Mikali Nguyễn
THÔNG ĐIỆP MAGNIFICA HUMANITAS CỦA ĐỨC GIÁO HOÀNG LÊÔ XIV: TRÍ TUỆ NHÂN TẠO PHẢI PHỤC VỤ NHÂN LOẠI, CHỨ KHÔNG TẬP TRUNG QUYỀN LỰC
“Nhân loại, được Thiên Chúa tạo dựng trong tất cả vẻ cao cả của mình, hôm nay đang đứng trước một chọn lựa mang tính quyết định: hoặc xây dựng một Tháp Babel mới, hoặc kiến tạo thành đô nơi Thiên Chúa và nhân loại cùng cư ngụ.”
Những lời mở đầu trong thông điệp đầu tiên của Đức Giáo hoàng Lêô XIV, Magnifica humanitas: Về việc bảo vệ con người trong thời đại trí tuệ nhân tạo, tóm kết những lý do nền tảng và mục đích của văn kiện này.
Được công bố vào thứ Hai, ngày 25 tháng 5, thông điệp đã được Đức Giáo hoàng ký ngày 15 tháng 5, nhân kỷ niệm 135 năm Đức Giáo hoàng Lêô XIII ban hành Thông điệp Rerum novarum.
Đức Giáo hoàng Lêô XIV đã tiếp nối di sản của vị tiền nhiệm, khi viết một thông điệp xã hội đề cập đến một trong những thách đố chính yếu của thời đại đương nay: trí tuệ nhân tạo.
Được chia thành năm chương, Magnifica humanitas đặt nền trên một tiền đề: công nghệ không phải là “một lực lượng đối nghịch với nhân loại” (số 4), cũng không “tự bản chất là xấu” (9). Tuy nhiên, “công nghệ không bao giờ trung lập, bởi vì nó mang lấy những đặc điểm của những người thiết kế, tài trợ, điều chỉnh và sử dụng nó.”
Vì thế, Đức Giáo hoàng Lêô XIV kêu gọi mọi người xây dựng “vì công ích” và “giữ phẩm tính con người”, theo một não trạng can đảm về trách nhiệm chung và sự hiệp thông, để thế giới “nhận ra trái tim con người là nơi Thiên Chúa muốn cư ngụ” (16).
Học thuyết Xã hội của Giáo hội
Chương thứ nhất, “Một cách tiếp cận năng động và trung thành với Tin mừng”, lần theo Học thuyết Xã hội của Giáo hội trong Huấn quyền gần đây và Công đồng Vatican II, làm nổi bật “tính năng động” của học thuyết này (17). Không phải là “một cẩm nang gồm các nguyên tắc và quy phạm để áp dụng”, giáo huấn xã hội của Giáo hội đúng hơn là một “thần học về sự hiệp thông trong lịch sử” (27), hướng dẫn chúng ta đọc các biến cố dưới ánh sáng Tin mừng. Đức Giáo hoàng Lêô XIV nhắc lại các tác phẩm của những vị tiền nhiệm: từ Đức Piô XII, vị đầu tiên sử dụng cách diễn đạt “Học thuyết Xã hội của Giáo hội” trong Tông huấn Menti Nostrae năm 1950, đến Đức Giáo hoàng Phanxicô. Ngài nhắc lại Thông điệp Rerum Novarum năm 1891 của Đức Giáo hoàng Lêô XIII, văn kiện “tạo nên một cột mốc trong sự phát triển giáo huấn xã hội của Giáo hội” (30). Trong những năm tiếp theo, mỗi vị kế nhiệm Thánh Phêrô đều “giải thích những thay đổi lịch sử theo Tin mừng, làm sáng tỏ những khía cạnh khác nhau của cùng một gia sản duy nhất: phẩm giá con người, giá trị của lao động, mục đích phổ quát của của cải, tình liên đới và nguyên tắc bổ trợ, việc chăm sóc thụ tạo và vị trí trung tâm của hòa bình và tình huynh đệ” (45).
Bảo vệ phẩm giá con người
Trong chương thứ hai, Đức Giáo hoàng Lêô XIV khai triển “Các nền tảng và nguyên tắc của Học thuyết Xã hội của Giáo hội”.
Ngài nói rằng những nền tảng này bao gồm phẩm giá con người, được tạo dựng theo hình ảnh và giống Thiên Chúa. Điều quan trọng là phải nhớ lại điều này, bởi vì “áp lực của những ý thức hệ mới hoặc một số lợi ích đầy quyền lực” có thể giản lược con người thành “một nguồn tài nguyên để sử dụng và khai thác”, hoặc đánh giá họ dựa “trên những gì họ đạt được hay sản xuất ra” (51). Trái lại, “phẩm giá nền tảng của mỗi người... không phải được thủ đắc hay giành lấy, cũng không cần phải được biện minh” (53). Nền tảng thứ hai của Học thuyết Xã hội của Giáo hội là tính bất khả xâm phạm của các quyền con người, trong đó quyền đầu tiên là quyền sống “từ lúc thụ thai cho đến khi chết tự nhiên”. Về vấn đề này, Đức Lêô XIV xác định việc phá thai chủ ý, giết người vô tội và an tử là “những chọn lựa mà Giáo hội xem là sai trái nghiêm trọng” (55). Nền tảng thứ ba là việc nhìn nhận các quyền của những nhóm thiểu số, với sự quan tâm đặc biệt dành cho phụ nữ. Đức Giáo hoàng kêu gọi có “những quyết định cụ thể” bênh vực họ trong luật pháp, việc làm, giáo dục, các trách nhiệm xã hội và chính trị, để họ thực sự được lắng nghe và trân trọng (57).
“Vô luân cách nghiêm trọng” khi khuất phục một quốc gia
Tiếp đó, Đức Giáo hoàng Lêô XIV xác định năm nguyên tắc của Học thuyết Xã hội của Giáo hội. Nguyên tắc đầu tiên là công ích, và Đức Giáo hoàng định nghĩa công ích là “biểu hiện xã hội của phẩm giá được nhìn nhận nơi mỗi người” (59).
Ngài mạnh mẽ xác quyết rằng “việc cổ võ công ích không bao giờ có thể tách rời khỏi sự tôn trọng quyền của các dân tộc được hiện hữu, được bảo tồn căn tính riêng và được đóng góp những phẩm chất độc đáo của mình vào gia đình các dân tộc.”
Vì thế, ngài nói, “bất kỳ toan tính hay kế hoạch nào nhằm loại bỏ hoặc khuất phục một quốc gia đều là vô luân cách nghiêm trọng và do đó không thể chấp nhận được” (64).
Công nghệ không được nằm trong tay một số ít người
Sau đó, Đức Giáo hoàng xác định nguyên tắc thứ hai là “mục đích phổ quát của của cải”. Tại điểm này, cũng như ở những phần khác của thông điệp, Đức Giáo hoàng Lêô XIV lưu ý đến nhu cầu bảo đảm rằng các công nghệ không tập trung trong tay chỉ một số ít người, qua đó làm rộng thêm khoảng cách giữa những người được dự phần và những người bị loại trừ khỏi cuộc cách mạng kỹ thuật số (67). Nguyên tắc thứ ba, nguyên tắc bổ trợ (68), đòi hỏi nhân loại vượt qua “mọi hình thức quản trị đời sống xã hội mang tính gia trưởng hoặc duy trợ cấp”, để hướng tới trách nhiệm chung.
Đức Giáo hoàng nói rằng liên đới (73), nguyên tắc thứ tư, vừa là “một nguyên tắc vừa là một nhân đức”, đồng thời lưu ý rằng liên đới đối nghịch với sự dửng dưng và quan tâm đến con người cũng như các thế hệ tương lai.
Công bằng xã hội và “phép thử” liên quan đến người di dân
Công bằng xã hội là nguyên tắc thứ năm của Học thuyết Xã hội của Giáo hội. Trong thời đại kỹ thuật số, công bằng xã hội đòi hỏi phải bảo đảm quyền tiếp cận công bằng các cơ hội cho mọi người, bảo vệ những người dễ bị tổn thương nhất, chống lại hận thù và thông tin sai lệch, đồng thời đặt việc sử dụng các công nghệ dưới sự giám sát công khai, “để nguyên tắc định hướng không chỉ là lợi nhuận, nhưng là phẩm giá của mỗi người và công ích của tất cả mọi người” (80). Đức Giáo hoàng Lêô XIV xác định người di dân, người tị nạn và người phải di dời là một “phép thử” đối với công bằng xã hội. Ngài nói rằng cách xã hội đối xử với người di dân “cho thấy cảm thức công bằng của xã hội ấy được thúc đẩy bởi nỗi sợ hãi hay bởi tinh thần huynh đệ.” Vì thế, ngài kêu gọi các xã hội bảo vệ “những hy vọng chính đáng” của những người buộc phải rời bỏ quê hương, bằng cách bảo đảm cho họ những lộ trình an toàn và hợp pháp, sự tiếp đón xứng với phẩm giá và những con đường hội nhập đích thực, đồng thời cổ võ “quyền được ở lại” quê hương mình trong hòa bình và an toàn, bằng việc giải quyết “những nguyên nhân gốc rễ” của tình trạng di cư (81).
Lạm dụng và việc Giáo hội xét mình
Đức Giáo hoàng nói rằng năm nguyên tắc này không chỉ cần được áp dụng cho xã hội, mà còn cho chính Giáo hội, là cộng đoàn được mời gọi thực hiện “việc xét mình”. Ngài nói rằng việc sống công bằng này đòi hỏi phải “thanh luyện các mối tương quan và cơ cấu của Giáo hội khỏi những lệch lạc làm nảy sinh bất bình đẳng, thiếu minh bạch và lạm dụng quyền lực”. Điều này có nghĩa là lắng nghe “các nạn nhân của lạm dụng thiêng liêng, kinh tế, cơ chế, tình dục và lạm dụng dựa trên quyền lực, cũng như lạm dụng lương tâm”. Ngài nói rằng việc xét mình này “là một phần không thể thiếu của hành trình hướng tới công bằng, bao gồm việc nhìn nhận những tổn hại đã gây ra, bồi thường cách công bằng và thực hiện các biện pháp để ngăn ngừa điều ấy tái diễn” (89).
Một bộ quy tắc đạo đức cho AI
Chương thứ ba, Công nghệ và sự thống trị. Sự cao cả của nhân loại dưới ánh sáng những hứa hẹn của AI, cho thấy nhu cầu phải tiếp cận trí tuệ nhân tạo với sự tỉnh thức. Đức Giáo hoàng Lêô cảnh báo về “mô hình kỹ trị” vốn đã được Đức Giáo hoàng Phanxicô lên án và về cách thức mô hình này có thể đòi hỏi mọi chọn lựa đều chỉ được quyết định dựa trên việc đo lường hiệu quả và lợi nhuận (92). Trái lại, công nghệ mạnh mẽ nhất không nhất thiết là công nghệ tốt nhất. AI có thể bắt chước và mô phỏng con người, nhưng nó không có lương tâm luân lý, sự đồng cảm, cũng không có những khả năng tình cảm, tương quan hay thiêng liêng.
Đức Giáo hoàng thúc giục phải làm rõ trách nhiệm và việc chịu trách nhiệm ở mọi giai đoạn của tiến trình phát triển, tập trung vào các chính sách và khuôn khổ pháp lý thích hợp dành cho AI, sự giám sát độc lập và việc giáo dục người sử dụng.
Trên hết, Đức Giáo hoàng Lêô kêu gọi một bộ quy tắc đạo đức tuân theo các chuẩn mực chung về công bằng xã hội, bởi vì “một AI có luân lý hơn vẫn chưa đủ, nếu nền luân lý ấy do một số ít người quyết định” (107). Ngài nói thêm rằng cũng không được bỏ qua tác động môi trường của các công nghệ mới, vì chúng đòi hỏi một lượng lớn năng lượng và nước, ảnh hưởng đến công trình tạo dựng (101).
Giải giới AI
Đức Giáo hoàng Lêô XIV tiếp tục nói rằng AI phải được “giải giới”, để giải thoát nó khỏi não trạng cạnh tranh về quân sự, kinh tế và nhận thức. Ngài nói: “Giải giới có nghĩa là bác bỏ giả định cho rằng quyền lực kỹ thuật tự động trao ban quyền cai trị. Giải giới không có nghĩa là khước từ công nghệ, nhưng là ngăn không cho công nghệ thống trị nhân loại” (110). Ngài dành nhiều chỗ để phê bình chủ nghĩa siêu nhân loại và chủ nghĩa hậu nhân loại, là những khuynh hướng giải thích tiến bộ như việc vượt qua các giới hạn của con người. Trái lại, những giới hạn không phải là các khiếm khuyết cần loại bỏ, nhưng là một chiều kích cấu thành của con người, bởi vì chính trong sự mong manh và hữu hạn mà mối tương quan và sự mở ra với Thiên Chúa cùng tha nhân được trưởng thành. Ngài nói rằng chúng ta phải nhớ rằng “nhân loại triển nở không phải bất chấp những giới hạn, mà nhiều khi chính nhờ những giới hạn ấy” (118).
Tiến bộ công nghệ mà không có sự thoái lui của trái tim
Ngài nói rằng theo đuổi đổi mới công nghệ bằng cái giá là loại bỏ những giới hạn của con người sẽ gây ra một sự thoái lui về nhân học. Ngài nói: “Nhân loại, trong tất cả sự cao cả và thương tích của mình, không bao giờ được thay thế hay vượt qua.” Công nghệ có thể làm vơi bớt những đau khổ của nhân loại và mở ra những khả năng mới, nhưng không được phủ nhận bản chất của nhân loại, tức là “khả năng tương quan và yêu thương” của chúng ta (126). Trước AI, Đức Giáo hoàng nói, “sự chọn lựa thực sự không phải là giữa hào hứng và sợ hãi, nhưng là giữa hai con đường phát triển: một tiến bộ phục vụ các cá nhân và các dân tộc, hoặc một tiến bộ đặt họ dưới não trạng quyền lực” (129).
Một nền sinh thái truyền thông và vị trí trung tâm của trường học
Trong chương thứ tư, Bảo vệ nhân loại trong thời điểm chuyển biến. Sự thật, Lao động, Tự do, Đức Giáo hoàng kêu gọi một “nền sinh thái truyền thông” đặt nền trên sự thật. Ngài thúc giục sự minh bạch trong cách thức nội dung được chọn lựa, việc bảo vệ dữ liệu cá nhân, một nền báo chí nghiêm túc dựa trên lập luận và kiểm chứng, một ý thức mới trong việc sử dụng các công cụ kỹ thuật số cách “đúng đắn và có tinh thần phê bình”, cùng với sự kết hợp các hình thức tri thức khác nhau. Giáo hội cũng phải hiện thân cho một lối truyền thông minh bạch và trung thực, đặc biệt trong các trường hợp bất công và lạm dụng. Đức Giáo hoàng cũng kêu gọi canh tân liên minh giáo dục, để “khát vọng đặt câu hỏi” nơi người trẻ không bị dập tắt bởi những cỗ máy hoàn hảo khiến tư duy con người xem ra trở nên vô ích (140). Vì thế, Đức Giáo hoàng Lêô XIV kêu gọi dành sự quan tâm mới cho các trường học như những nơi con người học biết “tìm kiếm và yêu mến sự thật” (147).
Phẩm giá của lao động
Trong “cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư” được thể hiện qua cuộc chuyển đổi kỹ thuật số, Đức Giáo hoàng lưu ý đến tầm quan trọng của việc bảo vệ phẩm giá lao động bằng cách thiết kế các hệ thống lấy con người làm trung tâm, chứ không chỉ lấy hiệu suất làm chuẩn. Ngài viết: “Những ‘cách thức mới’ trong lao động không nhất thiết là tốt hơn; trong khi AI hứa hẹn nâng cao năng suất bằng cách đảm nhận những công việc tẻ nhạt, nó thường buộc người lao động phải thích nghi với tốc độ và những đòi hỏi của máy móc, thay vì máy móc được thiết kế để nâng đỡ những người lao động” (150). Công nghệ chắc chắn có thể giải phóng con người khỏi những công việc nặng nhọc hoặc lặp đi lặp lại, nhưng không được dẫn đến thất nghiệp nhân danh việc cắt giảm chi phí và gia tăng lợi nhuận. Về điều này, Đức Giáo hoàng bày tỏ hy vọng về một sự canh tân các tổ chức lao động (155).
Hòa bình và phát triển
Tiếp đó, Đức Giáo hoàng Lêô lưu ý đến nhu cầu vượt qua GDP như thước đo trình độ phát triển của một quốc gia, thay vào đó tập trung vào phẩm giá lao động, sự thịnh vượng được chia sẻ, việc giảm bớt bất bình đẳng và bảo vệ môi trường. Ngài nói rằng tài chính phải tập trung vào việc phát triển, tạo lập và tiến triển của lao động (159-160). Theo bước Đức Thánh Giáo hoàng Phaolô VI, thông điệp làm nổi bật sự phụ thuộc lẫn nhau giữa hòa bình và phát triển. Thông điệp kêu gọi một sự hợp tác quốc tế có khả năng xác định các chiến lược chung, đặc biệt nhằm trợ giúp những quốc gia và nhóm người dễ bị tổn thương nhất, bởi vì sự thịnh vượng chỉ góp phần cho hòa bình “khi được lan tỏa rộng khắp, bao hàm và bền vững” (163).
Gia đình, “thiện ích xã hội hàng đầu”
Đức Giáo hoàng đề cao vai trò của gia đình, khi nói rằng gia đình được đặt nền trên sự kết hợp bền vững giữa một người nam và một người nữ. Gia đình là một “thiện ích xã hội hàng đầu” và là “tế bào nền tảng và không thể thay thế của mọi tổ chức cộng đồng” (165), cần được nâng đỡ, kể cả qua các chính sách lao động cổ võ sự ổn định và nhịp sống mang tính nhân bản, để bảo vệ khả năng “xây dựng tương lai” của xã hội.
“Kiến trúc của sự hiển thị” và những nguy cơ đối với tự do
Tiếp đó, Đức Giáo hoàng Lêô XIV bàn về chủ đề tự do của con người trong thời đại mà các nền tảng kỹ thuật số được thiết kế để chiếm lấy thời gian của người dùng và khai thác những yếu điểm của họ. Ngài lặp lại nhu cầu củng cố tự do nội tâm của mỗi người, đồng thời đối diện với nguy cơ kiểm soát xã hội phát sinh từ việc thu thập dữ liệu trên quy mô lớn và việc sử dụng các hệ thống thuật toán. Ngài nói rằng việc lập hồ sơ, dự đoán và định hướng hành vi là “một hình thức quyền lực mới” (171), có nguy cơ phân biệt đối xử với những người yếu thế nhất. Đức Giáo hoàng đặc biệt phê bình “kiến trúc của sự hiển thị”, vốn chỉ khuếch đại điều gì có thể nhìn thấy và uốn nắn các quan điểm.
Những hình thức nô lệ và thực dân mới
AI cũng tạo ra những hình thức nô lệ mới, chẳng hạn tình cảnh của những thân thể “mang sẹo, thương tích và kiệt quệ” (173) nơi những người làm công việc khai thác các “nguyên tố đất hiếm” cần thiết cho công nghệ. Vì thế, Đức Giáo hoàng đề cao tầm quan trọng của việc chống lại những hình thức nô lệ mới như một “phép thử có tính quyết định đối với việc phân định đạo đức” trong tiến trình chuyển đổi kỹ thuật số. Đức Giáo hoàng Lêô XIV nói rằng “Giáo hội tái khẳng định sự lên án kiên quyết của mình đối với mọi hình thức nô lệ, buôn người và hàng hóa hóa con người”, đồng thời ngài cho biết việc không phản ứng hoặc dung thứ cho những vi phạm nghiêm trọng phẩm giá con người đồng nghĩa với việc trở thành đồng lõa với chúng. Đồng thời, Đức Giáo hoàng “chân thành xin tha thứ” vì trong quá khứ Giáo hội đã chậm trễ trong việc lên án “tai họa nô lệ” (174-176). Thông điệp cũng đề cập đến những thông tin thiết yếu, chẳng hạn về sức khỏe và nhân khẩu học, được sử dụng để định hướng các chiến lược kinh tế. Ngài gọi đây là một bộ mặt mới của chủ nghĩa thực dân, biến đời sống riêng tư thành thông tin có thể khai thác, khiến môi trường kỹ thuật số trở thành một “không gian khai thác” (178-179).
Vượt qua lý thuyết “chiến tranh chính nghĩa”
Trong chương thứ năm, Nền văn hóa quyền lực và nền văn minh tình yêu, Đức Giáo hoàng Lêô XIV hướng ánh nhìn đến chiến tranh, khi nói rằng “cuộc cách mạng kỹ thuật số đang làm thay đổi bản chất của xung đột”. Đức Giáo hoàng kêu gọi một cách tiếp cận đạo đức, bởi nếu thiếu điều ấy, các quyết định liên quan đến sự sống và cái chết của con người sẽ ngày càng trở nên vô cảm do việc sử dụng vũ lực bị xem như một “phương án tức thời và khả thi” (182-183). Căn nguyên của tất cả điều này là một “nền văn hóa quyền lực”, vốn bình thường hóa chiến tranh và phục hồi chiến tranh như một “công cụ của chính trị quốc tế”, tạo thuận lợi cho việc tái vũ trang. Ngài nói rằng ngày nay, công luận bị đè nặng bởi những trình thuật truyền thông gây phân cực, cũng như bởi “sự đánh mất ký ức lịch sử cách đáng lo ngại”, khiến con người không còn tầm nhìn dài hạn (191). Hệ quả là, ngài nói, ngày nay hòa bình không còn được hiểu như một nhiệm vụ cần đảm nhận, nhưng như một khoảng thời gian giữa các cuộc xung đột. Vì lý do này, Đức Giáo hoàng Lêô XIV lặp lại rằng, trong khi vẫn bảo toàn quyền phòng vệ chính đáng theo nghĩa nghiêm ngặt nhất, lý thuyết về “chiến tranh chính nghĩa” phải được vượt qua, và thay vào đó cần cổ võ đối thoại, ngoại giao và tha thứ (192).
Thuật toán không làm cho chiến tranh trở nên chấp nhận được về mặt luân lý
Đức Giáo hoàng Lêô phê bình sự tăng trưởng của ngành công nghiệp vũ khí, cuộc chạy đua vũ khí hạt nhân và sự xuất hiện của những tác nhân vũ trang mới, bao gồm các nhóm thánh chiến, nhằm kéo dài các cuộc xung đột như một nguồn quyền lực và lợi nhuận. Ngài cũng cảnh báo về việc sử dụng các loại vũ khí gắn với AI, bởi vì “không có thuật toán nào có thể làm cho chiến tranh trở nên chấp nhận được về mặt luân lý”. Đức Giáo hoàng viết: “AI không loại bỏ tính phi nhân vốn nội tại nơi xung đột; trái lại, nó chỉ có thể làm cho xung đột xảy ra nhanh hơn và trở nên vô cảm hơn, hạ thấp ngưỡng sử dụng bạo lực, biến việc phòng vệ thành dự đoán mối đe dọa và như thế giản lược các nạn nhân thành dữ liệu. Theo cách này, nó sẽ khiến chúng ta quen với ý tưởng cho rằng bạo lực là điều không thể tránh khỏi và chỉ cần được tối ưu hóa.” Đức Giáo hoàng kêu gọi những giới hạn đạo đức nghiêm ngặt, được chia sẻ ở cấp độ quốc tế và đặt nền trên trách nhiệm cá nhân cũng như việc bảo vệ thường dân. “Bất kỳ công nghệ nào tạo điều kiện cho các cuộc tấn công mà không nhìn thấy khuôn mặt của con người đều hạ thấp ngưỡng luân lý của xung đột” (199).
Khủng hoảng của chủ nghĩa đa phương
Nền văn hóa quyền lực cũng xuất hiện từ cuộc khủng hoảng của chủ nghĩa đa phương và sự nổi lên của “một trật tự đa cực hỗn loạn và đầy xung đột”, với cảm thức ngờ vực đang chiếm ưu thế (201). Đức Giáo hoàng lấy làm tiếc vì nền pháp quyền đã bị thay thế bởi luật của kẻ mạnh nhất, trong khi luận lý quyền lực lấn át việc kiến tạo hòa bình, và các định chế được thiết lập để bảo vệ vận mệnh chung của các dân tộc nay đã bị suy yếu. Về điều này, Đức Giáo hoàng hy vọng có “những cải tổ sâu rộng” đối với Liên hiệp quốc, có thể vượt qua cuộc khủng hoảng giá trị hiện nay để phục vụ công ích (226).
Một thứ Realpolitik vô trách nhiệm
Thông điệp nhận định rằng ngày nay, các cuộc chiến tranh “lai ghép” cũng được tiến hành “trên các mặt trận kinh tế, tài chính và không gian mạng, nơi thông tin sai lệch và các chiến dịch nuôi dưỡng nỗi sợ hãi của con người được sử dụng để thao túng công luận”, khiến việc gia tăng chi tiêu quân sự bị xem là “câu trả lời duy nhất” cho một tương lai bất định. Nhưng tất cả những điều này chỉ là một “chủ nghĩa hiện thực giả tạo”, một thứ Realpolitik vô trách nhiệm, gieo vào lương tâm và văn hóa của con người sự cam chịu trước một cuộc chiến không thể tránh khỏi, đồng thời mô tả hòa bình như một điều không tưởng (204-205). Ngài lưu ý rằng có khả năng một số người “có thể xem xung đột vũ trang như một cách thức hữu hiệu để chuyển hướng sự chú ý khỏi các vấn đề trong nước và như một công cụ đầy tính hoài nghi để giải quyết những khó khăn” (208).
Nền văn minh tình yêu
Đức Giáo hoàng Lêô nói rằng các Kitô hữu được mời gọi đáp lại nền văn hóa quyền lực bằng việc xây dựng “nền văn minh tình yêu” và bằng việc chọn lựa hoặc nuôi dưỡng luận lý của sức mạnh, hoặc bảo vệ hòa bình. Ngài nhắc lại ký ức về các thánh, “những người công chính và những người kiến tạo hòa bình thường bị lãng quên, cho chúng ta thấy rằng ân sủng không loại bỏ xung đột cách nhiệm mầu, nhưng khơi lên sự kháng cự tích cực đối với sự dữ và một khả năng sáng tạo đáng kinh ngạc trong việc làm điều thiện” (211). Đức Giáo hoàng chỉ ra năm con đường trách nhiệm, bao gồm việc giải giới lời nói bằng cách nói sự thật; xây dựng hòa bình trong công lý; đón nhận quan điểm của các nạn nhân bằng cách chọn đứng về phía họ, bởi vì có những cuộc xung đột mà “giữ thái độ trung lập là bất công”; vun trồng “một chủ nghĩa hiện thực lành mạnh”, tìm kiếm những con đường hòa bình có thể thực hiện được qua hành động, chứ không chỉ bằng lời nói.
Tầm quan trọng của đối thoại liên tôn
Sau cùng, thông điệp làm nổi bật việc tái khởi động đối thoại bằng cách chuyển từ một nền văn hóa quyền lực sang một nền văn hóa thương thảo. Và điều có tầm quan trọng quyết định là “đối thoại liên tôn”, trong tư cách những người mang một sứ điệp hòa bình. Ngài viết rằng “những ai dùng danh Thiên Chúa để hợp thức hóa khủng bố, bạo lực hoặc chiến tranh là phản bội bản tính đích thực của Ngài, bởi vì chiến đấu nhân danh tôn giáo có nghĩa là tấn công chính tôn giáo” (223). Ngài lưu ý rằng nền ngoại giao của Tòa thánh “đón nhận nguyên tắc Tin mừng về lòng thương xót như một tiêu chuẩn cụ thể cho hành động chính trị”. Và từ đó, ngài đưa ra lời mời gọi cầu nguyện, bởi vì hòa bình trước hết đến từ Thiên Chúa (227-228).
Sự cao cả của nhân loại
Ở phần kết của thông điệp đầu tiên, Đức Giáo hoàng Lêô XIV mời gọi các tín hữu bước đi trong kỷ nguyên công nghệ mới này dưới ánh sáng Tin mừng, theo “một chương trình đời sống Kitô hữu tiết độ nhưng đầy đòi hỏi”.
Đức Giáo hoàng kết luận rằng, ngay cả trong thời đại AI, “chúng ta vẫn có thể làm chứng cho sự cao cả của nhân loại, nơi Thiên Chúa đã chọn làm nơi cư ngụ của Người.”
Tác giả: Isabella Piro (Vatican News)
Mikali Nguyễn
Pope Leo greeting the faithful | @Vatican Media
Các giám mục Công giáo tại Mỹ hoan nghênh thông điệp đầu tiên của Đức Giáo hoàng Lêô XIV, về việc bảo vệ phẩm giá con người bằng cách vận dụng học thuyết xã hội Công giáo như một khuôn khổ định hướng cho trí tuệ nhân tạo.
Phúc Nhạc | RVA
Đức Tổng giám mục Paul S. Coakley của Giáo phận Oklahoma City, Chủ tịch Hội đồng Giám mục Hoa Kỳ, cho biết: Văn kiện này là “một lời nhắc nhở mạnh mẽ rằng không có công nghệ nào có thể thay thế một người con của Thiên Chúa, và mọi công nghệ phải được đặt phục vụ cho việc giúp nhân loại phát triển”.
Đức Tổng giám mục đã chia sẻ như trên, trong thông cáo ngày 25 tháng Năm, được công bố chỉ vài phút sau khi công bố thông điệp rất được mong đợi của Đức Giáo hoàng Lêô XIV, với tựa đề “Magnifica humanitas: bảo vệ con người trong thời đại trí tuệ nhân tạo”.
Sự rõ ràng giữa thời đại hỗn độn
Đức Lêô đã cùng với các quan chức cấp cao của Tòa Thánh, các nhà thần học và ông Christopher Olah - một trong những người sáng lập công ty nghiên cứu và an toàn AI Anthropic - tham dự buổi họp báo tại Vatican.
Magnifica humanitas vận dụng sự khôn ngoan của học thuyết xã hội của Giáo hội - vốn trình bày những phương thế để xây dựng một xã hội công bằng và sống sự thánh thiện trong đời sống hiện đại - như một khuôn khổ để định hình AI trong bối cảnh tiến bộ công nghệ nhanh chóng, trật tự thế giới phân mảnh và các mối đe dọa ngày càng gia tăng đối với phẩm giá con người.
Hôm 25 tháng Năm vừa qua, Đức Tổng giám mục Nelson J. Pérez của Giáo phận Philadelphia, trong tuyên bố trên trang mạng CatholicPhilly.com, cơ quan truyền thông của Tổng giáo phận thuộc quyền, rằng: “Giáo huấn của Đức Thánh cha về việc bảo vệ phẩm giá con người trong thời đại trí tuệ nhân tạo đáp ứng một nhu cầu cấp thiết và mang lại sự rõ ràng cho một bối cảnh đầy hỗn độn.... Đức Giáo hoàng Lêô nhấn mạnh một cách rõ ràng như pha lê rằng tính thánh thiêng của sự sống con người phải luôn là điều tối thượng, khi các hệ thống trí tuệ nhân tạo tiếp tục phát triển và ngày càng được tích hợp sâu vào hầu như mọi khía cạnh của đời sống chúng ta”.
Theo Đức Tổng giám mục, những lợi ích của AI đối với y tế, giáo dục và công cuộc loan báo Tin mừng luôn đi kèm với “những cạm bẫy đạo đức và luân lý nghiêm trọng cần phải được định hướng và suy tư”. Ngài khuyến khích “mọi người đọc kỹ văn kiện này và suy ngẫm về sứ điệp quan trọng của nó”.
Đức Giám mục Michael F. Burbidge của Giáo phận Arlington, bang Virginia, cũng khuyến khích các tín hữu đọc Thông điệp mới, hiện đã được công bố trực tuyến trên trang web Vatican.
Trong tuyên bố ngày 25 tháng Năm, đăng trên trang web của Giáo phận Arlington, Đức cha Burbidge cho biết ngài “biết ơn” vì Đức Lêô đã quan tâm đến “những vấn đề có tầm quan trọng sâu sắc đối với con người, đặc biệt là khát vọng bẩm sinh của chúng ta hướng về Thiên Chúa và hạnh phúc vĩnh cửu”. Ngài nói rằng thông điệp này “đặc biệt đáng được chào đón trong thời điểm có nhiều biến chuyển to lớn về xã hội và công nghệ, nhất là liên quan đến trí tuệ nhân tạo và việc sử dụng đúng đắn các công cụ đó”.
Sự trợ giúp trong một thời khắc lịch sử
Đức giám mục Michael T. Martin, Giám mục Giáo phận Charlotte, bang North Carolina, nhận định rằng văn kiện mới của Đức Lêô “rất hữu ích trong thời khắc lịch sử của thế giới chúng ta”.
Trong tuyên bố gửi qua email cho OSV News ngày 25 tháng Năm, Đức cha Martin, thuộc Dòng Phanxicô Viện Tu, nhận xét rằng cũng giống như cuộc Cách mạng Công nghiệp - được Đức Lêô XIII đề cập trong Thông điệp Rerum Novarum năm 1891 - AI hiện nay đang “cách mạng hóa thế giới như chúng ta từng biết”. Giáo hội “khi đó cũng như bây giờ luôn sẵn sàng đưa ra những hàng rào bảo vệ đặt phẩm giá con người lên trên hết”.
Đức cha nêu rõ rằng thông điệp mới của Đức Lêô “không phải là việc Giáo hội Công giáo than phiền về tiến bộ”, nhưng là “lời kêu gọi của vị giáo hoàng dành cho nhân loại hãy sống theo cách tốt đẹp nhất vì công ích mà không bao giờ xem nhẹ tầm quan trọng của con người”.
Mặt khác, trong một bài đăng bằng tiếng Tây Ban Nha, ngày 25 tháng Năm trên mạng xã hội X, các giám mục Công giáo Mexico cho biết thông điệp mới của Đức Thánh cha Lêô XIV “mang đến một cái nhìn sâu sắc và soi sáng về thời đại chúng ta, cho thấy rằng các công nghệ mới nổi có thể trở thành đồng minh của phẩm giá con người khi được định hướng vì công ích”.
Các giám mục Mexico nói: “Thông điệp kết hợp giữa sự minh triết và niềm hy vọng: nó phân tích những nguy cơ thực sự, nhưng trên hết chỉ ra những con đường cụ thể để bảo vệ yếu tố con người trong thời đại Trí tuệ Nhân tạo (AI)... Sức mạnh của Thông điệp nằm ở khả năng kết hợp giáo huấn, sự phân định và trách nhiệm xã hội.”
Đức Tổng giám mục Borys A. Gudziak của Giáo hội Công giáo Ukraina, nghi lễ Đông phương ở Philadelphia, Hoa Kỳ, nói với trang mạng OSV News rằng: “Hiện vẫn còn quá sớm chưa thể nói cuộc cách mạng AI sẽ diễn ra như thế nào, nhưng sự lạc quan và tinh thần đón nhận khám phá của con người mà Đức Giáo hoàng Lêô kết hợp với sự suy tư sâu sắc về nhân học, văn hóa, xã hội, luân lý và tâm linh là điều rất đáng được hoan nghênh - bởi vì điều đó đang vô cùng cần thiết.”
(osvnews.com 25-5-2026)
Mikali Nguyễn
la-croix.com, Céline Hoyeau, 2026-05-26Đức Lêô tại Quảng trường Thánh Phêrô ngày 20 tháng 12 năm 2025. Truyền thông Vatican
Ngày thứ hai 25 tháng 5, Đức Lêô công bố thông điệp đầu tiên Magnifica Humanitas của ngài. Tài liệu gồm 245 đoạn để khám phá cuộc cách mạng của trí tuệ nhân tạo (AI) và những hậu quả trên phẩm giá con người.
Giải trừ sức mạnh Trí tuệ Nhân tạo
Trong thông điệp đầu tiên này, Đức Lêô suy ngẫm về những phát triển kỹ thuật số hiện tại, ngài phân tích sâu rộng về thế giới được định hình bằng Trí tuệ Nhân tạo với việc bảo vệ phẩm giá con người là trọng tâm.
Ngài viết: “Giải trừ sức mạnh không có nghĩa là từ bỏ công nghệ, nhưng ngăn chặn nó thống trị nhân loại. Nhiệm vụ ngày nay của chúng ta không chỉ đơn thuần là đạo đức hay kỹ thuật, nhưng nó mang tính sinh thái theo nghĩa triệt để nhất, vì nó liên quan đến một chiều kích mới của ngôi nhà chung của chúng ta. AI vừa là môi trường sống, vừa là sức mạnh mà chúng ta phải đối phó. Đó là lý do vì sao việc điều chỉnh nó là chưa đủ, nó phải được giải trừ sức mạnh và làm cho dễ tiếp cận.”
Lời cầu xin tha thứ cho chế độ nô lệ và lời cảnh báo chống lại chủ nghĩa thực dân mới
Đức Lêô cũng cảnh báo về nguy cơ của các hình thức nô lệ và chủ nghĩa thực dân mới, “không kém phần xấu hổ so với những hình thức trong quá khứ,” mà nền kinh tế kỹ thuật số có thể tạo ra, dễ dàng thành không gian săn mồi, đặc biệt là dữ liệu kỹ thuật số được dùng để kiểm tra dân số. Ngài viết trong một đoạn văn mạnh mẽ: “Nếu chúng ta không phản ứng kiên quyết hoặc chúng ta dung túng những hành vi này dưới bất kỳ hình thức nào, ở một mức độ nào đó, thì chúng ta trở nên đồng lõa với những sai trái đã xảy ra trong quá khứ, khi chế độ nô lệ được biện minh hoặc bị bỏ qua trong im lặng.” Để tăng thêm sức mạnh cho lời cảnh báo, ngài thay mặt Giáo hội xin lỗi vì sự chậm trễ trong việc lên án chế độ nô lệ.
Vượt qua lý thuyết “chiến tranh chính nghĩa”
Theo Đức Lêô, ngày nay thuyết này “thường xuyên được viện dẫn để biện minh cho bất kỳ cuộc chiến nào, ngoại trừ quyền tự vệ”.
Thông điệp Magnifica Humanitas cũng là lời cảnh báo mạnh mẽ về nguy cơ của các cuộc chiến tranh mới. Ngài lên án một sự thay đổi kép: không chỉ là cuộc chạy đua tái vũ trang, mà còn là sự bình thường hóa chiến tranh trong tâm trí mọi người, được các câu chuyện truyền thông gây chia rẽ cổ vũ và thường bị khuếch đại bởi các thuật toán thúc đẩy sự đối đầu và phản đối.
Denis Malvy: “Mối nguy hiểm thực sự của trí tuệ nhân tạo là mất đi khả năng kỳ diệu của chúng ta”
Ngài lập luận: “Chiến tranh không chỉ được tiến hành mà còn được chuẩn bị về mặt văn hóa qua các câu chuyện đơn giản, logic bạn thù, thông tin sai lệch và nỗi sợ hãi. Khi ký ức lịch sử bị phai nhạt và các tiêu chuẩn đạo đức bảo vệ thường dân và những người dễ bị tổn thương nhất bị suy yếu, việc trình bày bạo lực như là cần thiết, không thể tránh khỏi. Chính trong bối cảnh này, nhân loại bị trượt dốc về loại văn hóa bạo lực của quyền lực (§192).
Sự cứu rỗi thường đến qua những hạn chế
Đối diện với những hứa hẹn của chủ nghĩa siêu nhân và chủ nghĩa hậu nhân – những thứ tuyên bố vượt qua những hạn chế của con người nhưng trên thực tế dẫn đến sự phi nhân hóa – Đức Lêô đề xuất một con đường cứu rỗi khác: “Con người không phát triển mạnh mẽ bất chấp các hạn chế, nhưng thường là thông qua chúng” (§ 118). Thường thì trong thử thách, chúng ta nhân văn hơn và mở lòng để nhận ra dung mạo của Thiên Chúa và của người khác (§ 122). “Đối với thuật toán, lỗi là điều cần được sửa chữa; đối với con người, nó có thể là khởi đầu của một sự thay đổi sâu sắc.”
Trí tuệ nhân tạo sẽ có tác động đến sự sống còn của nhân loại
Trong khi thách thức cốt yếu của Đức Lêô là “duy trì bản chất con người sâu sắc” trong thời đại công nghệ, ngài tôn vinh khát vọng chính đáng của con người là “vượt lên chính mình”. Nhưng điều “vượt lên trên con người” thực sự không phải là công nghệ, ngài nhấn mạnh: đó là nhân loại được Thiên Chúa kết hợp trong sự yếu đuối và hữu hạn của mình, và được nâng lên để vượt lên chính mình, được nâng cao trong khả năng thiết lập mối quan hệ và tình yêu thương. Điều “vượt lên trên con người” thực sự không bắt nguồn “từ sự thần thánh hóa bằng công nghệ, mà từ sự vận hành của ân sủng Thiên Chúa nhận được trong Chúa Kitô”, khuôn mặt hoàn hảo của “nhân loại tuyệt vời” chúng ta.
Đức Lêô đặt câu hỏi: “Tháp Babel hay Giêrusalem? Chúng ta muốn xây dựng một thế giới như thế nào?”
Thực sự lựa chọn không phải là lựa chọn giữa cái thiện và cái ác, mệt mỏi và sợ hãi (trước trí tuệ nhân tạo), nhưng giữa hai con đường xây dựng: tiến bộ phục vụ cá nhân và các dân tộc, hoặc tiến bộ làm cho họ lệ thuộc vào logic của quyền lực.
Đức Lêô minh họa điều này bằng hai hình ảnh: hình ảnh Tháp Babel (biểu tượng của mô hình kỹ trị, của tiêu chuẩn hóa, của sự giả vờ tự cung tự cấp, của sự thống trị hy sinh những người yếu thế nhất) và hình ảnh người dân tái thiết các bức tường thành Giêrusalem (đồng nghĩa với sự đoàn kết của mọi lực lượng để xây dựng lợi ích chung và sự chung sống huynh đệ).
Nguyên tắc về mục đích phổ quát của cải được mở rộng đến các thuật toán
Đức Lêô xem xét cuộc cách mạng kỹ thuật số qua lăng kính giáo lý xã hội của Giáo hội và sáu nguyên tắc của Giáo hội, đóng vai trò là tiêu chuẩn để phân định: phẩm giá con người, lợi ích chung, mục đích phổ quát của cải, nguyên tắc bổ trợ, tình đoàn kết và công bằng xã hội, những nguyên tắc mà ngài bổ sung thêm sự tôn trọng đối với hệ sinh thái toàn diện.
Văn bản về phẩm giá con người: không điều kiện
Xuyên suốt thông điệp, chú trọng đến tầm ảnh hưởng của các công ty công nghệ lớn trên người dân, ngài mở rộng danh sách các tài sản phổ quát dành cho tất cả mọi người để ai cũng có thể tiếp cận được với dữ liệu kỹ thuật số và thuật toán, ngài nhấn mạnh: “Quyền sở hữu dữ liệu không thể chỉ được giao phó cho các cá nhân tư nhân (§ 108). Khi những tài sản này vẫn tập trung trong tay một số ít người, mà không có các hình thức chia sẻ và truy cập thích hợp, một sự mất cân bằng mới được tạo ra, trái ngược với mục đích phổ quát của tài sản và làm gia tăng khoảng cách giữa người được bao gồm và người bị loại trừ…” (§ 67).
Giáo hội tự vấn lương tâm
Theo ngài: “Giáo lý xã hội không chỉ là một thông điệp gửi đến xã hội: đó là cuộc tự vấn lương tâm cho Giáo hội.” Trước khi áp dụng sáu nguyên tắc này vào trí tuệ nhân tạo, đó là những lãnh vực cần cải cách trong Giáo hội. Lợi ích chung trong bối cảnh Giáo hội, mang hình thức của một phương pháp hiệp thông trong sứ mệnh phục vụ Nước Chúa. Nguyên tắc bổ trợ phải hỗ trợ trách nhiệm của các tín hữu, coi trọng ân sủng và kỹ năng, tránh bất kỳ chủ nghĩa gia trưởng nào bóp nghẹt tự do Tin Mừng. Yêu cầu tương tự cũng áp dụng cho nguyên tắc công lý: điều này bao hàm việc lắng nghe các nạn nhân bị lạm dụng – về tinh thần, kinh tế, thể chế, tình dục, quyền lực và lương tâm – với sự thừa nhận về tổn hại, sự đền bù công bằng và phòng ngừa. Ngài khen ngợi công việc của một số nhà báo nhiệt huyết với sự thật, họ đóng vai trò cơ bản trong việc phơi bày những bất công và lạm dụng.
Tiêu chuẩn xã hội cho sự đổi mới
Đức Lêô XIV tiếp bước Giáo hoàng Lêô XIII, 135 năm trước ngài đã đặt phẩm giá của công việc và người lao động vào trọng tâm thông điệp vĩ đại Tân sự Rerum Novarum, Đức Lêô XIV dành phần lớn suy tư của ngài (Chương 4) cho tác động của quá trình chuyển đổi kỹ thuật số đối với công việc.
Đức Lêô cảnh báo về những lời hứa hão huyền của Trí tuệ Nhân tạo và những tác động tiêu cực của nó: “Nguyên tắc chung là bảo vệ việc làm và vai trò không thể thay thế của cá nhân, làm giảm kỹ năng của người lao động, giám sát tự động, đẩy họ vào những nhiệm vụ cứng nhắc và lặp đi lặp lại.” Ngài kêu gọi điều chỉnh AI ở cấp quốc gia và quốc tế (bảo vệ việc làm, điều tiết thị trường, tiêu chí xã hội cho sự đổi mới, v.v.).
Kiên quyết từ chối giao phó quyết định giết người cho thuật toán, Đức Lêô cảnh báo về những nguy hiểm của AI trong chiến tranh: xói mòn trách nhiệm giải trình của những người liên quan và biến nạn nhân thành những dữ liệu đơn thuần. Ở đây, ngài tiến thêm một bước nữa bằng cách kiên quyết bác bỏ bất kỳ sự ủy thác quyền giết người nào cho thuật toán. Ngài nhấn mạnh: “Phán xét đạo đức không chỉ đơn thuần là một phép tính: nó liên quan đến lương tâm, trách nhiệm cá nhân và sự thừa nhận người khác là một con người. Quyết định sử dụng vũ lực gây chết người không thể được giao phó cho các quy trình mờ ám hoặc tự động, nhưng phải dưới sự kiểm soát hiệu quả, có ý thức và có trách nhiệm của con người (§ 200).”
Trong khi chờ đợi thông điệp, Đức Lêô chuẩn bị thử nghiệm trí tuệ nhân tạo trong chiến tranh
Cũng như ở những phần khác trong thông điệp, Đức Lêô không chỉ giới hạn ngài ở phạm vi đạo đức, ngài còn liệt kê các tiêu chuẩn chính xác để phân định: một chuỗi trách nhiệm có thể xác định được, thời gian ra quyết định đủ dài, và việc xác định và bảo vệ các nạn nhân dân sự.
Mọi người đều tham gia vào cuộc chiến như trong câu chuyện “Chúa tể những chiếc nhẫn”
Đối diện với cỗ máy nghiền nát mà trí tuệ nhân tạo có thể đại diện, Giáo hoàng từ chối bất kỳ sự cam chịu nào: “Không ai là không có trách nhiệm. Mọi người đều có phạm vi hành động riêng của mình.” Vì thế ngài đề xuất năm con đường cụ thể để ngăn chặn sự phi nhân hóa. Lần đầu tiên trong một thông điệp, ngài trích dẫn một nhân vật từ Tolkien trong tác phẩm Chúa tể những chiếc nhẫn, đưa câu chuyện sử thi vào giáo huấn Giáo hội Rôma: “Tuy nhiên, chúng ta không thể gom góp tất cả những dòng chảy của thế giới, chúng ta làm những gì trong khả năng chúng ta để nhổ tận gốc cái ác trên những cánh đồng mà chúng ta biết, để những người sống sau chúng ta có được đất đai thích hợp để canh tác.” (§ 213).
Giuse Nguyễn Tùng Lâm dịch
Mikali Nguyễn
Vatican News
Thông điệp xã hội mới của Đức Thánh Cha mang tên Magnifica Humanitas (“Nhân loại kỳ diệu”), tập trung vào việc bảo vệ con người trong thời đại trí tuệ nhân tạo (AI).
Động lực mạnh mẽ cho tiến trình thảo luận về các nguyên tắc đạo đức và pháp lý cho AI
Phát biểu ngày 26/5/2026 tại trụ sở Hội đồng Đại kết ở Geneva, Thuỵ Sĩ, Đức Giám mục người Đức Heinrich Bedford-Strohm của Giáo hội Luther, Chủ tịch Ủy ban Trung ương của Hội đồng Đại kết, nhận định rằng sự phát triển công nghệ hiện nay đang diễn ra với tốc độ quá nhanh, trong khi các quy định nhằm bảo đảm việc sử dụng công nghệ cách có trách nhiệm lại không theo kịp. Theo ngài, điều này khiến cho một cuộc thảo luận công khai toàn cầu về các nguyên tắc đạo đức và pháp lý cho AI trở nên “hết sức cấp thiết”.
Đức Cha cho rằng thông điệp của Đức Thánh Cha mang lại một động lực mạnh mẽ cho tiến trình đối thoại này. Ngài nhấn mạnh rằng các Giáo hội, với kho tàng suy tư về phẩm giá con người, có thể đóng góp đáng kể vào việc định hướng sự phát triển của AI và kỹ thuật số.
Công nghệ phải phục vụ việc nâng cao và làm phong phú đời sống con người
Trong khi đó, mục sư Jerry Pillay, Tổng thư ký Hội đồng Đại kết, ghi nhận rằng tổ chức này từ lâu đã nhìn nhận những lợi ích mà công nghệ và trí tuệ nhân tạo mang lại trong nhiều lĩnh vực của đời sống. Tuy nhiên, ông cũng cảnh báo rằng nếu không được kiểm soát cẩn trọng, AI có thể đe dọa các giá trị tinh thần, luân lý và đạo đức căn bản. Mục sư khẳng định: “Công nghệ phải phục vụ việc nâng cao và làm phong phú đời sống con người, chứ không thay thế công việc, các giá trị và phẩm giá của con người”.
Hội đồng Đại kết Thế giới hiện quy tụ 352 Giáo hội và cộng đoàn Kitô giáo thuộc các truyền thống Tin Lành, Anh giáo, Chính thống và Công giáo Cổ truyền tại khoảng 140 quốc gia, đại diện cho hơn 580 triệu Kitô hữu. Dù Giáo hội Công giáo không phải là thành viên chính thức, Tòa Thánh vẫn duy trì nhiều hình thức hợp tác và đối thoại với tổ chức này từ nhiều thập niên qua.
Tác giả: Deborah Castellano Lubov
Xuân Đại biên dịch
TGPSG/Vatican News -- Trong cuộc phỏng vấn với Vatican News, Đức Tổng Giám mục Ronald Hicks của New York gọi thông điệp đầu tiên của Đức Giáo hoàng Lêô XIV là Magnifica humanitas là văn kiện thiết yếu cho các thế hệ mai sau, đồng thời khẳng định Đức Giáo hoàng đang nêu lên những vấn đề đúng đắn, đặc biệt liên quan đến bản chất đang thay đổi của lao động, khi nhiều người trẻ trong Tổng Giáo phận của ngài đặt câu hỏi: “Liệu tôi có đang học cho một nghề nghiệp sẽ không còn tồn tại trong 10 năm tới không?”
“Tôi cảm thấy Đức Thánh Cha thực sự nắm bắt được những vấn đề cốt lõi đang diễn ra trong thế giới hôm nay. Ngài đang trực tiếp đề cập đến chúng. AI sẽ còn hiện diện lâu dài.”
Trong cuộc phỏng vấn với Vatican News sau khi Đức Giáo hoàng Lêô XIV công bố thông điệp đầu tiên, Đức Tổng Giám mục Ronald Hicks của New York đã chia sẻ như trên khi hoan nghênh quyết định của Đức Thánh Cha sớm đề cập đến AI ngay từ đầu triều đại giáo hoàng của ngài.
Mô tả Magnifica humanitas là “đúng lúc”, “thiết thực” và cần thiết cho các thế hệ tương lai, Đức Tổng Giám mục New York nhìn nhận rằng trí tuệ nhân tạo sẽ tiếp tục hiện diện lâu dài và ca ngợi Đức Giáo hoàng Lêô vì đã trực diện đối mặt với vấn đề này, đồng thời nỗ lực bảo đảm sự phát triển công nghệ luôn đặt nền tảng trên phẩm giá con người và công ích.
Ngài bày tỏ lòng biết ơn đối với Đức Thánh Cha “vì ngay trong giai đoạn đầu triều đại giáo hoàng, ngài đã trao cho chúng ta một văn kiện có chiều sâu, thiết thực và rất cần thiết như thế này.”
Thưa Đức Tổng Giám mục Hicks, Đức Tổng nhìn thấy ý nghĩa nào nơi thông điệp đầu tiên của Đức Giáo hoàng Lêô XIV, Magnifica humanitas?
Trước hết, tôi thực sự biết ơn về thông điệp này. Tôi cảm thấy Đức Thánh Cha thực sự nắm bắt được những vấn đề cốt lõi đang diễn ra trong thế giới hôm nay. Ngài đang trực tiếp đề cập đến chúng. AI sẽ còn tồn tại lâu dài và là điều mà mọi người đều đang nói tới.
Tôi nghĩ ngay từ đầu, Đức Thánh Cha đã cho thấy rằng với tư cách là Hội Thánh, chúng ta sẽ dấn thân vào thế giới và đối diện với những vấn đề thực tế. Đây là một vấn đề đúng lúc. Đây là một vấn đề rất thiết thực.
Điều tôi cũng trân trọng nơi thông điệp này là ngài rất coi trọng đối thoại. Ngài muốn có những cuộc trao đổi xoay quanh AI và cách tốt nhất để sử dụng nó. Ngài không nói rằng chúng ta hãy trốn tránh hay giả vờ như nó không tồn tại. Ngài nói rằng AI thực sự tồn tại, nhưng cần có sự quản trị mang tính đạo đức; cần có trách nhiệm chung; cần có sự hợp tác trong việc sử dụng AI vì công ích.
Tôi không chỉ biết ơn mà còn thực sự hào hứng với thông điệp này. Tôi nghĩ thế giới cần đến nó. Văn kiện này đang được đón nhận rất tích cực. Tôi nóng lòng chờ đợi để chúng ta tiếp tục cuộc đối thoại và trao đổi với nhau về chủ đề này.
Đúng vậy. Chắc chắn Đức Giáo hoàng Lêô không hề sợ công nghệ. Ngài có niềm đam mê với toán học và có bằng cử nhân toán học... Là Tổng Giám mục New York, một thành phố thường được xem là trung tâm của quyền lực, kinh doanh, công nghệ và đổi mới, Đức Tổng nhận thấy có những phản ứng nào đối với văn kiện này, một văn kiện cũng đề cập đến giới công nghiệp và kêu gọi bảo vệ con người trong thời đại trí tuệ nhân tạo?
Tôi chỉ nghe và thấy một cảm nhận cởi mở, đón nhận và biết ơn khi mọi người tiếp nhận thông điệp này từ Đức Thánh Cha. Ai cũng nói rằng có rất nhiều điều chúng ta chưa hiểu về AI. Vì thế, hãy bắt đầu nói về nó, và thực tế là chính Đức Thánh Cha cùng Hội Thánh Công giáo đang ở trung tâm của cuộc trao đổi này. Ngay cả những người không phải là tín hữu Công giáo thực hành cũng tham gia vào cuộc đối thoại này. Đây là một cuộc trao đổi rất cởi mở và được chào đón.
Và tôi nghĩ mọi người muốn đặt ra những câu hỏi như: Chúng ta có để AI tự vận hành hay không? Chúng ta có để nó bị kiểm soát bởi một số ít người chỉ vì lợi nhuận hay không? Hay AI có thể được sử dụng vì lợi ích của thế giới, vì lợi ích của nhân loại?
Tôi cũng thích cách mà trong thông điệp này, Đức Giáo hoàng Lêô thực sự suy tư về ý nghĩa của việc làm người. Trong một thế giới ngày càng tinh vi hơn về công nghệ và về cách AI có thể hoạt động, tôi nghĩ có những câu hỏi rất quan trọng được đặt ra về việc làm người nghĩa là gì.
Văn kiện này được mọi người đón nhận bởi vì cuối cùng thì tất cả chúng ta đều là con người. Chúng ta cùng ở trong hành trình này với nhau, và tôi hy vọng mọi tâm hồn đều được hiệp nhất để cùng cổ võ phẩm giá con người cho tất cả mọi người. Có rất nhiều điều được chứa đựng trong bản văn súc tích nhưng tuyệt đẹp này.
Trong số những mối quan tâm của Giáo hoàng Lêô được nêu trong văn kiện, mối quan tâm nào gây ấn tượng sâu sắc nhất nơi Đức Tổng? Và Đức Tổng mong muốn mọi người, kể cả trong Tổng Giáo phận của mình, đón nhận điều gì từ văn kiện này?
Tôi nghĩ đôi khi chúng ta muốn rút gọn mọi thứ chỉ còn vài câu trích dẫn ngắn gọn. Nhưng tôi nghĩ đây là một trong những văn kiện, một trong những thông điệp mà chúng ta cần ngồi lại với nó, phân định, cầu nguyện, trao đổi và suy ngẫm.
Về câu hỏi của bạn, điều gì thực sự gây ấn tượng mạnh nơi tôi? Tôi nghĩ đó là cách ngài kết nối với thế giới hôm nay. Ngài có đề cập đến việc AI sẽ ảnh hưởng thế nào đến thị trường lao động. Tôi đã lắng nghe những người trẻ và giới trẻ của chúng tôi, và thấy chủ đề AI thực sự nằm ở trung tâm những mối quan tâm, suy nghĩ và lo lắng của họ.
Người trẻ đang đặt câu hỏi: Liệu tôi có đang học cho một công việc hay một nghề nghiệp mà trong khoảng mười năm tới sẽ không còn tồn tại nữa vì AI sẽ thay thế hay không? Có sự lo lắng, có những bận tâm, và họ cũng đang tìm kiếm sự định hướng. Tôi nghĩ thông điệp này mang đến cho chúng ta một lộ trình rất thực tế để giải quyết cả những vấn đề rất cụ thể mà mọi người ở mọi lứa tuổi đang đối diện.
Nghĩ đến thông điệp Rerum novarum của Đức Giáo hoàng Lêô XIII, được Đức Giáo hoàng Lêô XIV nhắc đến nhiều lần, Đức Tổng có thực sự tin rằng cuộc cách mạng kỹ thuật số có thể được so sánh với cuộc Cách mạng Công nghiệp về mức độ ảnh hưởng hay không?
Bạn nói rất đúng, có một mối liên hệ trực tiếp với Rerum novarum. Cuộc Cách mạng Công nghiệp đã thay đổi toàn bộ thế giới. Khi nghĩ đến việc nó đã thay đổi thị trường lao động như thế nào, người ta từng lo lắng liệu công việc chúng ta làm còn giữ được phẩm giá con người hay không. Liệu chúng ta có bị biến thành những nô lệ hay cỗ máy chỉ chạy theo lợi nhuận hay không? Những vấn đề đó cần được giải quyết trong thời kỳ Cách mạng Công nghiệp, và Rerum novarum đã thực hiện chính điều đó.
Tôi nghĩ rằng, trong các thập niên và trong các thế hệ sắp tới, thông điệp này sẽ được sử dụng theo cách tương tự. AI sẽ còn tồn tại lâu dài. Nó sẽ thay đổi mọi thứ. Tôi nghĩ chúng ta sẽ đặt lại những câu hỏi tương tự: Liệu mọi thứ chỉ được thúc đẩy bởi lợi nhuận, hay chúng ta sẽ hướng đến điều gì đó vì lợi ích của nhân loại để con người không trở thành những nô lệ hay cỗ máy phục vụ lợi nhuận? Và AI sẽ ảnh hưởng thế nào đến công ích? Vì vậy, nhận định của bạn hoàn toàn xác đáng. Có một mối liên hệ trực tiếp với Rerum novarum. Và tôi nghĩ thông điệp này của Đức Giáo hoàng Lêô sẽ có ý nghĩa rất lớn cho nhiều thế hệ mai sau.
Thưa Đức Tổng Giám mục Hicks, Magnifica humanitas là một thông điệp xã hội. Vậy theo Đức Tổng, có khía cạnh nào trong văn kiện được coi là đặc biệt quan trọng đối với sứ vụ mục vụ của Hội Thánh không? Chúng ta thường nghe nhắc đến, kể cả trong buổi giới thiệu chính thức do Đức Giáo hoàng Lêô trực tiếp trình bày, rằng đây không chỉ là thông điệp về trí tuệ nhân tạo, mà còn là về việc bảo vệ con người trong thời đại trí tuệ nhân tạo. Theo quan điểm của Đức Tổng, điều này quan trọng thế nào đối với sứ vụ mục vụ của Hội Thánh?
Chắc chắn rồi. Bạn hoàn toàn đúng khi nói rằng cuối cùng thì thông điệp này đặt ra câu hỏi: làm người nghĩa là gì? Và đối với Hội Thánh Công giáo, rõ ràng chúng tôi sẽ đón nhận điều đó như một phần trong sứ điệp và sứ vụ của mình.
Chính Chúa Giêsu mời gọi chúng ta trở nên con người trọn vẹn, bởi Người đã đến thế gian vừa là con người thật vừa là Thiên Chúa thật. Người muốn chúng ta được chia sẻ sự sống vĩnh cửu với Người và phản chiếu đời sống của Chúa Giêsu trong cuộc sống của mình. Thông điệp này liên kết trực tiếp với điều đó.
Chúng ta liên hệ với nhau như thế nào? Làm người nghĩa là gì? Làm sao chúng ta nhìn thấy khuôn mặt Thiên Chúa nơi nhau trong công trình tạo dựng, và nhìn thấy anh chị em mình nơi khuôn mặt của người khác? Tất cả những điều đó đều gắn liền với nhân tính của chúng ta, vốn là một phần trong giáo huấn và sứ vụ của Hội Thánh.
AI sẽ ảnh hưởng đến tất cả những điều ấy. Vì vậy, khi Đức Giáo hoàng Lêô kết nối hai điều này với nhau, tôi nghĩ điều đó rất đúng lúc, rất thiết thực và chắc chắn chúng ta cần đến nó. Và văn kiện này sẽ còn được sử dụng trong một thời gian rất dài.
Đức Tổng còn muốn chia sẻ thêm điều gì nữa không?
Tôi chỉ muốn bày tỏ lòng biết ơn đối với Đức Thánh Cha vì ngay trong giai đoạn đầu triều đại giáo hoàng, ngài đã trao cho chúng ta một văn kiện có chiều sâu, thiết thực và cần thiết như thế này. Tôi biết ơn sự lãnh đạo của ngài và mong chờ xem những cuộc trao đổi cũng như các quyết định sẽ tiến triển thế nào từ đây.
Ngài đang góp phần định hình diện mạo của thế giới. Và ngài thực hiện điều đó trong bối cảnh giáo huấn xã hội Công giáo cũng như sứ vụ của Hội Thánh, vốn bắt nguồn từ chính Chúa Giêsu Kitô. Tôi thực sự biết ơn Đức Thánh Cha.