Lựa chọn nào để "thoát Trung" trong văn hóa Tết Việt - Google Groups

[Mikali Nguyễn]

LỰA CHỌN NÀO ĐỂ THOÁT TRUNG TRONG VĂN HÓA TẾT VIỆT

Tập 1. Cái nhìn toàn cảnh Tết Việt với Văn hóa Việt & Văn hóa TQ

Tết là điểm hội tụ mang tính chất thiêng liêng nhất của văn hóa Việt trong suốt cả năm: tụ họp đoàn viên, nấu những món ăn truyền thống, bày biện mâm cỗ, cúng bái tổ tiên, ăn uống, thăm viếng...Tết là thời điểm quay về nguồn cội dù cho suốt năm bôn ba mưu sinh ở đâu đó.

Đặc biệt vào dịp Tết người ta thường tặng nhau thiệp chúc Xuân, chưng Tết bằng bông hoa, bày biện câu đối, trang trí bàn thờ và nhà cửa...là bề nổi dễ nhận diện nhất dù cho ở bất cứ nơi đâu: ở nhà, ở nhà thờ đạo Chúa, đền Chùa Phật giáo, các trung tâm TM, cơ quan nhà nước hay là công ty tư nhân. Nhưng nghịch lý thay, người Việt rất tự hào dân tộc trong chính trị nhưng lại vô thức chấp nhận văn hóa TQ trong đời sống hằng ngày — đây chính là mâu thuẫn cần giải quyết trong việc bảo tồn văn hóa Việt, ít ra là trong dịp Tết cổ truyền dân tộc.

Chúng tôi có 3 Groups: 2 Google Groups (EG & EF) và 1 Zalo Groups (ZEG) với trên 4.800 members. Trong nhiều năm qua (ít nhất từ năm 2018), với nỗ lực "thoát Trung", trong Thông báo phát động gửi thiệp Tết âm lịch hàng năm (cả Tết Dương Lịch, Noel) của Groups  đều có điều khoản nói rõ "sẽ bị coi là phạm quy và bị loại, không duyệt đăng ở Google Groups nếu gửi Thiệp có hình hay lời chúc có yếu tố Tàu (chữ, cách ăn mặc...)". Điều khoản hạn chế này không áp dụng với các members là người Hoa, người Việt gốc Hoa, hay Việt kiều sống lâu năm ở các nước và dĩ nhiên không áp dụng đối với lời chúc Tết bằng nhiều thứ Tiếng hay có mục đích giới thiệu về đồ cổ, nghệ thuật Trung Hoa... 

Cần nói rõ chủ trương "thoát Trung" về văn hóa trong dịp Tết cổ truyền dân tộc không có nghĩa bài Hoa mà là:
👉 Biết rõ cái gì là gốc TQ, cái gì là gốc Việt
👉 Quay về với cội nguồn thuần Việt
👉 Tự hào và ưu tiên dùng văn hóa Việt
👉 Không vô thức tiếp nhận văn hóa ngoại lai
👉 Chủ động sáng tạo bản sắc Việt

Rất tiếc trong 9 năm qua, nỗ lực đó đã không đạt được thành quả bao nhiêu, 1 số lớn thiệp đã bị loại hàng năm. Riêng trong dịp Tết Bính Thân 2026 này có khoảng 30% thiệp bị loại chỉ vì lý do trên, thí dụ có các thiệp dưới đây:

   

Có người cho rằng Tết Việt hiện tại là "Tết lai" — pha trộn giữa truyền thống Việt và ảnh hưởng TQ đến mức hầu hết người Việt không còn nhận ra ranh giới. Phong trào thoát Trung còn yếu và chậm vì 1.000 năm Bắc thuộc đã "cài" văn hóa TQ vào tận gốc rễ ngôn ngữ, tín ngưỡng, kiến trúc, ẩm thực Việt. Ý thức thoát Trung trong văn hóa hiện chỉ tồn tại ở tầng lớp trí thức, giới trẻ có học nhiều hơn, trong khi đại đa số người dân vẫn vô thức tiếp nhận văn hóa TQ qua truyền thống và hàng hóa giá rẻ.

Nguyên nhân cốt lõi:
👉 Hàng trang trí Tết giá rẻ từ TQ tràn ngập thị trường
👉 Ảnh hưởng văn hóa hàng nghìn năm khó tách rời
👉 Người tiêu dùng ít phân biệt được đâu là thuần Việt
👉 Ngành thiết kế và sản phẩm có chất lượng cao chưa mạnh trong mảng trang trí Tết

Tuy nhiên, ngày càng có nhiều người Việt có ý thức dùng hình ảnh thuần Việt hơn — áo dài, hoa sen, chữ Thư pháp quốc ngữ, linh vật dân gian VN — đặc biệt sau các chiến dịch "Tết Việt" những năm gần đây.  

1. Những gì thực sự thuần Việt trong Tết
🌼  Hoa mai vàng (miền Nam) — đặc trưng Việt, TQ không có
🌼  Bánh chưng, bánh tét — hoàn toàn Việt
🌼  Mâm ngũ quả kiểu Nam Bộ — cách bày và ý nghĩa khác TQ
🌼  Câu đối chữ Quốc ngữ, hay chữ Thư pháp — thuần Việt hiện đại
🌼  Áo dài — dù TQ có áo dài nhưng áo dài Việt có bản sắc riêng khác biệt
🌼  Hát xoan, quan họ, đờn ca tài tử dịp Tết
🌼  Tục xin chữ Thư pháp của thầy đồ thay cho chữ Hán - Nôm

2. Những gì đang bị TQ hóa mạnh

🔴 Các tục lệ mê tín bắt nguồn từ TQ và đạo Lão: đốt vàng mã, cúng sao giải hạn, kiêng quét nhà, bói toán gieo quẻ đầu năm, chọn hướng xuất hành, chọn người xông đất "hợp tuổi".

🔴 Đèn lồng đỏ — thuần TQ, tràn ngập khắp nơi

🔴 Dùng màu đỏ làm màu chủ đạo trong trang trí

🔴 Biểu tượng Chữ Phúc (福) dán nhà — 100% TQ
🔴 Thần Tài (Caishe) — TQ: sẽ có phân tích điển hình riêng
🔴 Lân múa kiểu TQ thay Lân truyền thống VN: đã có bài phân tích

Lân Việt & Lân Trung: Ngỡ là một nhưng hóa ra "lạ" không tưởng!

https://groups.google.com/g/giaitrikienthuc/c/RtTm821des0

🔴 Phong bì đỏ in rồng phượng ghi chữ TQ

🔴 Câu đối chữ Hán không ai đọc được và không hiểu là gì 
🔴 Dưa hấu đỏ thay bằng dưa hấu vuông kiểu TQ
🔴 Pháo hoa hình TQ trên mạng xã hội.

🔴 Dùng thiệp hay tranh dán cửa mặc đồ con nít TQ (như hình trên)

3. Ước đoán trang trí Tết có yếu tố TQ ở các địa điểm

Chưa có thống kê chính thức nào về vấn đề này. Tuy nhiên có thể ước đoán dựa trên quan sát thực tế:

Địa điểm	Ước đoán %	Ghi chú
Đền, Chùa Phật giáo	70-85%	Cao nhất — chữ Hán, liễn đối, tượng TQ, kiến trúc Bắc tông
Công ty tư nhân	50-70%	Đèn lồng, chữ Phúc, Thần Tài TQ mua sẵn
Nhà dân	50-70%	Bàn thờ Thần Tài TQ, câu đối chữ Hán, lì xì TQ
Trung tâm TM	25-35%	Đang dần dùng trang trí thiết kế Việt, hoa sen, áo dài
Cơ quan nhà nước	20-30%	Nhiều lãnh đạo giao khoán cho NV trang trí, không có ý thức phân biệt và chấn chỉnh
Nhà thờ đạo Chúa	5-10%	Thấp nhất — thuần Việt, không dùng biểu tượng TQ

Tại sao nhà thờ đạo Chúa thấp nhất?
👉 Đạo Chúa, Giáo hội Công giáo VN có định hướng hội nhập văn hóa Việt rõ ràng
👉 Tránh ảnh hưởng tín ngưỡng dân gian pha trộn TQ
👉 Trang trí Tết gắn với phụng vụ Công giáo — không có chỗ cho Thần Tài, chữ Phúc TQ
👉 Cộng đồng giáo dân có ý thức văn hóa Việt cao hơn trong không gian thờ phượng

Tại sao Đền Chùa cao nhất?
Đây mới là điểm cốt lõi — ảnh hưởng TQ ở đền chùa không phải ngẫu nhiên mà có gốc rễ lịch sử sâu xa:
👉 Phật giáo Bắc tông truyền vào VN qua con đường TQ — mang theo toàn bộ hệ thống tượng, chữ Hán, nghi lễ TQ
👉 Chữ Hán trên hoành phi, câu đối — hầu hết sư trụ trì cũng không đọc được
👉 Tượng Quan Âm, Di Lặc, Thần Tài đều mang phong cách TQ
👉 Kiến trúc mái cong, đầu đao kiểu TQ
👉 Nhang đèn, vàng mã — nghi lễ gốc TQ
👉 Nhiều chùa nhập tượng, đồ thờ thẳng từ TQ vì giá rẻ

Tại sao các trung tâm thương mại chỉ 30%?
Thực ra các TTTM lớn đang có xu hướng ngược chiều — dần thoát TQ hơn vì:
👉 Cạnh tranh thu hút khách bằng bản sắc riêng: theo phương Tây hay theo thuần Việt
👉 Các thương hiệu Việt lớn như Vincom, Aeon, Lotte đầu tư thiết kế Việt bài bản hơn
👉 Khách hàng trung lưu có ý thức hơn về văn hóa Việt
👉 Có kinh phí tài trợ thuê designer Việt thiết kế concept Tết riêng — hoa mai, áo dài, trống đồng

Nghịch lý lớn nhất:
Nơi thờ phượng tâm linh — vốn phải là "thành trì văn hóa Việt" — lại đang là nơi TQ hóa nặng nề nhất. Trong khi TTTM — vốn bị cho là thương mại, thiếu bản sắc — lại đang Việt hóa nhanh hơn
Đây là điều đáng để xã hội nhìn nhận nghiêm túc.

MS

[Mikali Nguyễn]

Tập 2.  Lựa chọn để thoát Trung trong Văn Hóa Tết Việt & Bài học từ Nhật - Hàn

Thoát Trung trong Văn Hóa Tết Việt không phải là dễ dàng gì, có thể sẽ kéo dài nhiều thế hệ nhằm nâng cao nhận thức của người dân trong việc phân biệt văn hóa bản địa và văn hóa ngoại lai, khẳng định bản sắc riêng và trả lại những giá trị thuần Việt đã bị mờ nhạt theo thời gian...

Có nhiều rào cản trong xu hướng này: hủ tục truyền đời, thói quen tâm lý ăn sâu trong tiềm thức, yếu tố kinh tế từ hàng TQ giá rẻ bắt mắt, thói quen thẩm mỹ, ảnh hưởng từ văn hóa TQ được xuất khẩu toàn cầu mạnh mẽ qua phim, TikTok, mạng xã hội và điều quan trọng là thiếu định hướng giáo dục và chiến lược....Nhưng trong đó, yếu tố tín ngưỡng là sâu xa và khó gỡ bỏ nhất.
Không chỉ người Hoa, nhiều gia đình người Việt thờ cúng các vị thần trong tín ngưỡng dân gian, trong đó có hàng loạt vị thần thuộc đạo Lão của TQ: Thần tài, Thổ địa, Ông Táo, Ngọc Hoàng, Thái Thượng Lão Quân...Ngoài ra, Phật giáo Bắc tông (Đại thừa) vào VN qua con đường TQ, không phải trực tiếp từ Ấn Độ, nên mang theo toàn bộ hệ thống thần Phật của TQ vào VN như: Quan Thế âm, Di Lặc, Địa Tạng, Văn Thù, Phổ Hiền Bồ Tát...Các vị này thường được thờ cúng theo nghi lễ TQ và dùng chữ TQ.

Có 1 sự kiện phải suy ngẫm, không biết nên cười hay nên khóc:
Tại nhà VHTN, vào tháng 1/2026, có 1 cuộc Triển lãm do 1 công ty tổ chức mang tên “Là Tết của một ai đó” được giới thiệu là một câu chuyện “Tết Ta Về”.... Tại đây có trưng bày 1 gian bếp và 1 phòng khách, đặc biệt có bàn thờ tổ tiên. Tất cả đều được trưng bày theo phong cách cổ truyền của Tết Việt.

 

Sau đây là câu chuyện trao đổi giữa khách tham quan (tôi) và NV phụ trách:

- Khách: bàn thờ này lạ quá, sao có chữ Tàu loằng quằng vậy em

- NV: dạ đây là bàn thờ tổ tiên của người Việt khi xưa, theo phong tục Việt

- Khách: tôi là người Việt mà từ trước đến nay chưa thấy bàn thờ ông bà tổ tiên nào như thế này. Chữ Tàu này nói cái gì vậy?

- NV: dạ cũng không biết nữa

Sau này mới biết, bức tranh treo ở chính giữa bàn thờ ghi dòng chữ Hán "Cửu Huyền Thất Tổ" (九玄七祖). Khái niệm này tuy bắt nguồn từ đạo Lão của TQ nhưng không phải là 1 vị thần mà là cách gọi chung để thờ phụng chín đời (Cửu huyền) và bảy đời (Thất tổ) của tổ tiên trong gia đình người Việt ở vùng Nam bộ (không phổ biến ở miền Bắc và miền Trung) .

Câu hỏi đặt ra ta là tại sao người Việt không thờ ông bà cha mẹ thực sự bằng ảnh, bài vị ghi tên và ngày mất rõ ràng — mà lại thờ một bức tranh trừu tượng bằng chữ Hán với liễn đối cũng chữ Hán mà không hiểu chữ viết đó có nghĩa là gì? Biến bàn thờ thành một không gian "xa lạ ngay trong chính nhà mình"!

1. Gợi lộ trình thoát Trung thực tế trong Tết
Cấp độ 1 — Dễ làm ngay:
👉 Sử dụng chữ Quốc ngữ và thư pháp Quốc ngữ trong trang trí, thay cho các biểu tượng chữ Tàu 

👉 Dùng bao lì xì thiết kế Việt — hoa sen, áo dài, trống đồng
👉 Ưu tiên biểu tượng và ẩm thực thuần Việt: bánh chưng, bánh tét, hoa mai, hoa đào: Sử dụng hoa tươi tự nhiên của vùng miền thay cho các loại hoa giả hay biểu tượng không phù hợp với khí hậu Việt Nam.

👉 Mâm ngũ quả: Bài trí theo phong tục miền Nam (Cầu - Dừa - Đủ - Xoài - Sung) hoặc miền Bắc, mang ý nghĩa đặc thù của ngôn ngữ và mong ước người Việt.

👉 Dùng đèn lồng hình hoa sen thay đèn lồng đỏ TQ. Treo tranh Đông Hồ, Hàng Trống thay tranh TQ

Cấp độ 2 — Cần ý thức hơn:
👉 Thay Thần Tài Caishen bằng Thần Tài - Thổ Địa thuần Việt

👉 Phục hồi tục gói bánh chưng cả nhà thay vì mua sẵn
👉 Phục dựng cổ phục Việt: áo dài tứ thân hay ngũ thân để tìm lại diện mạo của người Việt xưa trong các dịp lễ trọng, thay cho vest đỏ kiểu TQ

👉 Hát dân ca Việt thay nhạc xuân pha âm hưởng TQ

👉 Tuyên truyền bãi bỏ các hủ tục mê tín bắt nguồn từ TQ và đạo Lão: đốt vàng mã, cúng sao giải hạn, kiêng quét nhà, bói toán gieo quẻ đầu năm, chọn hướng xuất hành, chọn người xông đất "hợp tuổi".
👉 Duy trì và phát triển các phong tục tốt đẹp: dọn dẹp, trang hoàng nhà cửa, đường phố, làm từ thiện, chúc Tết, đi chùa, dự các lễ hội dân gian... 

Cấp độ 3 — Dài hạn, rất quan trọng:
👉 Nhà nước cần thiết kế "Bộ nhận diện Tết Việt chuẩn"
👉 Trường học dạy trẻ em phân biệt văn hóa Việt-TQ
👉 Khuyến khích thương hiệu Việt làm đồ trang trí Tết

2. Bài học Thoát Trung từ Nhật & Hàn trong dịp Tết
Bối Cảnh Chung: cả Nhật và Hàn đều chịu ảnh hưởng TQ sâu sắc hàng nghìn năm — chữ viết, tín ngưỡng, nghi lễ, trang trí — nhưng cả hai đã thoát ra theo cách riêng.

Tết Nhật — Oshogatsu (お正月)

Họ đã làm gì với Tết TQ? Nhật Bản bỏ hẳn Tết Âm Lịch từ năm 1873 — chuyển sang ăn Tết Dương Lịch 1/1 — đây là quyết định cắt đứt triệt để nhất với văn hóa TQ

Những gì Nhật đã Nhật hóa

Yếu tố TQ ban đầu	Nhật hóa thành gì
Chữ Hán	Tạo chữ Hiragana, Katakana riêng — vẫn dùng Kanji nhưng có hệ thống chữ riêng
Tín ngưỡng Đạo giáo	Phát triển Thần đạo (Shinto) hoàn toàn Nhật
Phật giáo TQ	Tạo Phật giáo Nhật với các tông phái riêng — Thiền tông Nhật khác TQ
Thờ tổ tiên	Thờ tại Butsudan — bàn thờ Nhật với ảnh thật, tên thật bằng chữ Nhật
Trang trí năm mới	Kadomatsu, Shimekazari — hoàn toàn biểu tượng Nhật
Phong bì lì xì	Otoshidama — thiết kế thuần Nhật, chữ Nhật

Nghi lễ Tết Nhật thuần Nhật
🌸 Hatsumode — viếng đền Shinto đầu năm — không có ở TQ
🌸 Osechi Ryori — mâm cỗ Tết Nhật hoàn toàn khác TQ
🌸 Kagami Mochi — bánh dày Nhật — không liên quan TQ
🌸 Nengajo — thiệp chúc Tết viết chữ Nhật — không dùng chữ Hán

🌸 Omamori — bùa may mắn Nhật — phong cách Thần đạo thuần Nhật

Bài học từ Nhật
Nhật không chống TQ — họ âm thầm tạo ra hệ thống văn hóa song song rồi dần thay thế
👉 Tiếp thu Phật giáo TQ → Nhật hóa thành Phật giáo Nhật
👉 Tiếp thu chữ Hán → tạo thêm chữ Nhật riêng
👉 Tiếp thu nghi lễ TQ → thay bằng nghi lễ Thần đạo
Kết quả: Người Nhật hiện đại không cảm thấy nợ văn hóa TQ dù tiếp thu rất nhiều

Tết Hàn — Seollal (설날)

Hàn Quốc giữ Tết Âm Lịch — nhưng Hàn hóa hoàn toàn hình thức

Những gì Hàn đã Hàn hóa

Yếu tố TQ ban đầu	Hàn hóa thành gì
Chữ Hán	Tạo chữ Hangul riêng năm 1443 — tuyên bố độc lập văn tự
Trang phục lễ Tết	Hanbok — khác hoàn toàn trang phục TQ
Thờ tổ tiên	Charye — nghi lễ thờ cúng tổ tiên hoàn toàn Hàn — dùng chữ Hàn, ảnh thật
Mâm cỗ Tết	Tteokguk (canh bánh gạo) — không có ở TQ
Trò chơi Tết	Yutnori, Neolttwigi — hoàn toàn Hàn
Phong bì lì xì	Sebaedon — thiết kế Hàn, chữ Hàn
Lời chúc Tết	"새해 복 많이 받으세요" — tiếng Hàn thuần túy

Điểm mạnh nhất của Hàn

1. Hangul — vũ khí thoát Trung mạnh nhất:

• Tạo chữ riêng năm 1443 — tuyên bố độc lập văn hóa
• Ngày nay không dùng chữ Hán trong đời sống hàng ngày
• Mọi bàn thờ, nghi lễ, trang trí Tết đều dùng chữ Hàn
• Con cháu đọc được, hiểu được mọi thứ trên bàn thờ

2. Charye — thờ tổ tiên đúng cách:

• Dùng ảnh thật hoặc bài vị chữ Hàn ghi tên rõ ràng
• Con cháu biết đang thờ ai
• Kể chuyện tổ tiên bằng tiếng Hàn cho con cháu
• Không dùng tranh thờ chữ Hán không hiểu

So Sánh Nhật — Hàn — Việt trong Tết

Tiêu chí	Nhật	Hàn	Việt
Tết Âm Lịch	Bỏ hẳn từ 1873	Giữ nhưng Hàn hóa	Giữ nhưng TQ hóa
Chữ viết riêng	Có — Hiragana/Katakana	Có — Hangul	Có — Quốc ngữ nhưng không dùng trên bàn thờ
Trang phục Tết	Kimono — thuần Nhật	Hanbok — thuần Hàn	Áo dài — nhưng hay mặc đồ đỏ TQ
Bàn thờ tổ tiên	Ảnh thật, chữ Nhật	Ảnh thật, chữ Hàn	Tranh TQ, chữ Hán
Thần linh Tết	Thần đạo Nhật	Thần Hàn	Thần đạo Lão của TQ
Trang trí Tết	Biểu tượng Nhật	Biểu tượng Hàn	Đèn lồng, chữ Phúc TQ
Mức độ thoát Trung	✅✅✅✅✅	✅✅✅✅	✅ Rất thấp

Bài học cốt lõi cho Việt Nam
- Từ Nhật: Không cần chống TQ — chỉ cần xây dựng hệ thống văn hóa Việt đủ mạnh để thay thế tự nhiên
- Từ Hàn: Chữ viết riêng là chìa khóa. Khi dùng chữ Hàn trên mọi bàn thờ, nghi lễ, trang trí — tự nhiên thoát khỏi ảnh hưởng TQ

Việt Nam có lợi thế Gì?
Thực ra VN có lợi thế Nhật và Hàn không có:

• Chữ Quốc ngữ — dễ học, phổ thông hơn Hangul và Hiragana
• Hoa mai vàng — biểu tượng Tết thuần Việt không nơi nào có
• Áo dài — đã được thế giới công nhận
• Ẩm thực Tết — bánh chưng, bánh tét hoàn toàn Việt
• Đờn ca tài tử, quan họ — UNESCO công nhận

Kết luận thực tế nhất: 

Bài học lớn nhất từ Nhật và Hàn không phải là chống TQ mà là:
- Nhật: "Tôi tiếp thu văn hóa TQ rồi biến nó thành của tôi"
- Hàn: "Tôi tạo ra chữ riêng — mọi thứ từ đó trở thành của tôi"
👉 Việt Nam: "Tôi đã có chữ Quốc ngữ — hãy dùng nó trên bàn thờ, trong nghi lễ, trong trang trí Tết — thay vì dùng chữ Hán không ai hiểu"

MS