sebze bahçesi

[Ahmet Şakir]

  
                               SEBZE BAHÇESİ
Amatör bir bahçeci için sebze yetiştirmek son derece keyifli bir
uğraştır. Önceleri 3-5 fide domates biber, belki de bir köşeye 
ekilen  maydanoz tohumları ile başladığımız bu merak zamanla
vazgeçilmez bir hobi haline gelir. Yetiştirdiğimiz ürünleri elimizle
toplamak, bunları ailemize ve dostlarımıza sunduğumuzda aldığımız
iltifatlar büyük gurur kaynağı olduğu gibi, yeni çeşitler denemek
için  bizi heveslendirmeye  yetip, artar.
 
Doğal  lezzetlere hasret kaldığımız günümüzde  dalından koptuğu anda
tüketebileceğimiz sebzeler  hem sağlık hem de damak tadımız açısından
bulunmaz bir lüks olacaktır. Sebzeleri dondurarak, kurutarak, salça,
turşu veya  konserve yaparak değerlendirmek de işin başka bir keyifli
ve faydalı yönüdür.
 
Ayrıca kendi yetiştirdiğimiz sebzeleri iyice büyüyüp kartlaşmadan 
koparabilir, onları en körpe haliyle soframıza getirebiliriz.
Bu hobinin tek mahzurlu yönü manavdan alınan sebzelerden artık bir tat
alamayacak olmamızdır:))
 
Her işte olduğu gibi sebze yetiştirmenin  bir takım önemli kuralları
vardır. Toprağın  hazırlanmasından başlayarak, yetiştirmenin her
aşamasında zamanlama son derece önemlidir. Ekim, dikim, çapa, sulama ,
ilaçlama , ürünün toplanması gibi  işlemler daima en uygun zamanda
yapılmalıdır.
 
Sebzeler çok kısa sürede büyür ve ürün verirler. Bu durum emeğimizin
karşılığını kısa sürede almamız açısından çok güzeldir. Ancak bu süre
zarfında  yoğun bir bakım ve ilgi gerektirirler.
 
SEBZE BAHÇESİ NE BÜYÜKLÜKTE OLMALIDIR
 
Bahçemiz küçük veya büyük olabilir. Ancak sebze için ayırtacağımız yer
ihtiyaçlarımızla orantılı olmalıdır.
Esasen iyi bir planlama, iyi bakım, bol gübre ve su kullanıldığında
küçük bir alanda bile fazlasıyla ürün alınabilir.
Sebze bahçesinin eve yakın olması da kolaylık sağlar.
 
● Bahçeden yararlanacak kişi sayısı nedir?
 
● Sebzeleri sadece taze mi tüketeceğiz?
 
● Yoksa  ürünleri ilerisi için değerlendirmeyi planlıyor muyuz?
 
● En önemlisi bu iş için ne kadar vakit ayırabiliyoruz veya gücümüz
yeterli mi?
 
Gücümüzü aşan gayretler içine girerek bunalmamak ya da lüzumundan
fazla yetişen ürünle ne yapacağımızı şaşırmamak için kendimize bu
soruları sormalıyız.
 
Yetiştirilecek çeşitler tesbit edilirken de ailemizin tercihleri göz
önüne alınmalıdır. Mesela evde kimse fasulye sevmiyorsa bu sebzeyi
ekmenin bir manası yoktur.
 
Yer yeterli değilse balkabağı, karpuz ve kavun gibi çok yayılan
ürünleri ekmek de iyi bir fikir değildir.
 
PLANLAMA
 
Sebze bahçesinin yerini tesbit ettikten sonra ilk işimiz  kağıt
üzerinde bir planlama yapmak olmalıdır.
 
 Daha sonrasında ise yaptığımız bütün işleri tarih atarak kaydedersek
çok faydasını görürüz.
 
Özellikle ilaçlama zamanları kaydedilmelidir.
 
 SEBZE HANGİ TOPRAKTA YETİŞİR?
 
Toprak  yumuşak, su tutma kapasitesi yüksek ve besince  zengin, zemin
iyi drenajlı olmalıdır. Yeri düz veya hafifçe eğimli ise iyidir. Ancak
normalden daha fazla eğim varsa teraslama yapmak  gerekir.
Kumlu topraklar baharda çabuk ısınması sebebiyle erken ürün almak için
idealdir. Ancak hasat zamanı kısa sürer ve verim düşük olur. Su tutma
kapasitesi bolca çiftlik gübresi ilave edilerek artırılır.
 
Killi topraklar besince çok zengin olmakla beraber ağır ve işlenmesi
zor topraklardır. Geç ekim için uygundur. Bol ve kaliteli ürün verir.
Biraz kum ve koyun gübresi veya kompost ile beraber işlenerek
gevşetilir.
 
Sebze için en iyi toprak gevşek,humusça zengin, kumlu, killi karışım
topraklardır.
 
GÜNEŞ VE RÜZGAR
 
Bahçe yeterince güneşli ve rüzgardan korunmuş olmalıdır.Sebzelerin
çoğu ancak bol güneş aldıkları takdirde verimli olurlar. Özellikle
meyve ve tohumları için yetiştirilen cinsler böyledir.
Domates, biber, patlıcan, salatalık, mısır, fasulye, kavun, karpuz ve
kabak türleri gibi..
 
Hafif gölgede yetişen sebzeler çoğunlukla yaprakları veya kökleri 
kullanılan cinslerdir.
Lahana, marul, ıspanak, pazı, kereviz,turp, havuç,  maydanoz ve
dereotu gibi..
 
Rüzgâr sebzeye iyi gelmez. Yaprakları kavurur. Bitkileri sarsalayarak
verim düşmesine ve ömrünün kısalmasına sebep olur.
 
Tedbir olarak bahçenin etrafına duvar,tahta perde veya çit yapılabilir.
1 metre duvar 3 metre genişliğinde bir yeri rüzgârdan korur. En iyi
usul sebze bahçesinin çevresini çit bitkileriyle çevirmektir. Bunlar
süs çalıları olabilir. Üzüm asması veya başka  sarmaşıklar da çitlere
sardırılabilir.
 
Sebze bahçesinde ağaç bulunmamalıdır. Gerek gölgesiyle gerekse besin
ve suya fazlası ile ortak olarak sebze verimini düşürür.
 
SULAMA
Bahçede bol su mevcut olmalıdır. Sebzelerin yeterli ve düzenli
sulamaya ihtiyacı vardır. Filanca sebze su istemez diye bir şey
yoktur. Ama her sebzenin su ihtiyacı farklıdır.
 
Sebzelerin tohumdan çıkma aşamasında az ve sık sulanarak toprağı nemli
tutmak gerekir. Aşırı su çürümeye sebep olur. Toprağı kurutmak da
tohumların çimlenmesini önler.
 
Yetişkin sebzelere ise belli aralıklarla bolca su verilir. Az ve sık
sulamanın  fazla  bir faydası yoktur.
 
Sulama daima akşam geç vakit veya sabah güneş çıkmadan yapılmalıdır.
Özellikle mantar hastalıklarını önlemek için sabah sulaması tavsiye
edilir. Zira  akşam sulamasında ıslanan toprak bu gibi hastalıkların
üremesi için elverişli hale gelir. Ayrıca toprak günün sıcaklığını
taşırken verilecek soğuk su bitkilere şok etkisi yapabilir.
 
TOPRAĞIN İŞLENMESİ
 
 Sebze bahçesi mümkünse sonbaharda  en az 25-30 cm derinlikte
bellenerek alt üst edilir. Bu arada kalıcı yabani otlar, kökler, büyük
taş ve kesekler tamamen ayıklanır. Toprak çok gevşekse kış yağışları
ile besin kaybı olabileceği için bu iş erken ilkbahara bırakılır.
 
İlkbaharda dikimden en az  1 ay önce bahçe düzenlenir. Sabit yollar
ayrılır. Sebze parselleri belirlenir. Buralara  metrekare başına 1
kova hesabı ile iyi yanmış gübre veya kompost eklenerek yeniden
bellenir.
 
Dikimden birkaç gün önce  toprak çapa ve tırmıkla iyice işlenip
inceltilir. Sebzenin cinsine göre tabla veya karıklar hazırlanır.
Bütün bu işler yapılırken toprak tavlı olmalıdır. Çok ıslak ve kuru
toprakla çalışmak iyi değildir.
 
Toprağın tavlı olup olmadığını anlamak için  avuca alınıp sıkılır.
Kalıp gibi duruyorsa çok ıslaktır ve işlemek için biri-iki gün
beklemelidir. Tamamen ufalanıyorsa çok kuru demektir. Kuru toprağı
işlemeden bir gece önce hafifçe sulamak gerekir.
 
Toprağın erken kazılması havalanmasını ve gübre ile beraber çözülerek
kolay işlenmesini sağlar. Toprak kazıldığı anda fide veya tohum ekmek
hiç iyi netice vermez. Sebzeler hassas köklere sahip bitkilerdir.
Ekildikleri yere bir an önce adapte olabilmeleri için toprağın çok iyi
işlenmiş olması gerekir.
 
Amatör bahçecilikte suni gübrenin yeri olmamalıdır. Doğal yollarla
yetiştirilen sebzeler miktar olarak az bile olsa lezzet ve sağlık
açısından son derece üstün vasıflara sahiptir.
Bolca çiftlik gübresi veya kompostun yanı sıra meyve zamanı 2 haftada
bir  verilecek gübre şerbeti ürün kalitesi ve artışında çok faydalı
olacaktır.
 
GÜBRE ŞERBETİ
 
Uygun bir kova veya teneke içine birkaç kürek gübre konur ve üzerine
su doldurulur. Ağzı kapatılır. 3-4 gün bekletilir. Sebzeler
toplandıktan sonra su verilir. Bu sırada evlekler su doluyken gübre
şerbeti karıkların arasına dökülür.  Kuş gübreleri her zaman böyle
kullanılmalıdır. Yalnız bunların bekleme süresi 8-10 gün olmalıdır.
Bitkileri yakmamak için dikkatli olmalıdır.
 
Sebzeler salma su ile veya karıkların arasına kontrollü su verilerek
sulanır. Kök çürüklüğüne karşı karık usulü sulamak daha iyidir. Seyrek
fakat doyasıya sulamak şarttır. Hafifçe ıslatmanın hiç yararı yoktur.
Özellikle güneşte yapraklara su sıkmak iyi değildir. Yapraklarda leke
ve yanıklara sebep olur.
 
Yalnız salatalık ve fasulye gibi sebzelerle, yenecek otlarda toprağı
kurutmamak gerekir. Bu türler daha sık sulanır.
 
Aşırı sulama topraktaki besin maddelerini  azaltır.Tuzlanmaya yol
açarak toprağı çoraklaştırır. Sulama kararında olmalıdır.
 
TOHUM - FİDE
 
Sebzeler bahçeye cinsine göre tohum  veya fide olarak ekilir.
 
Mısır, fasulye, bezelye, bakla, bamya,  yenecek otların çoğu  ve
havuç, turp gibi bazı kökleri yenen sebzeler direkt tohum halinde
ekilir. Bu sebzeler fidelenmeye gelemezler.
Patates ve yerelması yumruları, soğan ve sarmısak tohum veya
arpacıkları ile yetişir.
Karpuz, kavun,hıyar ve kabak türleri de tohum halinde ekilir. Ancak bu
sebzelerin önce küçük saksılarda yetiştirildikten sonra bahçedeki
nihai yerine dikilmesi çok daha iyi netice verir.
 
Domates, biber ve patlıcanın direkt tohum olarak bahçeye ekilmesi
pratik değildir. Bu sebzeler 1-2 kere şaşırtıldıkları takdirde daha
erken meyve verir ve daha kuvvetli olurlar.
 
Kereviz, lahana, karnıbahar, marul ve pırasa gibi sebzeler de fide
olarak ekilmelidir.
Fideleri   yastık denilen bol gübreli ve iyi hazırlanmış  yataklara
tohum ekerek kendimiz yetiştirebilir veya hazır fide alabiliriz.
 
Her sebzenin ekim ve bakım işleri farklılıklar gösterir. Bu yüzden
sebzeleri tanıtırken her birini ayrı ele alacağım.
 
ŞAŞIRTMA NEDİR?
 
Şaşırtma fidenin bir yerden sökülüp başka yere dikilmesi demektir.
Fideleri değişik şartlara alıştırarak kuvvetlendirmek için  yapılır.
Bu fideler sarsıntı geçirmelerine rağmen, tohumdan çıkan fidelerden
daha erken gelişir ve meyve verirler. Bazı çiçek ve sebzeler buna
ihtiyaç duyarken bir kısmı bu işlemden hiç hoşlanmazlar.
 
   MALÇ
 
Yabani otları ve su kaybını önlemesi açısından sebzelere malç
yapılması çok iyi olur. (Bakınız: MALÇ)
 
HASTALIK VE ZARARLILARA KARŞI ALINACAK TEDBİRLER
 
Hastalıklarla mücadele çok önemlidir.Aksi halde bir mevsimlik emek
birkaç günde yok olabilir.
 
● Havadar mekan, iyi bir toprak hazırlığı, tam vaktinde yapılan bakım
ve sulama işleri, hastalıklara dayanıklı tohumlar, sağlıklı fideler 
gibi baştan alınacak tedbirler hastalık riskini çok azaltır.
 
● Kullanılan gübre mutlaka en az bir yıllık olmalıdır. Taze gübre
hastalık riski taşır.
 
● Yabani otlar yalnız  su ve besine ortak olmakla kalmaz, hastalıklar
için ideal bir yuvadır. Ot mücadelesi amansız olmalı ve mevsim boyunca
sürmelidir.
 
● Her türlü bitki artıkları bahçeden uzaklaştırılmalı, destek olarak
kullanılan sırık ve çalılar da güzelce ilaçlanmalıdır.
 
● Sebzeler aynı yere en az 3 yıl ara ile tekrar ekilerek münavebe
yapılmalıdır
 
 HASTALIK VE ZARARLILARLA MÜCADELE
 
Sebzelere en çok zarar veren hastalıklar mantar türü olanlardır.
Yaprak yanığı, külleme, her türlü küf hastalıkları ve mildiyö gibi..
 
Havasız ve aşırı rutubetli ortam, hastalık riskini artırır.Fide
araları yeterince seyrek olmalı, fideler akşam yerine sabah güneş
çıkmadan sulanmalıdır. Sebzeler tohum safhasından itibaren her iki
haftada bir bakırlı bir ilaçla ilaçlanmalıdır.
 
Salatalık (hıyar)  başta olmak üzere sebzeleri yağış sonralarında 
ilaçlamanın önemi büyüktür.
 
Böcek türü zararlılar için kullanılan ilaçlar sağlığımıza çok daha
zararlıdır.Ayrıca döllemeye katkısı olan faydalı böcekleri de öldürür.
O yüzden gelişi güzel kullanılmamalıdır.
 
Tırtıl ve iri böcekler elle toplanabilir. “Aphid” denilen yaprak
bitleri ile ev yapımı ilaçlarla mücadele edilebilir. (Bakınız:EV
YAPIMI İLAÇLAR)
 
Sebzelere çok zararlı olan salyangozlar gezdikleri yerlere odun külü
serpilerek engellenebilir. Sebzeye zararı yoktur. Tuz da etkilidir
ancak bitkilere ve toprağa zararlı olabileceği için fazla kullanılmaz.
 
Beyaz sinek gibi çok zararlı böcekler için ise mecburen tarım ilacı
kullanılır. Prensip olarak böcek görülmeden ilaç yapılmaz.
 
Görüldüğü zaman icap ederse örnek götürülerek en uygun ilaç alınır ve
talimatlara  göre kullanılır. (Bakınız: ZARARLILARLA MÜCADELE)
 
Zararlılarla doğal yollarla mücadele etme usulleri çok çeşitlidir
ancak amatör bahçelerde uygulamak zor olabilir.