Meta). Ông này không tiếc tiền của, đổ hàng tỷ Mỹ kim để mua chíp Nvidia về nuôi các bộ óc điện tử riêng, rồi đem tặng không cho công chúng xài tự do nhằm lấy tiếng.

Hy vọng bản tóm tắt theo phong cách hoài niệm này giúp bạn hiểu tường tận câu chuyện máy tính thời nay mà không bị nhức đầu vì những từ ngữ xa lạ!