Geopolitika tenzija između SAD i Rusije
ANTIC.org-SNN
Geopolitika tenzija između SAD i Rusije
Александар Грковић
6–8 minutes
NATO, na čelu sa SAD, pokušava da, na neki način, „obuzdava” Rusiju ne zbog eventualnog povratka sovjetskog sistema ili zbog manjka demokratičnosti ruskih vlasti, već iz čisto geopolitičkih razloga, koji imaju svoje istorijsko utemeljenje
Složenost geopolitičkih odnosa Rusije i političkog Zapada proističe iz činjenice da pripadaju zasebnim civilizacijama. Zapadna i ruska civilizacija imaju zajedničkih osobenosti ali su se razvijale na karakterističnim posebnostima.
Nauka o geopolitici ističe značaj civilizacijske strukture u formiranju geopolitike određenih državnih subjekata. Civilizacijska posebnost uglavnom je i geopolitička jer je upravo to element koji daje suštinsku karakteristiku geopolitičkog identiteta, jedne nacije, države ili zajednice.
Razmatrajući politički Zapad uočavamo da on kao socijalna i politička pojava nastaje nakon Drugog svetskog rata. Zapad podrazumeva socijalni i politički fenomen koji nastaje na osnovu zapadnoevropske civilizacije i liberalne ideologije, kao takav objedinjuje zemlje zapadne Evrope i SAD, ali i druge zemlje koje dele iste političke i institucionalne identitete (Japan, Južna Koreja, Australija…). U geopolitičkom smislu zapad je politički blok nastao na teorijskim postulatima talasokratije i atlantizma.
Civilizacijske razlike
Što se tiče Rusije ona se civilizacijski izgrađuje na prostoru Evroazije, na osnovama romejske civilizacije i njenog bliskog dodira sa narodima kontinentalne Evrope i kontinentalne Azije. Sama misao o različitosti Rusije u odnosu na Zapad prihvaćeno je u Rusiji od elita i od njenih političkih i akademskih elita.
Različiti geopolitički identiteti Rusije i SAD utiču, poslednjih decenija, s jedne strane, da SAD štite unipolarni geopolitički poredak nastao devedesetih godina 20. veka i s druge strane, da Rusija izgrađuje svoj geopolitički, ekonomski pa čak i vojni blok i podstiče druge sile izvan Zapada da izgrađuju multipolarnost u međunarodnim odnosima.
Radi se, dakle, ne samo o različitim nego i o međusobno suprotstavljenim geopolitičkim koncepcijama i praksama. Rezultat toga jeste da je između SAD i Rusije 2014. godine započelo, a nakon Ruske vojnog napada na Ukrajinu 24. februara 2022. godine nastupilo najveće zahlađenje odnosa od završetka Hladnog rata.
Rusko oklopno vozilo BMP-3 negde na Zaporoškom delu fronta u Ukrajini, oktobar 2024. (Foto: Sputnik/Konstantin Mikhalchevsky)
Gledajući istorijski na geopolitičko ponašanje SAD prema Rusiji i uopšte prema evroazijskom kontinentu, uočava se dosledna geopolitička orijentacija SAD. Ona je formirana pod uticajem vodećih američkih geopolitičara, koji su preuzeli Mekinderovu i Spajkmanovu geopolitičku koncepciju koja, pored ostalog, podrazumeva neophodnost kontrole Evroazije od strane SAD i neophodnost obuzdavanja bilo koje države koja na prostoru Evroazije izrasta ili deluje sa pozicije velike sile. Mekinderova teorija Hartlanda glasi:
„Ko vlada istočnom Evropom, upravlja srcem kopna.
Ko vlada srcem kopna, upravlja svetskim ostrvom.
Ko vlada svetskim ostrvom, upravlja svetom.“
(Who rules east Europe, commands the Heartland; Who rules the Heartland, commands the World Island ;Who rules the World Island, commands the World.)
Spajkman je objedinio teoriju Helforda Mekindera i Alfreda Mehena (teorija Rimlenda) koji je predvideo da će Sjedinjene Američke Države postati vodeća svetska pomorska sila. Mehen je Sjedinjene Američke Države poredio sa anakondom (strategija anakonde) koja bi trebalo da sa mora svojim snagama kontroliše kopno. Spajkman je za razliku od Mekindera kao glavno svetsko bojište video vodeno prostranstvo od Barentsovog mora, preko Baltika, Crnog mora pa sve do Južne Koreje. Spajkmenova teorija Rimlenda glasi:
„Onaj ko kontroliše Rimlend, vlada Evroazijom,
onaj ko vlada Evroazijom, ima sudbinu sveta u svojim rukama“
(Who controls the Rimland rules Euroasia; Who rules Euroasia controls the destines of the world)
Na pojasu Rimlenda bi se po Spajkmanovom mišljenju trebalo uticati vojnim silama na teritoriju Evroazije i na taj način Sjedinjene Američke Države bi došle do pozicije vladara sveta. Koncepcija obuzdavanja Evroazije je posle Drugog svetskog rata razvijena u geopolitički atlantizam.
„Obuzdavanje Rusije“
NATO na čelu sa SAD „obuzdava” Rusiju ne zbog eventualnog povratka sovjetskog sistema ili zbog manjka demokratične doslednosti ruske vlasti, već iz geopolitičkih razloga. To znači da se ne sme dozvoliti da Rusija povrati svoju veličinu iz perioda SSSR – i time postane geopolitički takmac Americi.
Rusija i evroazijski prostor imaju danas veliki značaj za SAD, za ostvarivanje unipolarne politike svetskog hegemona. To podrazumeva da je američki odnosno anglosaksonski i atlantistički politički, ekonomski, ideološki modeli nepromenjivi i da treba da se implementiraju u sve države i sisteme.
Posle pobede u hladnom ratu Amerikanci su osetili da mogu da ostvare svoju „sudbinsku ulogu” (engl. Manifest Destiny) i prošire ostalom delu planete liberalnu ideologiju što se odrazilo pre svega na bivše članice Varšavskog ugovora, ali i na najvećeg američkog geopolitičkog neprijatelja, Rusiju.
Američka „strategija anakonde“ intezivno sa velikim uspehom opkoljava fizičko-geografsku granicu Rusije koja je bila prinuđena da preduzme konkretne korake ka ponovnom uspostavljanju multipolarizma. Ako bi i jedna strana prevladala, kao što se u određenim istorijskim momentima dogodilo, dovelo bi do poremećaja ravnoteže sila i hegemonije druge strane što bi direktno uticalo na suverene političke, kulturne, ekonomske i sve druge procese širom sveta bez obzira na volju i protivljenje domicijalnih aktera.
Američki tenkovi „ambrams“ na vojnim vežbama NATO u Poljskoj, mart 2024. (Foto: army.mil)
Stoga da bi stvari delovale u ravnoteži, moraju ambivalentne sile da deluju jednako. Kroz ravnotežu u delovanju ovih sila mogu se sprečiti destabilizujući efekti i očuvati suverenitet različitih aktera na međunarodnoj sceni.
Geopolitika u odnosima SAD i Rusije je značajan faktor u definisanju stanja na terenu i za donošenje odluka u procesima dugog trajanja. Bez implementacije znanja iz geopolitike savremeni međunarodni odnosi bi bili značajno drugačiji, ali kao i kroz istoriju, geopolitika ostaje presudan tas na vagi za donosioce odluka kako da strateški postave svoje figure i predvide sledeći potez svog prirodnog ili nametnutog neprijatelja.
U periodu pred nama geopolitika će ponovo dobiti na svojoj važnosti, što dokazuje i pojava multipolarizma koji je teorijski model primenjene geopolitike.
Izvor: Novi Standard
Naslovna fotografija: Reuters/Anton Vaganov
BONUS VIDEO: