Toksoj kaj toksinoj

[Harri Laine]

Renato skribis, 3.9.2008 20:18:

> Bone. Ne tiu, kiu diskutas multe, sed tiu, kiu prezentas la jam
> pretan linion havas ŝancon gajni.

Jen do io por pridiskutado:

tokso --> venen-o, venen-a substanc-o

toksa --> venen-a

toksi --> venen-i, eni-ig-i venen-o-n

toksomanio --> drog-o-mis-uz-o

toksologio --> venen-scienc-o, venen-medicin-o

antitokso --> kontraŭ-venen-o

toksin-o --> (mikrob-a) venen-o, (mikrob-a) venen-substanco

antitoksino --> kontraŭ-venen-o

endotoksino --> en-ĉel-a venen-o

neŭrotoksino --> nervo-venen-o

En PIV troviĝas ankaŭ la enigmaj "teletokso" kaj "teletoksado", por
kiuj mi trovis nenian motivon en la ekster-PIV-a mondo. Eble temas pri
fenomeno, kiu havas internacie nomon, kiun oni transskribus esperante
"alelopatio", t.e. malsimbiozo, kemia malutilado al proksimaj kreskaĵoj.

Harri

[Renato Corsetti]

Harri:

Jen do io por pridiskutado:

Mi enmetis viajn proponojn. Nun la diskutado povas komenciĝi.

En PIV troviĝas ankaŭ la enigmaj "teletokso" kaj "teletoksado"

Mi neniam renkontis similajn raidkojn en la itala.

Amike

Renato

[Leo De Cooman]

Teletokso: antaŭ ne tre longe oni malkovris, ke iuj plantoj eligas kemiaĵojn por "komuniki" al la ekstera mondo, ekzemple por rezervi spacon al si, por "voki" rabinsektojn (por ke tiuj venu detrui afidojn), por "averti" aliajn plantojn, ke estas "atako" (pro kiu averto la apudaj plantoj ekzemple pliigas la taninojn en siaj folioj), ktp. Iuj tiaj eligataj kemiaĵoj estus jasminatoj, se mi bone memoras. Sendube iuj el tiuj kemiaĵoj estas venenaj/ toksaj, kaj ĉar ili agas je distanco, oni nomis tiujn tele-toksaj.

Amike salutas

Leo

----- Oorspronkelijk bericht -----

Van: Renato Corsetti

Aan: la-bona...@googlegroups.com

Verzonden: donderdag 4 september 2008 8:34

Onderwerp: (la bona lingvo) Re: Toksoj kaj toksinoj

---

Neniu viruso estas trovita en la ricevita mesagho
Checked by AVG - http://www.avg.com
Version: 8.0.169 / Virus Database: 270.6.16/1650 - Release Date: 3/09/2008 16:13

[Renato Corsetti]

Leo:

Teletokso: antaŭ ne tre longe oni malkovris, ke iuj plantoj eligas kemiaĵojn por "komuniki" al la ekstera mondo. . .

Tre interesa, kvazaŭ sciencfikcia, malkovro. Eble iam oni malkovros ke kreskaĵoj povas ankaŭ lerni lingvojn kaj tiam tute novan inform-kampon malfermiĝos por ni.

Sendube iuj el tiuj kemiaĵoj estas venenaj/ toksaj, kaj ĉar ili agas je distanco, oni nomis tiujn tele-toksaj.

Do, pli serioze, nun ni devas elpensi pli kompreneblan aternativon. Mi lanĉas la unuan:

(arb-a)  venen-el-send-o

Amike

Renato


 

[Antonio De Salvo]

 

>Harri:

En PIV troviĝas ankaŭ la enigmaj "teletokso" kaj "teletoksado"

 

Renato:

Ø     Mi neniam renkontis similajn radikojn en la itala.

Ø     Antonio:

Ankaux mi, gxis nun, neniam renkontis egalvalorajxojn de tiuj terminoj en la itala.

Tamen, sercxante en la reto, mi malkovris, ke tio sxuldigxas al mia propra nekono, cxar ja ekzistas en faka itala lingvo la termino “teletossicità”: Temas pri fenomeno okazanta cxe vegetajxoj, kiuj ofte produktas toksajxojn, kun la celo malhelpi la gxermadon de aliaj antagonismaj kreskajxoj. Precipe, multaj trudherboj konkurencas kun la kulturataj kreskajxoj, kaj klopodas veneni aeron kaj akvon gxis la kulturata kreskajxo velkas.

Tiu fenomeno enkadrigxas en la pli vasta koncepto “alelopatio”, pri kiu oni vidu

http://eo.wikipedia.org/wiki/Alelopatio

 

Gxis

Antonio De Salvo

 

 

[Antonio De Salvo]

Rernato:

Do, pli serioze, nun ni devas elpensi pli kompreneblan aternativon. Mi lanĉas la unuan:

(arb-a)  venen-el-send-o

Mi respondas:

mi ne volas revigligi la fajron de malnova diskuto, sed “arba” sxajnas al mi tro limiga termino: fakte, ne nur arboj eligas venenajxojn (ankaux arbustoj, herboj ktp).

Gxis

Antonio De Salvo

 

[Renato Corsetti]

Antonio:

| mi ne volas revigligi la fajron de malnova diskuto, sed “arba” sxajnas al mi tro limiga termino: fakte, ne nur arboj eligas venenajxojn (ankaux arbustoj, herboj ktp).

Bone. Proponu vian linion. [Mi ne scias, ĉu nur arboj elsendas tiun venenon aŭ ankaŭ herboj].

Amike

Renato

[Renato Corsetti]

Antonio:

Tiu fenomeno enkadrigxas en la pli vasta koncepto “alelopatio”

Bonvolu proponi linion kun ekvivalenta esprimo por alelopatio.

Amike

Renato

[Antonio De Salvo]

 

Antonio:

| mi ne volas revigligi la fajron de malnova diskuto, sed “arba” sxajnas al mi tro limiga termino: fakte, ne nur arboj eligas venenajxojn (ankaux arbustoj, herboj ktp).

Renato:

Bone. Proponu vian linion. [Mi ne scias, ĉu nur arboj elsendas tiun venenon aŭ ankaŭ herboj].

Antonio:

ankaux ne-arbaj plantoj (ekzemple, agropiro). Vidu

http://eo.wikipedia.org/wiki/Alelopatio

kie estas uzata “alelopatio” kun klarigo “planta misakordo”

Gxis

Antonio De Salvo

[Renato Corsetti]

Antonio:

“alelopatio” kun klarigo “planta misakordo”

Tio estas bona linio por komenci klarigi.

Renato

[Leo De Cooman]

Antonio De Salvo skribis:

> ...  fakte, ne nur arboj eligas venenajxojn (ankaux arbustoj, herboj ktp).

Plantoj do, sed verŝajne ne nur plantoj. Ĉu ne ankaŭ fungoj (ekz. Penicilium glaucum) ?

Amike salutas

Leo

----- Oorspronkelijk bericht -----

Van: Antonio De Salvo

Aan: la-bona...@googlegroups.com

Verzonden: donderdag 4 september 2008 14:51

Onderwerp: (la bona lingvo) R: Toksoj kaj toksinoj

[Antonio De Salvo]

 

Antonio

Ø     ...  fakte, ne nur arboj eligas venenajxojn (ankaux arbustoj, herboj ktp).

 

Leo:

 

Plantoj do, sed verŝajne ne nur plantoj. Ĉu ne ankaŭ fungoj (ekz. Penicilium glaucum) ?

 

Antonio:

certe ankaux fungoj; sed tiam oni parolas pri antibiozo (de kie “antibiotiko”).

Krome: se fungoj estas nek mineraloj nek bestoj… ni revenas al la siatempa diskuto pri “kreskajxo/ vegetajxo” kaj simile.

Gxis

Antonio De Salvo

 

[Renato Corsetti]

Antonio:

antibiozo

Bona kandidato por linio. Kiu kuraĝas klarigi ĝin al simplaj homoj?

Amike

Renato

[Leo De Cooman]

Renato skribis (pri teletokso):

> Tre interesa, kvazaŭ sciencfikcia, malkovro.

 

Ni jam delonge scias, ke floroj ne nur estas afiŝoj, sed eligas kemiaĵojn por logi insektojn, kaj danke pro vizito ofertas frandaĵon, kiun ni nomas nektaro. Eĉ homoj flaras tiujn kemiaĵojn.

Eĉ pli: sur multaj floroj estas vojmontriloj por sciigi al insektoj, kie troviĝas la frandaĵo! En la nederlanda ni nomas tiujn signojn "honingmerk" laŭvorte "mielmarko", mi ne trovis pretan tradukon. Mi proponus "nektarmarko"n. Se mi bone memoras, rusaj sciencistoj pruvis per eksperimento, ke tio ne estas sciencfikcio.

Cetere, se vi rigardas sufiĉe sovaĝajn (ne tro genetike fuŝitaj por ornamo) florojn de pelargonio, vi facile vidas la markojn nur sur la du petaloj, kie troviĝas nektarujoj en spronoj kaŝitaj de la kaliko.

Amike salutas

Leo

 

[Renato Corsetti]

Leo:

Ni jam delonge scias, ke floroj ne nur estas afiŝoj. . .

Dankon, Leo, pro la klarigoj.

Amike

Renato

[Antonio De Salvo]

 

Antonio:

antibiozo

 

Renato:

Bona kandidato por linio. Kiu kuraĝas klarigi ĝin al simplaj homoj?

Antonio:

klarigo estas relative facila, trovo de termino iom pli malfacila (se oni ne volas enkonduki la neologismon “antibiozo”, laux la skemo sim-biozo):

 

antibiozo estas la produktado, fare de nepatogena (nemalsaniga) mikroorganismo (malsupera fungo, bakterio k. s.), de metabolajxoj kaj enzimoj kun antibiotika efiko, kiuj kapablas bari la kreskon de patogenaj (malsanigaj) mikroorganismoj, aux ecx detrui ilin.

 

Alivorte, antibiozo estas antibiotika agado, do “antibiotikado”; sed, sincere dirite, min preferus la novan vorton “antibiozo”, internacie pli kompreneblan, pli facile elparoleblan, kaj pli mallongan. Cetere, kiel diris Zamenhof, “por nova afero nova maniero”.

Gxis

Antonio De Salvo

 

[Leo De Cooman]

Antonio:
>> antibiozo
Renato:

> Bona kandidato por linio. Kiu kuraĝas klarigi ĝin al simplaj homoj?

Mi supozas rilaton inter antibiozo kaj antibiotikoj. Ni do elektu radikon
komunan.

Amike salutas
Leo

[ro-esp]

-----Oorspronkelijk bericht-----
Van: Harri Laine <proc...@gmail.com>

> toksomanio --> drog-o-mis-uz-o

ekzistas pluraj manieroj misuzi difinitan drogon. Tio kion ni
cxi tie celas estas ke oni dependigxas de la drogo, aw/kaj
ke oni prenas la drogon por ne sensi ion sens-endan.

Law mi la vorto "manio" ne tawgas por esprimi tion.

[cetere iuj iam proponis la vorton "narkilo" por inkluzivi
tabakon, alkoholon kaj televidon - aferoj kiuj ofte ne estas
konsiderataj "drogoj", cxar ili ne estas malpermesataj]

gxis, Ronaldo

[Fra Simo]

2008/9/5 Leo De Cooman <Leo.De...@pandora.be>

     Eble malfacile estus por "antibiotik/" proponi tradukon per "kontrau/viv/(ad/)a","viv/(ad/)o/mal/help/a" au "mort/ig/a", kvankam tiuj estus ghustaj. Se vi tamen opinius tion farinda, mi rekomendus la duan el tiuj tri, kaj malrekomendus la trian ekster specialaj okazoj, char ne chiam okazas efektiva mortigo ;  pli klare, se kun "ad/". Mi opinias, ke, se iu ne trovos ian alispecan elturnighon, la radikon "antibiotik/" ni povus lasi,.

     Sed tiu radiko devus esti adjektiva, ne substantiva. La greka kaj latina sufikso "-ik-" ja estas adjektivigilo. Esperanto ne estas tia lingvo, en kiu oni povas sen formoshangho substantive ekuzi adjektivon (ekster kelkaj almenau iome longaj serioj de oftajhoj, en kiuj iu ne dirata apuda substantivo estas subkomprenata : "horo (de la tago)", "tago (de la monato)", "lingvo", eble io alia ;  che unu sola termino tio ne eblas). Se oni kontentighas per shangho de la finajho, la tiel estighanta substantivo havas signifon tre abstraktan, ne konvenantan por nomi ion materian.

     Mi do proponas : 

antibiotik-o --> antibiotik-ajh-o

 

     Por "antibioz/o", la vorto "antibiotik/ad/o", per kiu Antonio ghin klarigis, estus akceptebla. Pli klaraj terminoj estus "antibiotik/a efik/(ad/)o", sed eble chiuj tiuj tri estos utilaj, kun ne precize samaj signifoj.

 

     Amike salutas                             Francisko

[Renato Corsetti]

Francisko:

antibiotik-o --> antibiotik-ajh-o

Fakte tia estas mia persona lingvo-uzo malgraŭ tio ke la Akademio oficialigis "antibiotik-o", sed ti ne malpermesas uzi la adjektivon "antibiotik-a".

Do, se Antonio konsentas, ni povus havi la linion:

antibioz-o --> antibiotik-a efik-o, antibiotik-a ag-ad-o<br>

Amike

Renato

[Antonio De Salvo]

     Francisko:

Por "antibioz/o", la vorto "antibiotik/ad/o", per kiu Antonio ghin klarigis, estus akceptebla. Pli klaraj terminoj estus "antibiotik/a efik/(ad/)o", sed eble chiuj tiuj tri estos utilaj, kun ne precize samaj signifoj.

 

Renato:

>Do, se Antonio konsentas, ni povus havi la linion:

antibioz-o --> antibiotik-a efik-o, antibiotik-a ag-ad-o<br>

 

Kompreneble, mi konsentas.

Gxis

Antonio

 

[HIROTAKA Masaaki]

Francisko:
> Mi do proponas :
> *antibiotik-o* --> antibiotik-ajh-o

Renato:

>antibioz-o --> antibiotik-a efik-o, antibiotik-a ag-ad-o<br>

Pauxsante la japanan, mi dirus:
kontrauxviva substanco (koo-sei bussicu)
kaj
kontrauxviva agado (koo-sei sajoo).

[Renato Corsetti]

Vastalto:

Pauxsante la japanan, mi dirus:
kontrauxviva substanco (koo-sei bussicu)
kaj
kontrauxviva agado (koo-sei sajoo).

Dankon, Vastalto, mi aldonis ilin kiel alian alternativon.

Vi devus poli ofte montri la japanajn solvojn. Mi komencas havi la imprson, ke la japana estas tre pli racia, kiam temas pri sciencaj vortoj, ol okcidentaj lingvoj.

Amike

Renato

[Nguyen Xuan Thu]

en la vjetnama,
antibiotiko = khang sinh (khang = kontrau; sinh = vivo)
antibiozo = su khang sinh (su = eco; khang sinh = antibiotiko) 
Do lau vjetnama pensmaniero, antibiozo klarigxas per antibiotikeco, se ni akceptas la radikon antibiotik- au per "kontrauviveco", kiu sxajnas stranga, cxar la homo en la strato en Esperantujo jam bone scias, kio estas antibiotiko kaj malpli bone, antibiozo.

Thu

2008/9/5 Renato Corsetti <renato....@gmail.com>

[Bertilo Wennergren]

Renato skribis:

> Vastalto:

Esprimi la ideon "antibiotiko" per "kontrauviva substanco" au
simile, ne nepre estas racie. Fakte tio estas traduko
lauetimologia, pli ol traduko lausenca. Etimologie ja temas pri
"anti" = "kontrau", kaj "biotikos" = "tauga por vivo". Sed la
efektiva signifo estas multe pli speciala. Antibiotiko malhelpas
vivon nur de bakterioj kaj mikroboj, kaj krome antibiotiko nepre
devas esti organika substanco. Alispecaj kontrauvivajhoj ne estas
antibiotikoj.

Tion sufiche bone esprimas la difino de "antibiotiko" en la
Naua Oficiala Aldono:

Organika substanco produktata de mikroboj au hhemie sintezata,
kiu povas malhelpi plimultighon de bakterioj kaj aliaj
mikroboj, kaj ech ilin mortigi.

Lauetimologia transprenado de vortoj okazas tre ofte en diversaj
lingvoj, ankau en Esperanto, kaj povas esti akceptebla, se la
etimologio ne tro malsamas de la efektiva nuntempe senco. Sed oni
nepre atentu pri la distingu inter senco kaj etimologio. Iafoje
la diferenco povas esti grandega. En la okazo de "antibiotiko" la
formo "kontrauvivajho" ne estas ege malbona, sed ankau ne aparte
supera al "antibiotiko". Efektive "kontrauvivajho" tute bone
povas interpretighi kiel "veneno", kio estas alia afero.

--
Bertilo Wennergren <http://bertilow.com>

[Renato Corsetti]

Bertilo:

Esprimi la ideon "antibiotiko" per "kontrauviva substanco" au
simile, ne nepre estas racie.

Sed almenaŭ estas iu sistema provo pri antibiotiko kaj antibiozo.

la efektiva signifo estas multe pli speciala.

Certe.

Tion sufiche bone esprimas la difino de "antibiotiko" en la
Naua Oficiala Aldono:

   Organika substanco produktata de mikroboj au hhemie sintezata,
   kiu povas malhelpi plimultighon de bakterioj kaj aliaj
   mikroboj, kaj ech ilin mortigi.

Mi agnoskas tion.

En la okazo de "antibiotiko" la
formo "kontrauvivajho" ne estas ege malbona, sed ankau ne aparte
supera al "antibiotiko". 

Certe, kaj pro tio (kaj pro la uzateco de "antibiotik-", je kiu aludis Thu) mi nur metis la signon = ĉar la vera celo estis trovi anstataŭaĵon por antibiozo (kiu efektive ne ŝajnas al mi tiom trapopola = populara).

Amike

Renato

[ro-esp]

-----Oorspronkelijk bericht-----
Van: Renato Corsetti <renato....@gmail.com>

>Vastalto:
>> Pauxsante la japanan, mi dirus:
>> kontrauxviva substanco (koo-sei bussicu)
>> kaj
>> kontrauxviva agado (koo-sei sajoo).

Por mi tiuj estus tro largxsignifaj. La substancoj priparolataj ja ne estas
kontraw cxia / homa vivo, sed nur kontraw bakterioj (ili ne efikas kontraw
virusoj!!)

gxis, Ronaldo

[Leo De Cooman]

Ronaldo skribis:

>> Pauxsante la japanan, mi dirus:
>> kontrauxviva substanco (koo-sei bussicu)
>> kaj
>> kontrauxviva agado (koo-sei sajoo).

> Por mi tiuj estus tro largxsignifaj. La substancoj priparolataj ja ne
> estas
> kontraw cxia / homa vivo, sed nur kontraw bakterioj (ili ne efikas kontraw
> virusoj!!)

Mi samopinias kiel Ronaldo. Mi proponus:
kontraŭbakteria substanco
kaj
kontraŭvirusa efiko

Amike salutas
Leo

[Leo De Cooman]

Ronaldo skribis:

>> Pauxsante la japanan, mi dirus:
>> kontrauxviva substanco (koo-sei bussicu)
>> kaj
>> kontrauxviva agado (koo-sei sajoo).

> Por mi tiuj estus tro largxsignifaj. La substancoj priparolataj ja ne
> estas
> kontraw cxia / homa vivo, sed nur kontraw bakterioj (ili ne efikas kontraw
> virusoj!!)

Mi samopinias kiel Ronaldo. Mi proponus:
kontraŭbakteria substanco
kaj
kontraŭbakteria efiko

Eble "bakteri" ankoraŭ ne estas la ĝusta radiko, ĉar laŭ PIV tiuj substancoj
ankaŭ efikus kontraŭ (iuj) aliaj mikroorganismoj. Ĉu "kontraumikroba"?

Amike salutas
Leo

[Renato Corsetti]

Leo:

Mi proponus:
kontraŭbakteria substanco
kaj
kontraŭbakteria efiko

Mi registris ankaŭ tion por ne forgesi pri ĝi.

Ĉu "kontraumikroba"?

Fakuloj debatu. Por mi kaj mikroboj kaj bakterioj estas nevideblaj bestetoj.

Amike

Renato