Γιατί πάλι ο πόλεμος;
Το 1932 ο Άλμπερτ Αϊνστάιν απηύθυνε μια επιστολή στον Σίγκμουντ Φρόιντ, με την οποία του ζητούσε να ανταλλάξουν απόψεις πάνω στο ερώτημα του πολέμου. Ο δεύτερος ανταποκρίθηκε και η αλληλογραφία τους δημοσιεύτηκε μόλις αφότου ο Χίτλερ κατέλαβε με πραξικόπημα την εξουσία. Η δημόσια σφαίρα, λοιπόν, αφορά το ψυχαναλυτικό κίνημα από τη σύστασή του και σε αυτήν την προκείμενη υπακούει το κείμενο που ακολουθεί, περίπου όπως παρουσιάστηκε στην ψυχαναλυτική διημερίδα, η οποία έλαβε χώρα στο Δουβλίνο της Ιρλανδίας τον Ιούνιο του 2025 με κεντρικό θέμα της το ζήτημα του Άγχους υπό την αιγίδα της Ιρλανδικής Σχολής Λακανικής Ψυχανάλυσης.
Ο Γάλλος ψυχαναλυτής Ζακ Λακάν, του οποίου το σεμινάριο Το Άγχος προσφάτως μεταφράστηκε και στα ελληνικά (1), ισχυρίζεται ότι το άγχος δεν προκαλείται από την απουσία ενός αντικειμένου, αλλά από την παρουσία αυτού που στο εν λόγω σεμινάριο ονομάζει αντικείμενο μικρό α – το αντικείμενο-αίτιο της επιθυμίας. Το άγχος αναδύεται μόλις αυτό το αινιγματικό αντικείμενο εμφανίζεται σαν να μας προσεγγίζει, αναστατώνοντας τις συμβολικές συντεταγμένες του υποκειμένου. Αυτή η ιδιαιτερότητα του εν λόγω αντικειμένου καλεί τους ψυχαναλυτές να αναγνωρίσουν το άγχος όχι ως μια άμυνα ή ένα έλλειμα, αλλά ως ένα σήμα που φέρνει τα υποκείμενα αντιμέτωπα με τη δική τους πραγματική έλλειψη – η οποία, παραδόξως, συγκροτεί ταυτοχρόνως την ίδια τους την επιθυμία.
Ο Λακάν επεξεργάστηκε αυτό το αντικείμενο μικρό α σε όλα τα μετέπειτα σεμινάριά του, μέχρι μάλιστα του σημείου να παραδεχτεί ότι υπήρξε η μοναδική επινόησή του στο πεδίο της ψυχανάλυσης. Ο ίδιος το προσέγγισε με μια πληθώρα διαφορετικών τρόπων, θα αρκεστώ ωστόσο σε κάποιες νύξεις που μπορεί να βρει κανείς και στο ελληνικό βιβλίο.
Το αντικείμενο μικρό α γίνεται να ιδωθεί ως μια έννοια δίχως υλική υπόσταση. Ας πάρουμε δύο παραδείγματα. Πρώτο παράδειγμα, κάποιος λαμβάνει ένα δώρο τυλιγμένο σε πολύχρωμο χαρτί και με χρυσοποίκιλτες κορδέλες• ενθουσιάζεται με το θελκτικό περιτύλιγμα. Κατόπιν απορρίπτει τη θελκτική συσκευασία, την βάζει στην άκρη και μένει το αντικείμενο της επιθυμίας του. Ακριβώς τη στιγμή της αποκάλυψης μένει μόνος με την έλλειψη, καθώς το περιεχόμενο απεκδύεται της θελκτικής περιέχουσας συσκευασίας – το πολύχρωμο χαρτί και οι φαντεζί κορδέλες, δηλαδή το αίτιο της επιθυμίας.
Βρισκόμαστε, έτσι, σε μια στιγμή όπου συνυπάρχουν δύο αντικρουόμενα συναισθήματα – η διακαής επιθυμία που συνοδεύει το περιτύλιγμα και το εξίσου έντονο έλλειμα/συνοδός της φαντασίωσής μας που μένει ανικανοποίητη και από την οποία το δώρο απογυμνώθηκε. Αυτό εννοείται στο κείμενο απότον Λακάν, όταν λέει ότι το περί ου ο λόγος αντικείμενο μικρό α είναι άπιαστο, όπως ακριβώς το φιλοσοφικό Πράγμα αποτελεί ανάμνηση μιας παραδείσιας εποχής που ποτέ δεν υπήρξε. Η απουσία που προκαλείται από αυτήν τη διχοτόμο ανάμεσα στο περιέχον και το περιεχόμενο, αυτό το μηδέν, το τίποτα,είναι η ουσία του αντικειμένου μικρό α.
Δεύτερο παράδειγμα: όταν αυτό το μικρό α εμφανίζεται υπερβολικά κοντά μας, όταν η επιθυμία μας απειλεί ότι θα αποκτήσει υλική υπόσταση, ότι θα επιτευχθεί, διαταράσσοντας τη δομή της φαντασίωσης που την στηρίζει. Τότε βιώνουμε μια συνθήκη που μας αναστατώνει ή και μας τρομοκρατεί. Βρισκόμαστε παγιδευμένοι σε κάτι πραγματικό, ωμό και κατακλυσμιαίο. Πρόκειται για τη διάσταση του Πραγματικού, το οποίο σύμφωνα με την λακανική προσέγγιση δεν μπορεί να συμβολοποιηθεί.
Όσον αφορά την τρέχουσα σύγκρουση μεταξύ Ισραήλ και Παλαιστίνης, θα πρέπει να είμαστε ιδιαιτέρως προσεκτικοί στη χρήση των ψυχαναλυτικών εννοιών. Θα μπορούσαμε να πούμε ότι στην περίπτωση του Ιουδαϊσμού και του δικού του χαμένου αντικειμένου, αυτός δομείται γύρω από την χαμένη πατρίδα των πατέρων τους. Η Ιερουσαλήμ ή η γη του Ισραήλ λειτουργεί ως το αντικείμενο μικρό α, αίτιο της επιθυμίας, προσδεδεμένο με την ταυτότητα, το τραύμα και τις μεσσιανικές προσδοκίες. Όταν η κρατική οντότητα επιτεύχθηκε το 1948, και ακολούθως καταλήφθηκε το 1967η Ιερουσαλήμ, είχε ως αποτέλεσμα οι εβραίοι του Ισραήλ να έρθουν υπερβολικά κοντά στο μικρό α της εθνικής τους φαντασίωσης, ενώσω το αντικείμενο αίτιο της επιθυμίας τους παρέμεινε ανεκπλήρωτο. Εξού και η πρόκληση νέων εντάσεων και αναταραχών. Ορισμένοι Ισραηλινοί είδαν του Παλαιστίνιους ως το εμπόδιο στην εκπλήρωση της επιθυμίας τους. Στο περίφημο γράφημα της επιθυμίας του Λακάν (2), αυτό αντιστοιχεί σε μια διατάραξη της απόλαυσης, όπως διαγράφεται στο ανώτερο διάνυσμα του εν λόγω γραφήματος, διάνυσμα το οποίο κινείται από τις ενορμήσεις προς την απόλαυση και το οποίο επιστρέφει στον ευνουχισμό, ακολουθώντας μια κυκλική τροχιά. Αυτή η κυκλοτερή κίνηση αντιστοιχεί στη διαδρομή του αντικειμένου μικρό α το οποίο όχι μόνον δεν επιτυγχάνει ποτέ το στόχο του, αλλά επιπλέον αρδεύει την ικανοποίησή του από την αέναη κίνηση γύρω από αυτό το μικρό α. Έτσι παράγεται το άγχος και ακολούθως το άγχος ευνουχισμού. Επειδή ακριβώς βρισκόμαστε στην επικράτεια του Πραγματικού, το τραύμα του Ολοκαυτώματος (της Shoah) αντιστέκεται στην συμβολοποίηση. Επειδή το Πραγματικό ποτέ δεν θα συμβολοποιηθεί πλήρως, η επιθυμία των ισραηλινών μένει ανεκπλήρωτη. Η επιθυμία αυτή δεν στηρίζεται από κάποιο αντικείμενο αλλά από το ανέφικτο της προσέγγισής του. Οι παλαιστίνιοι αποτελούν τον καθρέφτη του μεγάλου Άλλου που ανακλά τις αντινομίες της ταυτότητας των ισραηλινών.
Από την πλευρά των παλαιστινίων το τραύμα τους απηχεί μια τεράστια καταστροφή έστω και αν είναι εντελώς διαφορετικής τάξης. Η καταστροφή της Νάκμπα του 1948 αφορά τον μαζικό ξεριζωμό περισσότερων από 700.000 παλαιστινίων, απώλεια των περιουσιών τους, μια εθνική κάθαρση, αν και διαφορετική σε κλίμακα και υφή από τη σημερινή, την μαζική κατεδάφιση οικισμών, την ακραία επιτήρηση και τις στρατιωτικές εφόδους που στοιχίζουν καθημερινά σε ανθρώπινες ζωές αμάχων. Η διαδικασία του πένθους είναι αδύνατον να συντελεστεί εν μέσω της μαζικής αδιαφορίας των δυτικών κρατών και της συνεχιζόμενης επιθετικότητας των ισραηλινών. Πρόκειται για μια πασιφανή άρνηση. Οι παλαιστίνιοι προβάλλονται ως τρομοκράτες που απειλούν το Κράτος του Ισραήλ. Ακριβώς επειδή οι παλαιστίνιοι έρχονται αντιμέτωποι με αυτήν την τάξη του Πραγματικού δεν είναι σε θέση να συμβολοποιήσουν την φρίκη αυτού του συνεχιζόμενου βασανιστηρίου, ανήμποροι να φανταστούν έστω την συνθήκη που βιώνουν.
Σύμφωνα με τον συλλογισμό αυτό τόσο οι ισραηλινοί όσο και οι παλαιστίνιοι φέρνουν μια δομή που περιστρέφεται γύρω από βιώματα τραυματικά και ελλειμματικά. Η βιωμένη εμπειρία τους ωστόσο δεν είναι συμμετρικά δομημένη. Αυτή ακριβώς η ασυμμετρία μπορεί να γίνει κατανοητή με τη βοήθεια της τοπολογικής λωρίδας του Möbius,χαρακτηριστικό στοιχείο της οποίας είναι το ότι δεν διαθέτει κατοπτρική συμμετρία. Δηλαδή το είδωλο δεν είναι το ευθέως αντίστοιχο του πρωτοτύπου, καθώς το είδωλο της τοπολογικής λωρίδας του Möbius παρουσιάζει αντίθετη συστροφή.
Σχήμα: Ο αναδιπλασιασμός της τρύπας στην κορυφή του προβολικού πεδίου (3)
Ούτως η σύγκρουση μεταξύ ισραηλινών και παλαιστινίων μπορεί να ιδωθεί μέσα από την ασύμμετρη τοπολογική ιδιότητα της λωρίδας Möbius, δηλαδή μέσω της ιδιότητας που γνωρίζουμε από τα μαθηματικά, τη χημεία ή και τη φυσική, όπου ένα αντικείμενο δεν μπορεί να ταυτιστεί με το κατοπτρικό του είδωλο, ακόμα κι αν περιστραφεί (4). Ο Λακάν θεωρητικοποιεί το ερώτημα του διπλότυπου με αφορμή το έργο του Maupassant (5), ο οποίος συναντά τον εαυτό του ως μεγάλο Άλλο στο Πραγματικό. Παρόμοια, αυτός ο αναδιπλασιασμός παρουσιάζεται στην ισραηλινο-παλαιστινιακή σύγκρουση, όπου ο ένας αντικατοπτρίζει τον άλλο μέσα από το διαστρεβλωτικό καθρέφτισμα του μεγάλου Άλλου. Αυτό μπορεί να αναπαρασταθεί στην περίπτωση των δύο οπών που παράγονται με την προσθήκη του προβολικού επιπέδου στο χείλος ενός βάζου. Αν σκεφτούμε το παράδειγμα στις τρεις διαστάσεις, τότε το αποτέλεσμα γίνεται ευκολότερα αντιληπτό. Οι δύο οπές της λωρίδας του Möbius θα μπορούσαν να ιδωθούν ως δύο περιπτώσεις του φαλλού. Στην μία περίπτωση το κράτος του Ισραήλ έχει τον συμβολικό φαλλό ως κάτοχος της δύναμης και του νόμου, που ωστόσο τρέμει στην ιδέα της απώλειάς του, οδηγώντας το σε πράξεις αμυντικής βίας, όπως άλλωστε συνέβη και στην περίπτωση της επίθεσής του στο κράτος του Ιράν. Η Παλαιστίνη είναι ο φαλλός της φαντασίωσης όπου η ύπαρξή της ως κράτος εκλαμβάνεται ως απειλή. Το σημείο διασταύρωσης στην λωρίδα του Möbius είναι εκεί όπου οι δύο πλευρές συναντιούνται ως προς το τραύμα τους, και από εκείνο το σημείο κατέχουν και αναπτύσσουν διαφορετικές θέσεις ως προς τον τρόπο διαχείρισης του Πραγματικού που είναι κοινό και για τις δύο.
Η σημερινή ιστορική συγκυρία δεν είναι η ίδια με καμία προηγούμενη. Ωστόσο, τα εργαλεία της διεθνούς διπλωματίας μπορούν να βάλουν ένα σημείο διαρραφής ακριβώς στο κενό για το οποίο η ψυχανάλυση του λακανικού προσανατολισμού έχει εργαστεί εντατικά. Η συνομιλία, που οι ειδικοί γνωρίζουν πως να πλαισιώσουν, δύναται να επιβάλει την αναγκαία παύση/τομή, που θα διακόψει, προσωρινά αλλοίμονο, την απόλαυση των εμπόλεμων και η οποία εκτείνεται εκ των πραγμάτων προς το άπειρο. Οι αναφορές του πρόσφατου παρελθόντος, η ειρήνευση μεταξύ Ιρλανδίας και Ηνωμένου Βασιλείου, οι εχθροπραξίες των βαλκανικών εθνικισμών, η εισβολή στην Ουκρανία και τώρα η σύγκρουση της Μέσης Ανατολής αφορούν τρόπον τινά το ίδιο μας το σπίτι.
(Ιούνιος 2025)
Μετάφραση, επιμέλεια και προσαρμογή για την ελληνική δημοσίευση Χρήστος Ν. Τσαμπρούνης
*. Ο Tony Hughes είναι ψυχαναλυτής, μέλος του ISLP (Irish School of Lacanian Psychoanalysis).
___
1. Ζ. Λακάν (2024), Το Σεμινάριο 10ο βιβλίο Το Άγχος 1962-1963, μτφ. Ν. Λινάρδου, Α. Πίγκου, Κ. Τσάμπουρας, Ε. Μόλαρη, Ε. Ρηγούτσου, Π. Αγαπάκη, Ρ. Χριστοπούλου, επιμ. Ν. Λινάρδου, εκδ. ΕΚΚΡΕΜΕΣ: Αθήνα.
2. Το βρίσκει κανείς στα Γραπτά του Λακάν. Συμπυκνώνει με τη βοήθεια ανυσμάτων, τύπων και συμβόλων τα σημαντικότερα θεωρήματα και συνιστά, ίσως, το παραστατικότερο παράδειγμα της λακανικής άλγεβρας.
3. Το σχήμα είναι από την αγγλική μετάφραση του βιβλίου του C. Fierens (2025), Areadingofanxiety. Lacan’s seminar X, μτφ. Patricia Macarthy, ed. Routledge: London & New York, σ.57.
4. Πρόκειται για την έννοια της χειλαρικότητας.
5. G. Mauppassant (2014), ΟΟξαποδώ, μτφ. Β. Πουλάκος, εκδ. Ροές: Αθήνα.