Ve^` cuo^.c kha'ng chie^'n cho^'ng qua^n Minh (5 - he^'t)
rangnguyen
Thu+.c lu.c ve^` cuo^.c dda^'u tranh cho^'ng ngoa.i xa^m du+o+'i tho+`i qua^n
Minh cai tri.
Ho^` Ba.ch Tha?o
* Na(m DDinh Mu`i [1427]
Tha'ng gie^ng, mu`a xua^n. Bi`nh DDi.nh vu+o+ng ddo'ng qua^n o+? be^n so^ng Nhi.
Ha`, pha^n pha'i ca'c tu+o+'ng tie^'n sa't dde^'n tha`nh DDo^ng Quan dde^?
dda'nh tha`nh na`y.
Vu+o+ng tie^'n qua^n ddo'ng o+? bo+` be^n ba('c so^ng Nhi. Ha` : ddo^`n luy~
ddo^'i ngang vo+'i tha`nh DDo^ng Quan. Vu+o+ng sai bo.n Tri.nh Kha? ddo'ng qua^n
o+? phi'a cu+?a DDo^ng, DDinh Le^~ ddo'ng qua^n o+? phi'a cu+?a Nam, bo.n Le^
Cu+.c ddo'ng qua^n o+? phi'a cu+?a Ta^y, Ly' Trie^.n ddo'ng qua^n o+? phi'a
cu+?a Ba('c : ta^'t ca? dde^`u bao va^y nha(`m dda'nh tha`nh DDo^ng Quan.
Vu+o+ng la.i sai ddo'ng chie^'n thuye^`n, ta^.p thuy? chie^'n, ddie^?m duye^.t
vo~ khi', bo^? sung qua^n ddo^.i, che^' thu+' xe dda'nh tha`nh. (1)
Tru+o+'c khi' the^' cu?a nghi~a qua^n, Vu+o+ng Tho^ng so+. Bi`nh DDi.nh vu+o+ng
Le^ Lo+.i ta^'n co^ng tie^'p, ne^n to? ra hoa` hoa~n ra le^.nh ru't qua^n tu+`
Thanh Hoa' tro+? va`o nam tro+? ve^` tha`nh DDo^ng DDo^ ; nhu+ng vie^n Chi? huy
tha`nh Thanh Hoa' kho^ng tua^n, so+. bi. gie^'t do.c ddu+o+`ng, ne^n va^~n
tie^'p tu.c co^' thu? :
Nga`y 5 tha'ng 12 na(m Tuye^n DDu+'c thu+' nha^'t [2.1.1427]
Nga`y ho^m nay gia(.c ho. Le^ dda'nh cha^u Thanh Hoa' kho^ng ha. ddu+o+.c, be`n
ru't ddi.
Tru+o+'c ddo', tu+` khi tha^'t ba.i ta.i Ninh Kie^`u Tha`nh so+n ha^`u Vu+o+ng
Tho^ng kho^ng co`n vu+~ng lo`ng nhu+ tru+o+'c, tu+. tie^.n cho Le^ Lo+.i cai
qua?n tu+` Thanh Hoa' tro+? va`o nam, truye^`n hi.ch cho quan qua^n ta.i no+i
na`y ru't ve^` tha`nh DDo^ng Quan. Rie^ng cha^u Thanh Hoa' kho^ng chi.u nghe
le^.nh. Tru+o+'c kia Le^ Lo+.i dda'nh Thanh Hoa', Tri cha^u La Tho^ng, Chi? huy
DDa? Trung sua^'t qua^n da^n kie^n thu?, co' lu'c mang qua^n dda'nh nu'i dda^'t
(2), sa't thu+o+ng gia(.c nhie^`u, the^' gia(.c bo+'t ca(ng tha(?ng. Lu'c na`y
hi.ch to+'i, ngu+o+`i trong tha`nh kinh so+.. Tho^ng no'i vo+'i Trung ra(`ng :
"Bo.n chu'ng ta cho^'ng cu+., ma^'y la^`n dda'nh ba.i gia(.c, ra kho?i tha`nh
thi` kho^ng so^'ng ddu+o+.c ; nay ta.i dda^y tha`nh cao, ha`o sa^u, lu+o+ng
nhie^`u, da^n ddo^ng ; so vo+'i vie^.c chi.u tro'i, chi ba(`ng ta^.n trung ma`
che^'t, ma` chu+a cha('c dda~ che^'t dda^u ! Bo.n [Vu+o+ng] Tho^ng ba'n tha`nh
cho gia(.c, le^.nh na`y kho^ng the^? theo ddu+o+.c.�
Ro^`i cu`ng vo+'i Trung tu+o+?ng le^. qua^n si~, giu+~ tha`nh vu+~ng the^m ;
gia(.c dda'nh kho^ng ha. ddu+o+.c, be`n bo? ddi. Khi Vu+o+ng Tho^ng bo? Giao
Chi?, bo.n [La] Tho^ng cu~ng tro+? ve^` kinh ddo^. (Minh Thu+.c Lu.c v. 17, tr.
606; Tuye^n To^ng q. 23, tr. 2b)
Ve^` phi'a ga^`n bie^n gio+'i phi'a ba('c, tre^n tuye^'n ddu+o+`ng tu+` Ta`u
sang tha`nh DDo^ng DDo^ [Ha` No^.i], qua^n ta bao va^y va` ta^'n co^ng ddo^`n
A?i Lu+u ta.i La.ng So+n :
Nga`y 18 tha'ng 12 na(m Tuye^n DDu+'c thu+' nha^'t [15.1.1427]
DDe^m ho^m nay, gia(.c ho+n mo^.t va.n ngu+o+`i ddi.a phu+o+ng Giao Chi?, dde^'n
bao va^y va` ta^'n co^ng A?i Lu+u, bo.n Ba'ch ho^. Hoa`ng Bu+u giu+~ tha`nh bi.
ha.i. Ba'ch ho^. Va.n To^ng bi' ma^.t San tre`o le^n tha`nh ho^ lo+'n, ca^`m
ddao cu`ng qua^n ca?m tu+? tu+` cu+?a nam ra dda'nh ; gia(.c ru't cha.y. (Minh
Thu+.c Lu.c v. 17, tr. 617 ; Tuye^n To^ng q. 23, tr. 8a)
Ti`nh the^' kha^?n tru+o+ng, Vu+o+ng Tho^ng pha?i xin the^m qua^n cu+'u vie^.n :
Tru+o+'c kia, chie^'n di.ch To^'t DDo^.ng, Tra^`n Hie^.p thua tra^.n, bi. che^'t
; Vu+o+ng Tho^ng xin vo+'i nha` Minh cho the^m qua^n. Vua Minh ddu+o+.c tin, vo^
cu`ng so+. ha~i, be`n sai :
To^?ng binh chinh lo^~ pho' tu+o+'ng qua^n tha'i tu+? tha'i pho' An Vie^~n ha^`u
la` Lie^~u Tha(ng, tham tu+o+'ng Ba?o DDi.nh ba' la` Lu+o+ng Minh, ddo^ ddo^'c
la` Tho^i Tu., Binh bo^. thu+o+.ng thu+ la` Ly' Kha'nh, Co^ng bo^. thu+o+.ng
thu+ la` Hoa`ng Phu'c va` hu+~u bo^' chi'nh su+' la` Nguye^~n DDu+'c Hua^n
tho^'ng li~nh mu+o+`i va.n qua^n, hai va.n ngu+.a, do ddu+o+`ng Qua?ng Ta^y
tie^'n dda'nh cu+?a a?i Pha Lu~y (3) ;
Chinh nam tu+o+'ng qua^n tha'i pho' Kie^`m quo^'c co^ng la` Mo^.c Tha.nh, tham
tu+o+'ng Hu+ng An ba' la` Tu+` Hanh va` Ta^n Ninh ba' la` DDa`m Trung, do
ddu+o+`ng Va^n Nam, tie^'n dda'nh cu+?a a?i Le^ Hoa (4).
Minh Thu+.c Lu.c che'p chi tie^'t ho+n, tu+o+`ng thua^.t ke^' hoa.ch ddie^`u
ddo^.ng, theo tri`nh tu+. nhu+ sau :
Nga`y 26 tha'ng 12 na(m Tuye^n DDu+'c thu+' nha^'t [23.1.1427]
Do bo.n Tha`nh so+n ha^`u Vu+o+ng Tho^ng ta^u gia(.c Giao Chi? tro+? ne^n ca`n
du+~, me^.nh Tha'i tu+? Tha'i truye^`n An vie^~n ha^`u Lie^~u Tha(ng mang a^'n
Chinh Lo^~ Pho' Tu+o+'ng qua^n giu+~ chu+'c To^?ng binh, Ba?o ddi.nh ba' Lu+o+ng
Minh sung Pho' To^?ng binh, DDo^ ddo^'c Tho^i Tu. sung Hu+~u Tham tu+o+'ng, mang
quan qua^n dde^'n Giao Chi? pho^'i ho+.p vo+'i bo.n quan To^?ng binh Kie^`m
quo^'c co^ng Mo^.c Tha.nh dda'nh ba('t man kha^'u. Ca'c quan qua^n la~nh ddi,
cu`ng ca'c ve^. quan qua^n, tho^? qua^n, tho^? da^n ta.i Giao Chi? dde^`u
du+o+'i quye^`n ddie^`u ddo^.ng tie^'t che^'. (Minh Thu+.c lu.c v. 17, tr.
619-620; Tuye^n To^ng q. 23, tr. 9a-9b)
Nga`y 26 tha'ng 12 na(m Tuye^n DDu+'c thu+' nha^'t [23.1.1427]
Me^.nh Tha'i truye^`n Kie^`m quo^'c co^ng Mo^.c Tha.nh mang a^'n Chinh Di
Tu+o+'ng qua^n sung chu+'c To^?ng binh, Hu+ng an ba' Tu+` Hanh sung chu+'c Ta?
Pho' To^?ng binh, Ta^n ninh ba' DDa`m Trung sung chu+'c Hu+~u Pho' To^?ng binh ;
mang quan qua^n dde^'n Giao Chi? pho^'i ho+.p vo+'i quan To^?ng binh An vie^~n
ha^`u Lie^~u Tha(ng dda'nh ba('t man kha^'u. (Minh Thu+.c Lu.c v. 17, tr. 620;
Tuye^n To^ng q. 23, tr. 9b)
Nga`y 26 tha'ng 12 na(m Tuye^n DDu+'c thu+' nha^'t [23.1.1427]
Sa('c Tha'i tu+? Thie^'u ba?o Thu+o+.ng thu+ bo^. Binh Ly' Kha'nh ra(`ng :
"Nay me^.nh quan To^?ng binh An vie^~n ha^`u Lie^~u Tha(ng mang qua^n tu+`
Qua?ng Ta^y, Tha'i truye^`n Kie^`m quo^'c co^ng Mo^.c Tha.nh mang qua^n tu+`
Va^n Nam ; hai dda.o qua^n cu`ng tie^'n dde^? chinh tie^~u bo.n pha?n ta(.c ta.i
Giao Chi?. Khanh la` ba^.c la~o tha`nh co' kinh nghie^.m, dda(.c me^.nh tham
mu+u vie^.c binh, pha`m co^ng vie^.c ne^n ddo^`ng lo`ng mu+u vo+'i nhau, thoa?
dda'ng thi` cho thi ha`nh ; la.i lo chie^u phu? qua^n da^n, xu+'ng vo+'i su+.
uy? nhie^.m quan tro.ng. DDo+.i Lie^~u Tha(ng dde^'n Nam Kinh, thi` cu`ng kho+?i
ha`nh. Ca^`n du`ng nhu+~ng tay va(n ho.c, cu`ng nhu+~ng ngu+o+`i co' ta`i lie^.u
bie^.n ; co' the^? lu+.a cho.n trong ca'c nha mo^n ta.i Nam Kinh dde^? ddi cu`ng
; chi? ca^`n tri`nh cho bie^'t te^n ho. va` chu+'c vu..� (Minh Thu+.c Lu.c v.
17, tr. 620; Tuye^n To^ng q. 23, tr. 9b)
Nga`y 26 tha'ng 12 na(m Tuye^n DDu+'c thu+' nha^'t [ 23.1.1427]
Sa('c du. Thu+o+.ng thu+ bo^. Co^ng, kie^m Chie^m su+. ta.i phu? Chie^m su+.
Hoa`ng Phu'c :
"Khanh tru+o+'c kia nha^.m chu+'c ta.i Giao Chi? tha`nh ti'n ca^`n ma^~n, ban
a^n hue^. mo^.t phu+o+ng. Tie^n Hoa`ng dde^' khen, nghi~ dde^'n ba^.c la~o
tha`nh no+i va.n da(.m, be`n trie^.u ve^` dde^? giu'p Tra^~m. Nay da^n Giao Chi?
quye^'n luye^'n khanh kho^n xie^'t ; Tra^~m vo^'n kho^ng muo^'n khanh bo? ddi,
nhu+ng cu~ng kho^ng muo^'n tra'i y' nguye^.n cu?a da^n. Nay ha~y vi` Tra^~m
tra^'n nha^.m the^m mo^.t la^`n nu+~a. Pha`m vua to^i tu+o+ng dda('c vo+'i nhau,
kho^ng ke^? xa hay ga^`n ; khanh vo^'n ddem he^'t ta^m lu+.c, thi` da^n chu'ng
se~ ddu+o+.c ye^n cho^~, ngo~ ha^`u xu+'ng vo+'i lo`ng cu?a Tra^~m. Khanh ha~y
chi? huy mo.i vie^.c ta.i hai ty Bo^' cha'nh va` A'n sa't Giao Chi?. Kha^m tai !
� (Minh Thu+.c Lu.c v. 17, tr. 620; Tuye^n To^ng q. 23, tr. 9b-10a)
Nga`y 26 tha'ng 12 na(m Tuye^n DDu+'c thu+' nha^'t [23.1.1427]
Sa('c me^.nh ddie^`u ca'c ve^. ta.i hai kinh Nam, Ba('c ;Trung ddo^ Lu+u thu?
ty, Vu~ xu+o+ng Ho^. ve^. ; ca'c DDo^ ty Ho^` Qua?ng, Giang Ta^y, Phu'c Kie^'n,
Chie^'t Giang, So+n DDo^ng, Ha` Nam, Qua?ng DDo^ng, Qua?ng Ta^y, Quy' Cha^u ;
Phu'c Kie^'n Ha`nh DDo^ ty, cu`ng ca'c ve^. quan qua^n phi'a nam Tru+.c Le^. do
An vie^~n ha^`u Lie^~u Tha(ng tho^'ng la~nh. Tha`nh DDo^ Ho^. ve^., ca'c DDo^ ty
Tu+' Xuye^n, Va^n Nam ; Tu+' Xuye^n Ha`nh DDo^ ty do Kie^`m quo^'c co^ng Mo^.c
Tha.nh tho^'ng la~nh ; to^?ng co^.ng go^`m 7 va.n te^n, dde^? sang dda'nh de.p
ta.i Giao Chi?. Ca^`n khi' gio+'i tinh nhue^., y gia'p to^'t mo+'i, do.c
ddu+o+`ng gia ta(ng u+o+'c thu'c, kho^ng ddu+o+.c nhie^~u ha.i. Lu+o+ng bo^?ng
qua^n da^n ti'nh tu+` nga`y kho+?i ha`nh ; ta^'t theo le^. ky` dda'nh Giao Chi?
la^`n tru+o+'c chi ca^'p. Ta.i Nam kinh cu`ng ca'c DDo^-ty, ve^. so+? ; tie^`n
thu+o+?ng lu'c kho+?i tri`nh do quan so+? ta.i chi ca^'p, ne^'u tie^`n kho^ng
ddu? co' the^? du`ng va?i bo^', quye^n dde^? chie^'t kha^'u ra tie^`n. Thu+o+?ng
tie^`n gia^'y cho DDo^ Chi? huy 500 quan, Chi? huy 400 quan, Thie^n ho^.
Tru+o+?ng quan ve^., tra^'n 300 quan ; Ba'ch ho^. Tra^'n-phu? so+? 200 quan,
To^?ng ky` 150 quan, Tie^?u ky` 120 quan ; qua^n li'nh, tho^? qua^n 100 quan.
(Minh Thu+.c Lu.c v. 17, tr. 0621-0622; Tuye^n To^ng q. 23, tr. 10a-10b)
Nga`y 26 tha'ng 12 na(m Tuye^n DDu+'c thu+' nha^'t [23.1.1427]
Sa('c du. quan To^?ng binh Giao Chi? Tha`nh so+n ha^`u Vu+o+ng Tho^ng, Tham
tu+o+'ng DDo^ ddo^'c Ma~ A'nh. Nay me^.nh An vie^~n ha^`u Lie^~u Tha(ng, Kie^`m
quo^'c co^ng Mo^.c Tha.nh xua^'t su+ do hai ddu+o+`ng Qua?ng Ta^y, Va^n Nam
cu`ng tie^'n ; dde^? ho+.p vo+'i bo.n ngu+o+i die^.t gia(.c na`y. Ca'c ngu+o+i
ne^n co^' thu? tha`nh tri`, thao luye^.n qua^n ma~, ddo+.i bo.n Tha(ng dde^'n
thi` tie^'n binh. (Minh Thu+.c Lu.c v. 17, tr. 0622; Tuye^n To^ng q. 23, tr. 10
b)
Nga`y 2 tha'ng 3 na(m Tuye^n DDu+'c thu+' 2 [ 30.3.1427]
Sa('c du. ddie^`u the^m quan qua^n ho^. ve^. Vu~ Xu+o+ng 1.000 ngu+o+`i, ho^.
ve^. Tha`nh DDo^ 1.200 ngu+o+`i. quan qua^n tinh nhue^. ta.i Nam Kinh, Nguye^n
Ha., Ta^y Du+o+ng 10.000 ngu+o+`i ; Trung ddo^ lu+u thu? ty, DDo^ ty Ho^`
Qua?ng, Chie^'t Giang, Ha` Nam, So+n DDo^ng, Qua?ng DDo^ng, Phu'c Kie^'n, Giang
Ta^y, Va^n Nam, Tu+' Xuye^n ; cu`ng Tu+' Xuye^n ha`nh DDo^ ty 33.000 ngu+o+`i ;
theo An vie^~n ha^`u Lie^~u Tha(ng, Kie^`m quo^'c co^ng Mo^.c Tha.nh sang dda'nh
Giao Chi?. (Minh Thu+.c Lu.c v. 17, tr. 673; Tuye^n To^ng q. 26, tr. 2a)
Trong khi cho+` qua^n ta(ng vie^.n tu+` Ta`u sang, qua^n Minh dda'nh tha('ng hai
tra^.n xung quanh tha`nh DDo^ng DDo^, nhu+ng Vu+o+ng Tho^ng kho^ng da'm trie^?n
khai su+. tha`nh co^ng na`y, cuo^'i cu`ng la^m va`o the^' hoa`n toa`n bi.
ddo^.ng :
Tha'ng 2. Phu+o+ng Chi'nh nha` Minh dda'nh u'p huye^.n Tu+` Lie^m : tha'i u'y
Ly' Trie^.n tu+? tra^.n.
Ca'c tu+o+'ng Ly' Trie^.n, DDo^~ Bi' ddo'ng qua^n o+? huye^.n Tu+` Lie^m, bi.
Phu+o+ng Chi'nh bi' ma^.t ra qua^n dda'nh u'p. Trie^.n co^' su+'c chie^'n
dda^'u, che^'t ta.i tra^.n ; Bi' bi. ba('t, ki.p khi vie^.c gia?ng hoa` dda~
xong, ddu+o+.c ngu+o+`i Minh la^'y le^~ ddo^. mo+`i ve^`. (5)
Tu+ kho^ng DDinh Le^~ va` thu+o+.ng tu+o+'ng qua^n Le^ Xi' dda'nh nhau vo+'i
ngu+o+`i Minh o+? Mi DDo^.ng (6) : bi. thua, Le^~ tu+? tie^'t.
Vu+o+ng Tho^ng ddem qua^n tinh nhue^. trong tha`nh le'n dda'nh Le^ Nguye^~n o+?
Ta^y Phu` Lie^.t. Bi`nh DDi.nh vu+o+ng sai ca'c tu+o+'ng Le^~ va` Xi' ddi cu+'u.
Khi dde^'n Mi DDo^.ng, Tho^ng tha^'y bo.n Le^~ i't qua^n, be`n chia binh dda'nh
ke.p la.i. Bo.n Le^~ tho^'ng li~nh ho+n na(m tra(m qua^n Thie^'t DDo^.t, co^'
su+'c chie^'n dda^'u: voi bi. sa la^`y, Le^~ va` Xi' dde^`u bi. ba('t ve^`
tha`nh DDo^ng Quan. DDinh Le^~ kho^ng chi.u khua^'t phu.c, bi. gia(.c gie^'t
che^'t. Co`n Xi', nha^n mo^.t dde^m mu+a gio', du`ng me.o tro^'n thoa't
ddu+o+.c.
Vu+o+ng cho ra(`ng ca'c tu+o+'ng DDinh Le^~ va` Ly' Trie^.n dde^`u co' co^ng
lo+'n, che^'t vi` vie^.c nu+o+'c, be`n phong em Le^~ la` DDinh Lie^.t la`m
nha^.p no^.i thie^'u uy', phong cha cu?a Trie^.n la` Ly' Ba Lao la`m quan sa't
su+' va` ca^'p cho ho+n mo^.t tra(m ma^~u ruo^.ng, con cu?a Trie^.n la` La(ng
la`m pho`ng ngu+. su+'. (7)
Minh Thu+.c Lu.c che'p go^.p hai tra^.n na`y la`m mo^.t, va` che^ tra'ch Vu+o+ng
Tho^ng kho^ng da'm vu+o+.t so^ng Ho^`ng dde^? dda'nh va`o dda.i ba?n doanh cu?a
Bi`nh ddi.nh vu+o+ng Le^ Lo+.i :
Nga`y 7 tha'ng 2 na(m Tuye^n DDu+'c thu+' 2 [4.3.1427]
Nga`y ho^m nay gia(.c Le^ Lo+.i ta.i Giao Chi? [DDo^ng DDo^]. Bo.n Tha`nh so+n
ha^`u Vu+o+ng Tho^ng mang binh dda'nh ba.i, che'm bo.n ngu.y Tu+ ddo^` Le^ Tri?
[Trie^.n], Tu+ kho^ng DDinh Le^~, Tha'i gia'm Le^ Bi', va` bo.n Tha'i uy',
Thie^'u uy', Cha'nh ddo^'c, DDo^`ng ddo^'c bo.n Tra^`n Chu+?ng ; gia(.c bi.
gie^'t co' dde^'n va.n te^n, so^' co`n la.i bo? cha.y, Le^ Lo+.i hoa?ng so+.
dde^'n vo+~ ma^.t. Tre^n ddu+o+`ng, ca'c tu+o+'ng, cu`ng quan la.i ta.i tam ty
no'i vo+'i Tho^ng ra(`ng :
"Gia(.c ba.i ta^?u, kho^ng pho`ng bi. ; ne^n thu+`a the^' vu+o+.t so^ng dda'nh
ba^'t thi`nh li`nh, co' the^? ba('t gia(.c ddu+o+.c ; ne^'u tri` hoa~n, gia(.c
chie^u ta^.p ddu+o+.c ta`n du+ ta^'t se~ lie^`u che^'t cho^'ng la.i qua^n ta.�
Tho^ng do du+. kho^ng quye^'t, tra? lo+`i : "DDo+.i xem xe't .�
Qua ba nga`y kho^ng chi.u ra qua^n, gia(.c do` xe't bie^'t Tho^ng so+., be`n
ta^.p trung du+ dda?ng xa^y ddo^`n tra.i, dda`o ha`o, tu su+?a khi' gio+'i,
tie^'n co^ng bo^'n phi'a. (Minh Thu+.c Lu.c v. 17, tr. 654-655; Tuye^n To^ng q.
25, tr. 3b-4a)
Tie^'p tu.c qua^n ta ta^'n co^ng Kha^u O^n [La.ng So+n], nho+` DDo^ ty Qua?ng
Ta^y Co^' Hu+ng To^. sai qua^n dde^'n cu+'u vie^.n, ne^n tha`nh kho^ng bi. ma^'t
:
Nga`y 11 tha'ng 3 na(m Tuye^n DDu+'c thu+' 2 [7.4.1427]
Nga`y ho^m nay gia(.c ho. Le^ ta.i Giao Chi? dda'nh va` va^y Kha^u O^n, DDo^
Chi? huy To^n Tu. sua^'t binh co^' thu? ; du`ng phi pha'o, su'ng tha^`n co^ng
ba('n ra tu+` ddi.ch la^u, ne^n gia(.c kho^ng da'm dde^'n ga^`n. Nhu+ng trong
tha`nh lu+o+ng i't, nga^`m sai ngu+o+`i cha.y dde^'n ba'o cho Chinh man Tu+o+'ng
qua^n Tra^'n vie^~n ha^`u Co^' Hu+ng To^?. Hu+ng To^? sai Chi? huy su+' Du+o+ng
Chi'nh mang qua^n ho^. to^'ng, theo ddu+o+`ng ta('t dde^'n ca^'p lu+o+ng. (Minh
Thu+.c Lu.c v. 17, t. 0678; Tuye^n To^ng q. 26, tr. 4b)
Tuy nhie^n ma^'y tha'ng sau, hai tha`nh Kha^u O^n va` A?i Lu+u dde^`u bi. dda'nh
tan, Co^' Hu+ng To^. bi. dda`n ha.ch vi` kho^ng cu+'u vie^.n ki.p tho+`i :
Nga`y 13 tha'ng 7 na(m Tuye^n DDu+'c thu+' 13 [ 5.8.1427]
Chie^'u me^.nh ba('t Tra^'n vie^~n ha^`u Co^' Hu+ng To^?. Lu'c ba^'y gio+`
gia(.c Giao Chi? pha' A?i Lu+u, ta^'n co^ng Kha^u O^n ; Hu+ng To^? dda(.t qua^n
ta.i Nam Ninh (8), Tha'i Bi`nh (9) kho^ng cu+'u vie^.n, dde^? cho gia(.c chie^'m
ddu+o+.c tha`nh. Hu+ng To^? tru+o+'c kia ta^u ra(`ng dda~ che'm ddu+o+.c gia(.c
Vi Va.n Hoa`ng, be^u dda^`u thi. chu'ng ; nhu+ng Va.n Hoa`ng va^~n ra va`o
cu+o+'p pha' nhu+ xu+a ! Hu+ng To^? la.i sai bo.n Chi? huy Tru+o+ng Ban gia?
ma.o vie^.c qua^n ddoa.t cu?a quan, da^n ho+n 2500 lu+o+.ng ba.c, 100 con ngu+.a
; la.i cu+o+~ng ba'ch da^n e'p cu+o+'i con ga'i ; bi. Tua^`n A'n Ngu+. su+?
ha(.c ta^u.
Thie^n tu+? tha^'y to^.i a'c kho^ng chu+`a, me^.nh ha`nh ta.i DDo^ sa't vie^.n
ba('t va` ddie^`u tra, sai co^ng ha^`u DDa.i tha^`n cu+? tu+o+'ng gio?i thay
the^'. (Minh Thu+.c Lu.c v. 17, tr. 763; Tuye^n To^ng q. 29, tr. 4a)
Ve^` vie^.c na`y su+? nu+o+'c ta xa'c nha^.n ra(`ng Co^' Hu+ng To^? thu+.c su+.
co' mang qua^n dde^'n cu+'u vie^.n, nhu+ng bi. dda'nh thua ta.i a?i Pha Lu~y
[Nam Quan] :
Nha` Minh sai Tra^'n Vie^~n ha^`u Co^' Hu+ng To^?, to^?ng binh Qua?ng Ta^y, ddem
na(m va.n qua^n, na(m nghi`n ngu+.a, sang cu+'u DDo^ng DDo^. Khi dde^'n cu+?a
a?i Pha Luy~, bi. ca'c thu? tu+o+'ng cu?a ta la` Tra^`n Lu+.u va` Le^ Bo^i ddo'n
dda'nh : gia(.c pha?i bo? cha.y. (10)
DDo^ ddo^'c thie^m su+. So+n Va^n ddu+o+.c cu+? thay the^' Co^' Hu+ng To^? dde^?
tra^'n thu? Qua?ng Ta^y va` lo vie^.c ha`nh qua^n vu`ng bie^n gio+'i :
Nga`y 23 tha'ng 7 na(m Tuye^n DDu+'c thu+' 2 [15.8.1427]
Me^.nh Ha^.u qua^n DDo^ ddo^'c phu?, DDo^ ddo^'c Thie^m su+. So+n Va^n mang a^'n
Chinh Man Tu+o+'ng-qua^n giu+~ chu+'c To^?ng binh, thay the^' Tra^'n vie^~n
ha^`u Co^' Hu+ng To^? tra^'n thu? Qua?ng Ta^y ; cu`ng sua^'t la~nh quan qua^n do
3 DDo^-ty Ho^` Qua?ng, Qua?ng Ta^y, Qui' Cha^u ddie^`u dde^'n dde^? dda'nh ba('t
pha?n ta(.c. Tru+o+'c dda^y Hu+ng To^? co' to^.i bi. ba('t, Thie^n tu+? me^.nh
ca'c quan Co^ng, Ha^`u, DDa.i -tha^`n cu+? mo^.t tu+o+'ng gio?i thay the^' ; nay
ca'c quan DDa.i tha^`n dde^`u no'i Va^n thanh lie^m, uy do~ng, co' tri' lu+o+.c.
Thie^n tu+? cu~ng co^ng nha^.n nhu+ va^.y, ne^n co' me^.nh na`y. (Minh Thu+.c
Lu.c v. 17, tr. 770 ; Tuye^n To^ng q. 29, tr. 7b)
Sau khi Vu+o+ng Tho^ng dda.i ba.i ta.i Ninh Kie^`u, ro^`i bi. va^y ta.i tha`nh
DDo^ng Quan ; ca'c tha`nh Nghe^. An, Thi. Ca^`u, DDie^u Die^u, Tam Giang la^`n
lu+o+.t ra ha`ng. DDa(.c bie^.t chi? huy tha`nh Tam Giang la` Lu+u Thanh to? ra
bie^'t ki'nh tro.ng Bi`nh DDi.nh vu+o+ng Le^ Lo+.i, dda~ quo+? ma('ng ngu+o+`i
li'nh ba?n xu+' no'i lo+`i vo^ le^~ ve^` Vu+o+ng ; khi dda~ dda^`u ha`ng kho^ng
cho ha`ng binh du+o+'i quye^`n di'nh li'u va`o a^m mu+u no^?i loa.n, ne^n qua^n
tha`nh na`y kho^ng bi. gie^'t :
Vu+o+ng chia sai ca'c tu+o+'ng Tri.nh Kha? ddi dda'nh ca'c tha`nh. Ngu+o+`i Minh
ban dda^`u co`n ddo'ng cha(.t cu+?a tha`nh, ddo+.i qua^n cu+'u vie^.n ; ve^`
sau, bi. qua^n ta bao va^y dda'nh pha', la^u da^`n chu'ng ca`ng cu`ng qua^~n
kie^.t que^..
Ca'c tha`nh Nghe^. An, Die^~n Cha^u, Thi. Ca^`u va` DDie^u Die^u dde^`u la^`n
lu+o+.t dda^`u ha`ng.
Vu+o+ng sai Nguye^~n Tra~i ddem theo vie^n chi? huy ho. Ta(ng, la` ngu+o+`i Minh
dda~ dda^`u ha`ng ta, dde^'n du. tha`nh Tam Giang, tha`nh na`y dda^`u ha`ng.
Tru+o+'c kia, khi Vu+o+ng co`n o+? Thanh Hoa', ngu+o+`i ba?n tho^? tha`nh Tam
Giang theo qua^n Minh, bi. ddie^`u ddo^.ng ddi tra^.n, khi thua ru't ve^`, co'
ke? no'i ra nhu+~ng lo+`i la'o xu+o+.c pha.m thu+o+.ng, Lu+u Thanh be`n ma('ng
ngay ra(`ng :
"Qua^n ma'n xa' na`y vo^ le^~ ! Ngu+o+`i la` vua cu?a ca'c ni. (11) dda^'y ! �.
DDe^'n dda^y, Lu+u Thanh dda^`u ha`ng. Sau ddo' i't la^u, nhie^`u ngu+o+`i o+?
ca'c tha`nh kha'c dda~ ha`ng vi` a^m mu+u la`m pha?n dde^`u bi. gie^'t ca?,
rie^ng co' tha`nh Tam Giang na`y kho^ng di'nh li'u gi` dde^'n vie^.c la`m pha?n
a^'y (12).
Trong mo^.t va(n ba?n che'p ve^` vie^.c xe't xu+? ca'c ca^'p chi? huy qua^n Minh
tu+`ng dda^`u ha`ng, ro^`i ho+.p ta'c vo+'i nghi~a qua^n cu?a Bi`nh DDi.nh
vu+o+ng, sau ddo' ddu+o+.c tha? ve^` ; Minh Thu+.c Lu.c xa'c nha^.n DDo^ ddo^'c
Tha'i Phu'c bo? tha`nh Nghe^. An, sai ngu+o+`i to^' ca'o a^m mu+u no^?i loa.n
cu?a ha`ng binh, cu`ng ddi'ch tha^n ddi ke^u go.i ca'c tha`nh ra ha`ng :
Nga`y 30 tha'ng 5 na(m Tuye^n DDu+'c thu+' 3 [12.7.1428]
Tha'i Phu'c, Chu Qua?ng, Tie^'t Tu., Chu Ta'n, Lo^~ Quy', Ly' Trung bi. xu+?
tu+?. Phu'c la` DDo^ ddo^'c ; Qua?ng, Tu., Ta'n dde^`u giu+~ chu+'c DDo^ chi?
huy, Quy' la` Chi? huy, Trung la` Thie^n ho^..
Bo.n Phu'c tru+o+'c dda^y ta.i Giao Chi? tra^'n thu? Nghe^. An, bi. gia(.c va^y,
Phu'c kho^ng dda'nh, la.i ddem bo.n Qua?ng ha`ng gia(.c, chi? cho gia(.c ta.o
chie^'n cu. dde^? dda'nh tha`nh DDo^ng Quan. Lu'c ba^'y gio+` ho+n 9000 qua^n
ddi.nh ddo^'t tra.i gia(.c, bo.n Phu'c le^.nh Ba'ch ho^. Mu+u Anh to^' ca'o ;
gia(.c gie^'t sa.ch 9500 ngu+o+`i, ro^`i dda'nh ca'c tha`nh nhu+ Xu+o+ng Giang.
Phu'c ddi thuye^'t du. nhu+~ng ngu+o+`i trong ca'c tha`nh ra ha`ng ; dde^'n
Thanh Hoa' phi ngu+.a dde^'n du+o+'i tha`nh, ke^u to ra(`ng :
"Thu? tha`nh lo+.i du.ng co+ ho^.i dda^`u ha`ng co' the^? ba?o to^`n ma.ng
so^'ng, kho^ng nghe thi` gan na~o pho+i ma(.t dda^'t.�
Bi. bo.n Tri cha^u La Tho^ng chu+?i ma('ng ne^n bo? ddi.
Nay bo.n Lo+.i ddu+a bo.n Phu'c dde^'n kinh su+. Me^.nh Co^ng, Ha^`u, Ba', 5
phu?, 6 bo^., DDo^ sa't vie^.n, cu`ng ca'c quan 3 bo^'n la^`n ha(.c to^.i.
DDe^`u phu'c ta^'u to^.i tra.ng, me^.nh ha`nh quye^'t pho+i tha^y ngoa`i cho+.
va` ti.ch thu gia sa?n. (Minh Thu+.c Lu.c v. 18, t. 1075-1076; Tuye^n To^ng q.
43, t. 17a-17b)
Vu. qua^n Minh ra ha`ng ro^`i a^m mu+u no^?i loa.n ne^n bi. gie^'t, co`n
ddu+o+.c che'p ky~ ho+n trong va(n ba?n truy ta(.ng vie^n Chi? huy thie^m su+.
Chu An, y bi. gie^'t vi` dda~ xu'i du.c ha`ng binh no^?i loa.n :
Nga`y 20 tha'ng 5 na(m Tuye^n DDu+'c thu+' 3 [2.7.1428]
...Chu An tu+` Chi? huy thie^m su+. ve^. Cha^'n Vu~ ddu+o+.c ddie^`u ddi dda'nh
gia(.c ho. Le^, ca?i nhie^.m tie^`n ve^. Giao Chi?, tra^'n thu? Nghe^. An. Ga(.p
lu'c gia(.c Le^ Lo+.i lo^.ng ha`nh, DDo^ ddo^'c Tha'i Phu'c trie^.u ca'c
tu+o+'ng dde^'n ba`n :
"Nay ta.i dda^y thie^'u lu+o+ng thu+.c, kho' kha(n, ne^n kho^ng the^? giu+~
ddu+o+.c, ha~y thu tha^.p ve^` DDo^ng Quan.�
Ta^'t ca? dde^`u ddo^`ng y'. Rie^ng Thie^n ho^. Ba?o Tuye^n li~nh binh ho+n 100
te^n cha.y dde^'n tra.i gia(.c. An ddo^'c sua^'t ke? du+o+'i quye^`n, cu`ng
qua^n da^n ve^. Die^~n Cha^u tro+? ve^` tha`nh DDo^ng Quan. DDi dde^'n so^ng
Phu' Lu+o+ng ga(.p gia(.c ; vi` binh i't, ye^'u ne^n bi. gia(.c ba('t, Phu'c bi.
gia(.c bu+'c ba'ch le^.nh dde^'n ca'c tha`nh du. ca'c chi? huy tha`nh ra ha`ng.
An pha^~n no^. cu`ng ddo^`ng ddo^.i mu+u :
"Quan qua^n se~ dde^'n die^.t gia(.c, mo^~i ngu+o+`i chua^?n bi. ga^.y, dao,
su'ng ; cho+` quan qua^n dde^'n se~ la`m no^.i u+'ng cha('c se~ pha' ddu+o+.c
gia(.c.�
Tuye^n bie^'t ddu+o+.c mu+u, ddem su+. vie^.c ca'o vo+'i Le^ Lo+.i ; Lo+.i
gia^.n ddem gie^'t he^'t. Khi sa('p bi. gie^'t An no'i :
"Ta la` quan cu?a Thie^n trie^`u, ha' la.i che^'t du+o+'i tay ca'c ngu+o+i.�
Ro^`i cu`ng Chi? huy Tra^`n La^n Cu+.u nha?y le^n cu+o+'p ddao gia(.c, gie^'t
mo^.t va`i ngu+o+`i ro^`i tu+. tu+?. (Minh Thu+.c Lu.c v. 18, tr. 1057-1062 ;
Tuye^n To^ng q.43, tr. 8a-10b)
Tuy pha^`n ddo^ng ca'c tha`nh ra ha`ng, nhu+ng ca' bie^.t co' tha`nh Xu+o+ng
Giang, vi. tri' chie^'n lu+o+.c na(`m tre^n ddu+o+`ng qua^n Minh tie^'p vie^.n
pha?i qua la.i va^~n co^' thu? ; nghi~a qua^n pha?i va^y dda'nh trong tho+`i
gian da`i mo+'i ha. ddu+o+.c :
Ca'c tu+o+'ng Tra^`n Ha~n va` Le^ Sa't dda'nh tha`nh Xu+o+ng Giang : ha.
ddu+o+.c.
Xu+o+ng Giang la` ddu+o+`ng lo^'i qua^n Minh ta^'t pha?i qua la.i. Bo.n chi? huy
Minh la` Kim Da^.n va` Ly' Nhie^.m (Nha^.m) bi. va^y ha`ng ho+n sa'u tha'ng,
lie^`u che^'t co^' giu+~ dde^? ddo+.i vie^.n binh ; quan qua^n kho^ng ha.
ddu+o+.c. DDe^'n dda^y, ca'c tu+o+'ng Tra^`n Ha~n khoe't dda^'t tha`nh ddu+o+`ng
ha^`m ddi xuye^n va`o tha`nh, dda'nh ke.p la.i, mo+'i pha' ddu+o+.c tha`nh na`y.
Bo.n Kim Da^.n dde^`u bi. che^'t.
Minh Thu+.c Lu.c mo^ ta? su+. kho^'c lie^.t cu?a tra^.n dda'nh na`y nhu+ sau :
Nga`y 2 tha'ng 4 na(m Tuye^n ddu+'c thu+' 2 [28.4.1427]
Nga`y ho^m nay gia(.c Giao Chi? Le^ Lo+.i co^ng ha~m tha`nh Xu+o+ng Giang. Lo+.i
cho ra(`ng Xu+o+ng Giang la` no+i quan tro.ng, [tre^n ddu+o+`ng] dda.i qua^n ra
vo^ ; be`n du`ng ho+n 8 va.n qua^n dda'nh. Quan giu+~ tha`nh DDo^ Chi? huy Ly'
Nhie^.m, Chi? huy Co^' Phu'c ra le^.nh gia`, tre?, phu. nu+~ dde^`u le^n ma(.t
tha`nh, du+o+ng co+` ho` he't, nga`y dde^m cho^'ng cu+. ; Bo.n Nhie^.m ba^'t
ngo+` mang qua^n tinh nhue^. ra co^ng ki'ch, ddo^'t pha' du.ng cu. dda'nh
tha`nh. Bo^'n phi'a gia(.c dde^`u xa^y nu'i dda^'t, du`ng phi minh ba('n va`o
tha`nh ; Nhie^.m sai qua^n ca?m tu+? ban dde^m mo+? cu+?a tha`nh ra dda'nh,
gie^'t gia(.c giu+~ nu'i dda^'t. Mu+u ta^.p ki'ch doanh tra.i, gia(.c dda`o
ddi.a dda.o va`o tha`nh, Nhie^.m sai dda`o ha`o ngang cha(.n ddi.a dda.o, ro^`i
ne'm dda' xuo^'ng, khie^'n gia(.c che^'t nhie^`u.
Gia(.c nghe tin dda.i binh cu?a Chinh di Tu+o+'ng qua^n sa('p to+'i, so+. se~
du`ng tha`nh na`y la`m cho^? du+.a, be`n ta(ng cu+o+`ng the^m qua^n va` voi
ta^'n co^ng. Te^n dda' ba('n va`o nhu+ mu+a. Nhie^.m du`ng tra(m ca'ch dde^?
cho^'ng cu+., tra?i qua 9 tha'ng tro+`i, giao tranh ho+n 30 tra^.n ; kho+?i
dda^`u trong tha`nh co' ho+n 2000 tu+o+'ng si~, lu'c na`y che^'t va` ta^.t
be^.nh dde^'n mo^.t nu+?a, nhu+ng gia(.c va^~n quye^'t va^y dda'nh, du`ng thang
ma^y leo le^n tha`nh, ro^`i ddoa.t cu+?a, Nhie^.m ddie^`u li'nh quye^'t tu+? ba
la^`n dda'nh lui, nhu+ng gia(.c la.i xua voi va` li'nh va`o. Bo.n Nhie^.m kie^.t
su+'c, dda'nh kho^ng xue^?, Nhie^.m va` Phu'c dde^`u tu+. tu+? ; quan trong
tha`nh la` Phu`ng Tri' kho'c ro`ng, hu+o+'ng ve^` phi'a ba('c ba'i ta., ro^`i
cu`ng Chi? huy Lu+u Thua^.n, Tri phu? Lu+u Tu+? Phu. tha('t co^? che^'t. Trong
tha`nh ca'c quan qua^n, cu`ng trai ga'i che^'t ra^'t ddo^ng ; gia(.c pho'ng hoa?
ddo^'t, cu+o+'p pha' dde^'n sa.ch kho^ng. (Minh Thu+.c Lu.c v. 17, tr. 0701-702;
Tuye^n To^ng q. 27, tr.2b)
Ti`nh the^' qua^~n ba'ch, Vu+o+ng Tho^ng trie^.u ta^.p ca'c quan la.i nha('m
tho^ng qua quye^'t ddi.nh gia?ng hoa` vo+'i Bi`nh DDi.nh vu+o+ng Le^ Lo+.i dde^?
ru't qua^n ve^` ; nhu+ng kho^ng ddu+o+.c dda'm du+o+'i quye^`n hoa`n toa`n
nha^'t tri' :
Nga`y 11 tha'ng 4 na(m Tuye^n DDu+'c thu+' 2 [7.5.1427]
Nga`y ho^m nay bo.n quan To^?ng binh Giao Chi? Tha`nh so+n ha^`u Vu+o+ng Tho^ng
bi. gia(.c dda'nh va^y ga^'p, nhu+ng gom binh la.i kho^ng da'm ra dda'nh, gia(.c
be`n gu+~i thu+ cho Tho^ng xin hoa`. Tho^ng tu+` khi qua^n ba.i ta.i Ninh
Kie^`u, tinh tha^`n suy su.p ra^'t nhie^`u ; tuy tha('ng mo^.t tra^.n du+o+'i
tha`nh nhu+ng chi' khi' kho^ng vu+~ng, be`n hu+'a cho gia(.c nhu+~ng dda^'t ta.i
ca'c cha^u Thanh Hoa'. Y' cu?a Tho^ng cho ra(`ng Lie^~u Tha(ng dda~ xua^'t su+
nhu+ng chu+a dde^'n ngay ddu+o+.c, ddu+o+`ng sa' co' nhie^`u su+. nga(n tro+? ;
nay Le^ Lo+.i ca^`u hoa`, tha`nh ta^m da^ng bie^?u ta. to^.i ; thua^.n theo
lo+`i xin cu?a y co`n co' ddu+o+`ng so^'ng, dde^? co' the^? thu xe^'p ca'ch
tie^'n thu? sau na`y ; va? la.i Thie^n tu+? nha^n tu+` kho^ng muo^'n gie^'t,
du`ng binh ne^n the^? theo y' cu?a Thie^n tu+?.
Tu+o+'ng hie^.u du+o+'i quye^`n co' ke? cho la` ddu'ng, co' ke? im la(.ng kho^ng
co' y' kie^'n, co' ngu+o+`i pha?n ddo^'i nhu+ng chu+a ra ma(.t nga(n ca?n ; chi?
mo^.t mi`nh A'n sa't su+' Du+o+ng Tho+`i Ca^.p can :
"Phu.ng me^.nh dda'nh gia(.c la.i chi.u hoa` vo+'i gia(.c. Tu+. tie^.n bo?
dda^'t mang qua^n ve^`, la`m sao tra'nh to^.i ddu+o+.c ; vie^.c na`y kho^ng
the^? la`m ddu+o+.c ! �
Tho^ng to tie^'ng na.t ra(`ng :
"Vie^.c phi thu+o+`ng, chi? co' con ngu+o+`i phi thu+o+`ng mo+'i la`m ddu+o+.c,
ngu+o+i la`m sao hie^?u no^?i ! �
Tu+` ddo' kho^ng co' ai da'm no'i. Be`n sai thuo^.c ha. cu`ng ddi vo+'i ngu+o+`i
cu?a Le^ Lo+.i dde^? da^ng bie^?u, cu`ng phu+o+ng va^.t. (Minh Thu+.c Lu.c v.
17, tr. 0713-714; Tuye^n To^ng q. 27, tr. 8a-8)
Tha'ng 9 vie^.n qua^n cu?a Lie^~u Tha(ng sang dde^'n nu+o+'c ta, Bi`nh DDi.nh
vu+o+ng sai ca'c tu+o+'ng Tra^`n Lu+.u, Le^ Sa't ddo'n dda'nh, ca? pha' ddu+o+.c
qua^n ddi.ch, Cu+o+ng Mu.c (13) tri`nh ba`y ve^` chie^'n di.ch na`y nhu+ sau :
Tru+o+'c kia, ca'c tu+o+'ng si~ ta ddu+o+.c tin qua^n cu+'u vie^.n cu?a Minh
sa('p ke'o sang, pha^`n ddo^ng dde^`u khuye^n Vu+o+ng ne^n dda'nh ga^'p DDo^ng
DDo^ dde^? die^.t ddi.ch o+? trong la`m no^.i u+'ng. Vu+o+ng ba?o ra(`ng :
"DDa'nh tha`nh, la` mu+u tha^'p ; chi ba(`ng nuo^i su+'c qua^n, ti'ch luy~ la^'y
tinh tha^`n sa('c be'n, ddo+.i gia(.c dde^'n, ta dda'nh pha' ngay. Mo^.t khi
vie^.n binh dda~ bi. tuye^.t die^.t thi` tha`nh DDo^ng DDo^ ta^'t pha?i dda^`u
ha`ng. DDo' la` mu+u chu+o+'c va.n toa`n : la`m mo^.t vie^.c ma` ddu+o+.c lo+.i
ca? hai �.
Vu+o+ng be`n sa('p xe^'p vie^.c pho`ng thu? mo^.t ca'ch nghie^m ma^.t, ra le^.nh
cho ca'c lo^. La.ng Giang, Ba('c Giang, Tam DDa'i, Tuye^n Quang va` Quy Hoa'
la`m cho ddo^`ng ruo^.ng sa.ch quang (14) dde^? tra'nh mu~i du`i sa('c be'n cu?a
ddi.ch. DDe^'n dda^y, hay tin bo.n Tha(ng dda~ ke'o nhau dde^'n dda^`u bie^n
gio+'i. Vu+o+ng nho'm ho.p ca'c tu+o+'ng, ba`n ra(`ng : "Qua^n ddi.ch ca^.y
ma.nh la^'n ye^'u, y? ddo^ng hie^'p phi'a i't ngu+o+`i. Y' chu'ng chi? co^'t
cha.y theo mo^'i lo+.i chu+' kho^ng ddoa'i nghi~ gi` dde^'n chuye^.n gi` kha'c.
Chu'ng ddi ga^'p suo^'t nga`y dde^m tu+` ha`ng nghi`n da(.m sang dda^y dde^?
cu+'u vie^.n. The^' la` ddu'ng nhu+ Binh pha'p dda~ no'i : 'Qua^n ddi ha`ng na(m
tra(m da(.m ma` chi? vo^.i nha(`m la^'y lo+.i thi` vie^n thu+o+.ng tu+o+'ng
ta^'t pha?i kie^.t que^. !'. Ba^y gio+` thu+`a co+ chu'ng no' mo+'i dde^'n,
ngu+o+`i me^.t, ngu+.a mo?i, chu'ng ta vo+'i ca'i the^' la^'y su+'c thong tha?
cho+` ddo+.i qua^n gia(.c ddang nho.c nha(`n, dda'nh ngay cho ddo`n phu? dda^`u
dde^? la`m ba.t tinh tha^`n cu?a chu'ng thi` kho^ng co`n che^.ch dda^u ma`
kho^ng tha('ng nu+~a �.
Vu+o+ng lie^`n sai ca'c tu+o+'ng Le^ Sa't, Lu+u Nha^n Chu', Le^ Linh , DDinh
Lie^.t va` Le^ Thu. ddem ho+n mo^.t va.n qua^n va` na(m tho+'t voi tru+o+'c
dda(.t phu.c binh o+? cu+?a a?i Chi La(ng (15) dde^? ddo+.i gia(.c. La.i sai Le^
Ly' va` Le^ Va(n An li~nh ba va.n qua^n, lu.c tu.c tie^'n le^n.
Ba^'y gio+` Tra^`n Lu+.u pho`ng thu? cu+?a Pha Luy~, tha^'y gia(.c dde^'n, lui
giu+~ cu+?a A?i Lu+u (16). Gia(.c tra`n dde^'n, gia`nh la^'y A?i Lu+u, Tra^`n
Lu+.u la.i lui giu+~ cu+?a a?i Chi La(ng. Phi'a tru+o+'c cu+?a a?i na`y cu+'
ca'ch tu+`ng qua~ng la.i co' ra`o luy~ dde^? cho^'ng giu+~. Lie^~u Tha(ng thu+`a
tha('ng dda'nh ga^'p, pha' luo^n ddu+o+.c : tie^'n dde^'n dda^u cu~ng kho^ng
co`n ai da'm cho^'ng cu+. nu+~a. Tha(ng ra^'t dda('c y'.
Vu+o+ng sai ngu+o+`i ddem thu+ dde^'n cu+?a qua^n cu?a Tha(ng, ca^`u xin nha`
Minh la`m theo ca'i y' "tie^'p no^'i cho do`ng vua mo^.t ho. dda~ bi. tuye^.t
die^.t � do Minh Tha`nh To^? (1403-1424) dde^` xu+o+'ng tru+o+'c va` cho la^.p
Tra^`n Cao la`m chu? trong nu+o+'c, ba~i vie^.c binh ddao, khie^'n da^n ddu+o+.c
ye^n nghi?.
Sau ma^'y tha'ng, bu+'c thu+ na`y ddu+o+.c tri`nh le^n vua Tuye^n To^ng, ba?n
di.ch nguye^n va(n nhu+ sau :
Nga`y 28 tha'ng 10 na(m Tuye^n DDu+'c thu+' 2 [16.11.1427]
Ho^`ng lo^ tu+. ta^u tri`nh Thie^n tu+? bu+'c thu+ cu?a Le^ Lo+.i gu+?i qua quan
To^?ng binh An vie^~n ha^`u Lie^~u Tha(ng. Thu+ nhu+ sau :
"Ke? he`n na`y ddu+o+.c nghe tha^`y Ma.nh Tu+? da.y : Duy ba^.c nha^n mo+'i co'
the^? du`ng ddu+'c ngu+o+`i tre^n vo^~ ve^` ke? du+o+'i ; ke? tri' la^'y le^~
ngu+o+`i du+o+'i dde^? tho+` ngu+o+`i tre^n. La^'y ddu+'c ngu+o+`i tre^n vo^~
ve^` ke? du+o+'i la` vui vo+'i dda.o tro+`i, la^'y le^~ ke? du+o+'i tho+`
ngu+o+`i tre^n la` so+. tro+`i.
Tru+o+'c dda^y khi Tha'i to^? Hoa`ng dde^' mo+'i le^n ngo^i ba'u, tie^n Quo^'c
vu+o+ng nu+o+'c An Nam la` nu+o+'c dda^`u tie^n dde^'n trie^`u co^'ng ; ddu+o+.c
dda(.c bie^.t khen thu+o+?ng va` ban tu+o+'c Vu+o+ng, ddo+`i ddo+`i giu+~
dda^'t, trie^`u co^'ng kho^ng khuye^'t. Tu+` khi Le^ Quy' Ly la`m ddie^`u thoa'n
nghi.ch, la^.t ca? mo^.t do`ng ho., tre^n thi` lu+`a do^'i trie^`u ddi`nh,
du+o+'i ha`nh ha. da^n kho^?. Tha'i to^ng Hoa`ng dde^' hu+ng su+ tha?o pha.t,
mo^.t la^`n ra qua^n dde^`u bi`nh ddi.nh, ban chie^'u ti`m con cha'u nha` Tra^`n
dde^? phu.ng thu+`a to^? mie^'u. Ba^'y gio+` vi` la^m va`o ca?nh ddo^.c ha.i
cu?a Quy' Ly, con cha'u ho. Tra^`n dde^`u phie^u da.t tro^'n tra'nh no+i xa
xo^i, ne^n nha^'t tho+`i kho^ng ti`m ra ddu+o+.c.
Nay con cha'u ho. Tra^`n co' ngu+o+`i te^n Ca?o, tro^'n tra'nh ta.i La~o Qua
dda~ 20 na(m. Ngu+o+`i trong nu+o+'c kho^ng que^n a^n tra.ch cu?a Tie^n vu+o+ng,
ti`m Ca?o ta.i cho^'n ky lu+~, muo^'n ddu+o+.c Ca?o ke^' thu+`a to^? tie^n.
Tra(m va.n ta^'m lo`ng kho^ng he.n cu`ng ddo^`ng lo`ng, do va^.y bo.n Lo+.i
kho^ng da'm ma.o pha.m uy tro+`i vo+'i lo+`i ngo^ng da.i, chi? mong ddu+o+.c o+n
Thie^n tu+? the^? theo chie^'u thu+ cu?a Tha'i to^ng Hoa`ng dde^' vo+'i lo+`i
ghi ro~ "ke^' tuye^.t � khie^'n ho. Tra^`n dda~ die^.t la.i ddu+o+.c phu.c
ho^`i, thi` cha(?ng rie^ng Ca?o ddu+o+.c hu+o+?ng dda.i a^n, ma` mo.i ngu+o+`i
trong nu+o+'c dde^`u ddu+o+.c ddo^.i o+n Thie^n tu+? vo^ cu`ng va^.y.� (Minh
Thu+.c Lu.c v. 17,tr. 0830-0831; Tuye^n To^ng q. 32, tr. 8b-9a)
Tie^'p theo, Cu+o+ng Mu.c ke^? the^m :
Tha(ng nha^.n thu+, kho^ng mo+? xem, lie^`n cho cha.y tra.m ddem ve^` ta^u vo+'i
vua Minh, co`n mi`nh thi` cu+' ke'o qua^n ruo^?i da`i tha(?ng tie^'n. Khi Tha(ng
dde^'n cho^~ co`n ca'ch Chi La(ng va`i da(.m, ca'c tu+o+'ng Le^ Sa't sai Tra^`n
Lu+.u ra dda'nh, gia? ca'ch thua cha.y. Tha(ng hi' hu+?ng mu+`ng, chi'nh ha('n
ca^`m dda^`u ho+n tra(m qua^n ky. xo^ng xa'o le^n tru+o+'c, xa li`a toa'n qua^n
ha^.u ddo^.i, ro^`i ha('n, vi` la^`m lo+~, sa xuo^'ng la^`y. Phu.c binh cu?a ta
thi`nh li`nh no^?i da^.y : dda'nh cho qua^n ddi.ch pha?i thua xie^?ng lie^?ng,
che'm Tha(ng o+? su+o+`n nu'i DDa?o Ma~ va` ho+n va.n thu? ca^'p qua^n Minh.
DDa.o qua^n cu?a ca'c tu+o+'ng Le^ Ly' vu+`a va(.n ke'o dde^'n, ho^.i vo+'i
dda.o qua^n cu?a ca'c tu+o+'ng Le^ Sa't. Ba^'y gio+` qua^n phu.c la.i tro^?
su+'c dda'nh khe'p la.i : che'm Lu+o+ng Minh o+? vo`ng tra^.n va` la`m cho Ly'
Kha'nh pha?i tu+. va^~n che^'t. Tho^i Tu. va` Hoa`ng Phu'c sa('p xe^'p la.i
qua^n ddo^.i, ra?o tha(?ng xuo^'ng Xu+o+ng Giang. Ca'c tu+o+'ng Le^ Sa't ddo'n
dda'nh : pha' ddu+o+.c ddi.ch. Bo.n Tu. thu lu+o+.m so^' qua^n co`n so't,
gu+o+.ng ga.o tie^'n le^n. Ki.p khi bie^'t tin Xu+o+ng Giang dda~ bi. pha',
chu'ng ca? so+., pha?i dda('p luy~ dda^'t o+? ngoa`i ddo^`ng dde^? tu+. ve^..
Vu+o+ng sai qua^n thuy? va` qua^n bo^. bao va^y chu'ng. Ro^`i ra le^.nh cho
Tra^`n Ha~n ca('t ddu+'t ddu+o+`ng va^.n ta?i lu+o+ng thu+.c cu?a ddi.ch, ca'c
tu+o+'ng Pha.m Va^'n, Le^ Kho^i va` Le^ Xi' tho^'ng li~nh ba nghi`n qua^n
Thie^'t ddo^.t ddi tie^'p u+'ng. Ma(.t tra^.n qua^n Minh ro^'i loa.n. Quan qua^n
che'm ho+n na(m va.n thu? ca^'p ddi.ch, ba('t so^'ng bo.n Tu., Phu'c va` ba va.n
qua^n Minh. Tho^i Tu. kho^ng chi.u khua^'t phu.c, Vu+o+ng sai gie^'t che^'t.
Ba^'y gio+` Mo^.c Tha.nh ddang ca^`m cu+. vo+'i ca'c tu+o+'ng Pha.m Va(n Xa?o
va` Tri.nh Kha? o+? cu+?a a?i Le^ Hoa. Vu+o+ng lie^.u tru+o+'c ra(`ng Mo^.c
Tha.nh la` tay la~o luye^.n, ta^'t co`n pha?i nghe ngo'ng ca'nh qua^n Lie^~u
Tha(ng ddu+o+.c thua ra sao dda~, chu+' kho^ng chi.u vo^.i va~ tie^'n qua^n
mo^.t ca'ch khinh thu+o+`ng. Vu+o+ng be`n sai ma^.t da(.n ca'c tu+o+'ng Va(n
Xa?o va` Tri.nh Kha? ddu+`ng giao chie^'n vo+'i ddi.ch vo^.i. Ki.p khi Lie^~u
Tha(ng thua tra^.n, Vu+o+ng sai ddem nhu+~ng ti` tu+o+'ng nha` Minh dda~ bi.
ba('t la`m tu` binh va` nhu+~ng sa('c thu+, phu` ti'n, a^'n chu+o+ng dda~ ba('t
ddu+o+.c ddu+a dde^'n cho^~ qua^n Mo^.c Tha.nh cho Tha.nh bie^'t. Tha.nh qua'
kinh ha~i. Qua^n Tha.nh tu+. tan vo+~, la^?n cha.y. Ca'c tu+o+'ng Tri.nh Kha?
nha^n dda` ddang sa('c be'n, tung qua^n ra dda'nh pha' ; che'm ho+n va.n thu?
ca^'p, ba('t ddu+o+.c ho+n mo^.t nghi`n qua^n ddi.ch va` ho+n mo^.t nghi`n
ngu+.a. Mo^.c Tha.nh chi? ki.p mo^.t ngu+o+`i mo^.t ngu+.a cha.y thoa't. (13)
Tuy che'p theo quan ddie^?m cu?a ke? ddi.ch, nhu+ng Minh Thu+.c Lu.c cu~ng pha?i
co^ng nha^.n pha^`n lo+'n nhu+~ng su+? lie^.u ne^u tre^n qua va(n ba?n du+o+'i
dda^y :
Nga`y 10 tha'ng 9 na(m Tuye^n DDu+'c thu+' 2 [1.10. 1427]
Nga`y ho^m nay qua^n cu?a quan To^?ng binh An vie^~n ha^`u Lie^~u Tha(ng dde^'n
A?i Lu+u quan ; Le^ Lo+.i cu`ng ca'c dda^`u mu.c lo+'n nho? sai ngu+o+`i dde^'n
cu+?a qua^n da^ng thu+ xin ba~i binh dde^? ye^n da^n va` la^.p con cha'u ho.
Tra^`n la`m chu? dda^'t na`y. Bo.n Tha(ng nha^.n thu+, kho^ng mo+? ra xem, sai
ngu+o+`i ta^u ve^` kinh. Lu'c na`y nhu+~ng cho^~ quan qua^n ddi qua, gia(.c la`m
tra.i dde^? thu?, quan qua^n lie^n tie^'p co^ng pha', dde^'n ngay a?i Tra^'n Di
nhu+ va`o cho^~ kho^ng ngu+o+`i. Y' Tha(ng xem thu+o+`ng, Tha(ng la` ngu+o+`i
vo~ do~ng nhu+ng i't mu+u. Ba^'y gio+` Ta? Pho' To^?ng binh Ba?o ddi.nh ba'
Lu+o+ng Minh, Tham ta'n qua^n su+. Thu+o+.ng thu+ Ly' Kha'nh dde^`u be^.nh ;
Lang trung bo^. Le^~ Su+? An, Chu? su+. Tra^`n Dung no'i vo+'i Kha'nh ra(`ng :
"Xem lo+`i le~, sa('c ma(.t cu?a chu? tu+o+'ng, co' ve? kie^u ; kie^u la`
ddie^`u to^'i ky. cu?a nha` binh. Va? la.i bo.n gia(.c nguy. tra', hoa(.c co'
the^? la`m ra ve? ye^'u dde^? du. chu'ng ta ; huo^'ng ty? thu+ du. ro~ ra`ng la`
pha?i pho`ng ngu+`a gia(.c dda(.t phu.c binh. DDa^y la` phu't an nguy, Nga`i
ne^n no'i ga^'p.�
Kha'nh ra'n ngo^`i da^.y ga(.p Tha(ng, he^'t su+'c can gia'n. Tha(ng u+` a`o,
nhu+ng va^~n kho^ng nghie^m chi?nh pho`ng bi.. DDe^'n eo nu'i DDa?o Ma~, cu`ng
vo+'i ho+n tra(m qua^n ky. qua ca^`u ; nu+?a chu+`ng ca^`u bi. sa^.p, qua^n
dda(`ng sau kho^ng tie^'n ddu+o+.c. Tha(ng ro+i xuo^'ng vu~ng la^`y, phu.c binh
gia(.c no^?i le^n bo^'n phi'a, Tha(ng bi. dda^m che^'t ba(`ng gia'o ; dda'm
qua^n theo Tha(ng cu~ng bi. gie^'t sa.ch. Lu'c na`y Hu+~u Tham tu+o+'ng DDo^
ddo^'c Tho^i Tu. thu tha^.p quan qua^n, chi?nh ddo^'n ddo^.i ngu~. Cu~ng nga`y
ho^m ddo' Lu+o+ng Minh be^.nh che^'t, la.i nga`y ho^m sau Ly' Kha'nh cu~ng
che^'t. Ro^`i dde^'n nga`y ho^m sau nu+~a, Tho^i Tu. ddie^`u quan qua^n tie^'n ;
dde^'n Xu+o+ng Giang ga(.p gia(.c, quan qua^n i't gia(.c thi` ddo^ng, co^'
ga('ng dda'nh nhu+ng gia(.c xua voi va`o tro+. chie^'n, ne^n qua^n lo.an, Tho^i
Tu. bi. ba('t so^'ng. Gia(.c ho^ lo+'n :
"Ke? ha`ng kho^ng bi. gie^'t.�
Quan qua^n hoa(.c tu+? tra^.n, hoa(.c cha.y ve^` bie^n gio+'i, kho^ng mo^.t ai
ha`ng. Lang trung Su+? An, Chu? su+. Tra^`n Dung, Ly' To^ng Phu+o+ng dde^`u
che^'t va`o nga`y ho^m ddo' ; duy mo^.t mi`nh Chu? su+. Phan Ha^.u thoa't tro+?
ve^` ddu+o+.c.
Lie^~u Tha(ng ngu+o+`i dda^'t An Kha'nh, huye^.n Hoa`i Ninh. Cha te^n la`
DDu+'c, tho+`i Ho^`ng Vu~ giu+~ chu+'c Ba'ch ho^. ve^. Trung Ca^?n, ta.i Ye^n
So+n. Tha(ng thay chu+'c, theo Tha'i to^ng Hoa`ng dde^' de.p ye^n no^.i na.n,
tham du+. tre^n hai mu+o+i tra^.n dde^`u co' co^ng, ma^'y la^`n ddu+o+.c tha(ng
dde^'n chu+'c DDo^ Chi? huy DDo^`ng tri giu+~ Trung DDo^. Na(m Vi~nh La.c thu+'
3 tha(ng chu+'c Ta? qua^n DDo^ ddo^'c Thie^m su+.. Na(m Vi~nh La.c thu+' 4 theo
Anh Quo^'c co^ng Tru+o+ng Phu. bi`nh Giao Chi?, na(m thu+' 6 ddu+o+.c tha(ng An
Vie^~n ba'. Na(m thu+' 8 sung chu+'c Pho' To^?ng binh ho^~ to`ng Thie^n tu+?
chinh pha.t phi'a ba('c, dde^'n so^ng Huye^`n Minh dda'nh ba.i gia(.c, ddu+o+.c
dda(.c ca'ch phong tu+o+'c Phu.ng Thie^n Ti~nh Na.n Suy Tha`nh Tuye^n Lu+.c Vu~
tha^`n DDa(.c Tie^'n Vinh Lo^.c DDa.i phu Tru. Quo^'c An vie^~n ha^`u, hu+o+?ng
lo^.c 1500 tha.ch, tra^'n ta.i Ninh Ha.. Ro^`i tua^n chie^'u chi? ve^` kinh,
giu+~ chu+'c To^?ng binh dda.i doanh, la.i ho^~ to`ng Thie^n tu+? ba('c chinh,
tie^'n dde^'n Thu+o+ng Nhai, Hie^.p Qui?, so^ng Lu+.c Nhi, Kha'nh Cha^u ; dde^`u
co' co^ng lao.
Nha^n To^ng Hoa`ng dde^' le^n ngo^i, ddu+o+.c gia phong Tha'i tu+? Tha'i
truye^`n, dde^'n nay sung chu+'c To^?ng binh quan, ddem qua^n dda'nh giao chi?,
tu+? tra^.n. Tha(ng ti'nh tru+.c, gia?n, ddie^`m ti~nh ; xu+? su+. bi`nh di. ;
do~ng ca?m lu'c la^m ddi.ch, tha('ng sinh kie^u, ma` la.i i't mu+u lu+o+.c ne^n
ddi dde^'n cho^~ tha^'t ba.i.
Lu+o+ng Minh ngu+o+`i huye^.n Nhu+~ Du+o+ng, Ha` Nam ; tho+`i Ho^`ng Vu~ ta^.p
a^'m chu+'c cu?a cha la`m Ba'ch ho^. Tie^`n ve^. Ye^n So+n. Lu'c Tha'i To^ng
Hoa`ng dde^' ti~nh no^.i na.n, theo ha^`u Hoa`ng dde^' Nha^n To^ng o+? la.i
giu+~ Ba('c Kinh. Ba^'y gio+` qua^n ddi.ch va^y tha`nh, Minh ra su+'c chie^'n
dda^'u, la^.p ky` co^ng ma^'y la^`n tha(ng dde^'n chu+'c Ha^.u qua^n DDo^ ddo^'c
Thie^m su+.. Khi Hoa`ng dde^' Nha^n To^ng gia'm quo^'c ta.i Nam Kinh, Minh can
to^i nha^.n ho^'i lo^., bi. ha. ngu.c. Na(m Vi~nh La.c thu+' 19 ddu+o+.c tha va`
phu.c chu+'c ro^`i nha^.n sa('c me^.nh dde^'n Qua?ng DDo^ng dda'nh gia(.c Nu.y.
Lu'c vua Nha^n To^ng le^n ngo^i, ddu+o+.c tha(ng DDo^ ddo^'c DDo^`ng tri me^.nh
tra^'n Ninh Ha. ; la.i ddu+o+.c ha^.u thu+o+?ng ve^` co^ng thu? tha`nh, ddu+o+.c
phong tu+o+'c Ba?o ddi.nh ba', dde^'n nay bi. be^.nh ma^'t.
Minh ti'nh ro^.ng ra~i, co^ng vie^.c u+a gia?n di. ; nhu+ng qua? ca?m, ga(.p
gia(.c ha(ng ddi tru+o+'c, ra`nh chi? huy qua^n li'nh ; phu't cuo^'i ne^'u Minh
kho^ng che^'t, Tu. kho^ng dde^'n no^~i bi. ba.i.
Tho^i Tu. ngu+o+`i dda^'t Phu+o+.ng-Du+o+ng, huye^.n Hoa`i Vie^~n. Theo vua
Tha'i To^ng bi`nh no^.i na.n co' co^ng, ddu+o+.c tha(ng dde^'n chu+'c Chi? Huy
su+' ve^. To^ Cha^u. Na(m Vi~nh La.c thu+' 8, ho^~ to`ng Thie^n tu+? chinh pha.t
phu+o+ng ba('c, dda'nh ba.i gia(.c ta.i Qua?ng Ha'n, ddu+o+.c tha(ng DDo^ Chi?
huy Thie^m su+. Ha` Nam. Na(m Ho^`ng Hy thu+' nha^'t tha(ng Ta? qua^n DDo^
ddo^'c Thie^m su+., dde^'n nay theo bo.n Lie^~u Tha(ng dda'nh Giao Chi?. Sau khi
Tha(ng che^'t qua^n ba.i, Tu. thu lie^~m thu+.c lu+.c dda'nh tie^'p, nhu+ng
su+'c kho^ng ddu+o+ng no^~i, bi. gia(.c ba('t. Gia(.c e'p Tu. du. chu'ng ha`ng,
Tu. kho^ng theo ; gia(.c du`ng tra(m ke^' dde^? cu+o+~ng du., Tu. kho^ng nghe,
ne^n bi. gie^'t.
Ly' Kha'nh ngu+o+`i huye^.n Thua^.n Nghi~a, phu? Thua^.n Thie^n. Va`o tho+`i
Ho^`ng Vu~, tu+` Sinh vie^n Quo^'c Tu+? giu+~ chu+'c DDo^ sa't vie^.n Hu+~u
thie^m DDo^ Ngu+. su+?, sau ddo' ddu+o+.c trao chu+'c Vie^n ngo.ai lang bo^.
Hi`nh, ro^`i tha(ng le^n Tri phu? Thie^.u Hu+ng. Na(m Vi~nh La.c thu+' nha^'t
chie^'u ban Thi. lang bo^. Hi`nh, na(m thu+' 5 ca?i sang Hu+~u Pho' DDo^ Ngu+.
su+? DDo^ sa't vie^.n, xa^y du+.ng Ba('c Kinh ddu+o+.c tha(ng Thu+o+.ng thu+
bo^. Co^ng, na(m thu+' 22 ddie^`u sang bo^. Binh, kie^m Tha'i tu+? Thie^'u ba?o
; Nha^n To^ng Hoa`ng dde^' me^.nh thi. to`ng ye^'t Hie^'u la(ng. Kha'nh u+o+'c
thu'c, ne^n tu`y tu`ng tu+o+'ng si~ kho^ng da'm xa^m pha.m ma?y may cu?a da^n.
Thie^n tu+? muo^'n sa(n ba('n, ma^'y la^`n da^ng thu+ can gia'n. Ro^`i lu+u ta.i
bo^. Binh, Nam Kinh. Khi An vie^~n ha^`u Lie^~u Tha(ng chinh Giao Chi?, me^.nh
Kha'nh tham ta'n qua^n su+., dde^'n Qua?ng Ta^y pha't be^.nh, va`o dda^'t Giao
Chi? thi` ma^'t... (Minh Thu+.c Lu.c q. 31, tr. 0797-0801; Tuye^n To^ng q. 31,
tr. 2a-4a)
The^' cu`ng lu+.c kie^.t, kho^ng co`n cho^~ nu+o+ng du+.a, Vu+o+ng Tho^ng ga^'p
ru't ddie^`u ddi`nh vo+'i Bi`nh DDi.nh vu+o+ng Le^ Lo+.i la^.p dda`n tuye^n
the^. ta.i bo+` so^ng phi'a nam tha`nh DDo^ng Quan [Ha` No^.i], dde^? ddu+o+.c
ru't qua^n ve^` an toa`n :
Nga`y 26 tha'ng 10 na(m Tuye^n DDu+'c thu+' 2 [12.11.1427]
Quan To^?ng binh Giao Chi? Tha`nh So+n ha^`u Vu+o+ng Tho^ng ta^.p ho+.p ddo^ng
qua^n da^n quan la.i ta.i bo+` so^ng thuo^.c vo`ng ddai pho`ng thu?, la^.p dda`n
cu`ng Le^ Lo+.i the^`, u+o+'c he.n ru't qua^n ; sau ddo' ban ye^'n tie^.c,
ta(.ng ha`ng de^.t kim tuye^'n, lu.a no~n hoa va(n hai lo+'p trong ngoa`i. Le^
Lo+.i cu~ng ta. ba(`ng ba?o va^.t. (Minh Thu+.c Lu.c q. 32, t. 0828)
Cu`ng vo+'i vie^.c la^.p dda`n the^`, hai be^n thoa? thua^.n dde^? Bi`nh DDi.nh
vu+o+ng Le^ Lo+.i ddu+a ra mo^.t ngu+o+`i ddu+o+.c go.i la` to^n tha^'t nha`
Tra^`n te^n Ca?o, vo+'i danh nghi~a la`m quo^'c chu'a, dde^? thua^.n tie^.n giao
thie^.p vo+'i nha` Minh. Vu+o+ng Tho^ng sai vie^n Chi? huy Ha'm Trung hu+o+'ng
da^~n Su+' gia? mang to+` bie^?u cu?a Tra^`n Ca?o gu+?i dde^'n vua Tuye^n To^ng
:
Nga`y 29 tha'ng 10 na(m Tuye^n DDu+'c thu+' 2 [17.11.1427]
Gia(.c Le^ Lo+.i ta.i Giao Chi? sai ngu+o+`i da^ng bie^?u cu`ng sa?n va^.t ddi.a
phu+o+ng.
Tru+o+'c ddo' quan To^?ng binh Tha`nh So+n ha^`u Vu+o+ng Tho^ng hoa` vo+'i
gia(.c, be`n sai Chi? huy Ha'm Trung cu`ng ngu+o+`i cu?a Lo+.i sai ddi da^ng
bie^?u cu`ng phu+o+ng va^.t, dde^'n nay to+'i kinh. Bie^?u ra(`ng :
"Cha'u ba ddo+`i do`ng ddi'ch Quo^'c vu+o+ng cu~ Tra^`n Hie^.t thuo^.c nu+o+'c
An Nam, tha^`n la` Tra^`n Ca?o tha`nh hoa`ng tha`nh khu?ng, da^.p dda^`u cu'i
dda^`u da^ng lo+`i nhu+ sau :
"Tru+o+'c dda^y bi. ta(.c tha^`n cha con Le^ Quy' Ly soa'n ddoa.t ngo^i vua,
gie^'t ha.i do`ng ho. dde^'n ga^`n he^'t, tha^`n Ca?o cha.y tro^'n sang La~o
Qua, mong ke'o da`i ho+i ta`n, dde^'n nay dda~ 20 na(m. Mo+'i dda^y ngu+o+`i
trong nu+o+'c ddu+o+.c tin tha^`n co`n so^'ng, be`n e'p tha^`n tro+? ve^`, bo.n
chu'ng dde^`u no'i ra(`ng : "Tru+o+'c dda^y khi Thie^n binh mo+'i de.p xong
gia(.c ho. Le^, co' chie^'u chi? ti`m ho?i con cha'u nha` Tra^`n dde^? la^.p
la`m vua, lu'c ddo' ti`m chu+a ddu+o+.c be`n dda(.t qua^.n huye^.n. Nay muo^'n
tha^`n tra^`n ti`nh su+. vie^.c, dde^? xin me^.nh ddu+o+.c la^.p.� Tha^`n tu+.
bie^'t to^.i dda'ng che^'t va.n la^`n, nhu+ng nghi~ dde^'n o+n sinh tha`nh cu?a
tro+`i dda^'t be`n ki'nh ca^?n da^ng bie^?u le^n.
Tha^`n Ca?o nghi~ ra(`ng Nam Giao vo^'n la` dda^'t ha?i ngoa.i, tho+`i Thie^n
trie^`u Tha'i To^? mo+'i mo+? va^.n nu+o+'c, to^? phu. tha^`n la` nu+o+'c dda^`u
tie^n cho ngu+o+`i dde^'n trie^`u, ha`ng na(m na.p co^'ng, ma^'y ddo+`i ddu+o+.c
phong tu+o+'c vu+o+ng. Mo+'i dda^y gia(.c ho. Le^ cha^'t chu+'a to^.i a'c,
khie^'n me^.t nho.c Thie^n binh tu+` xa dde^'n tha?o pha.t, ro^`i ti`m ho?i con
cha'u ho. Tra^`n dde^? ke^' tu.c ; lu'c na`y ho. ha`ng bo^n ba phie^u ta'n ta.i
la`ng ma.c ne^n kho^ng ti`m ra ddu+o+.c ; vi` nhu ca^`u cai tri. nha^n da^n,
ne^n dda(.t ra cha^u huye^.n.
Nay da^n ddi.a phu+o+ng va^~n nghi~ dde^'n vie^.c ke^' tu.c su+. nghie^.p to^?
phu. tha^`n, may ma('n chie^'u chi? cu?a Thie^n trie^`u cu~ng thu+o+`ng nha('c
dde^'n "phu.c hu+ng nu+o+'c bi. die^.t, no^'i la.i do`ng bi. ddu+'t � ; Tha^`n
lo.c ma'u vie^'t lo+`i tra^`n ti`nh, ca^`u Thie^n trie^`u thi?nh me^.nh. Duy
Hoa`ng dde^' Be^. ha. ro^.ng lo`ng che cho+? nhu+ tro+`i dda^'t, chie^'u ro.i
tu+.a ma(.t tro+`i ma(.t tra(ng, nhu+ mu`a xua^n ban kha('p bo^'n bie^?n, ma^y
bay mu+a mo'c ddu+o+.m nhua^`n ; nghi~ dde^'n to^? phu. tha^`n che^'t kho^ng
tro.n kie^'p, rie^ng tha^`n linh ddinh co^ kho^?, cho tha^`n co' ddu+o+.c
nu+o+'c cu~, tha^`n Ca?o ha' da'm kho^ng kha('c va`o xu+o+ng, ghi va`o lo`ng,
trung tha`nh quy thua^.n, ma~i ma~i ki'nh me^.nh tro+`i, cha(m cha(m vo+'i lo`ng
tha`nh tho+` nu+o+'c lo+'n. Bo.n tha^`n Ca?o trong lo`ng so+. ha~i ngu+o+~ng
ca^`u o+n Tro+`i, Tha'nh.�
Thie^n tu+? ddo.c xong to+` bie^?u, be`n du. qua^`n tha^`n va(n vo~ nhu+ sau :
"Tru+o+'c dda^y khi Tha'i To^? Hoa`ng dde^' mo+'i ddi.nh thie^n ha., An Nam
dde^'n trie^`u co^'ng tru+o+'c tie^n. DDe^'n lu'c ta(.c tha^`n soa'n ngo^i
chu'a, ddo^.c ha.i ngu+o+`i trong nu+o+'c, Tha'i To^ng Va(n Hoa`ng dde^' vi`
co+' ddo' pha't binh die^.t, ro^`i ho?i ti`m con cha'u ho. Tra^`n dde^? la^.p ;
ti`m kho^ng ddu+o+.c ne^n pha?i dda(.t qua^.n huye^.n ; sau na`y vua cha ta
[Nha^n To^ng] than tie^'c khi nghi~ dde^'n vie^.c ho. Tra^`n kho^ng co' ngu+o+`i
no^'i do~i. Ma^'y na(m nay nu+o+'c na`y kho^ng ye^n, vu+o+ng su+ bi. me^.t
nho.c, Tra^~m ha' la.i vui vi` vie^.c du`ng binh u+ ! Nay ho. Tra^`n co'
ngu+o+`i no^'i do~i, lo+`i ca^`u xin ne^n cha^'p nha^.n, hay kho^ng ne^n ?
Qua^`n tha^`n dde^`u ta^u : "Lo`ng cu?a Be^. ha. cu~ng gio^'ng nhu+ lo`ng cu?a
to^? tie^n, va? la.i xe^'p vie^.c binh dde^? ye^n da^n, tre^n ho+.p vo+'i lo`ng
tro+`i, nay cha^'p nha^.n cho ho. la` ddu'ng.� Vua ba?o : "Co' ngu+o+`i du`ng
lo^'i chie^'t tu+. "chi? qua vi vu~ (17) ? ? ? ? � cho ra(`ng kho^ng du`ng vu~
lu+.c kho^ng ngu+`ng ddu+o+.c can qua, nhu+ng ne^'u da^n ddu+o+.c ye^n thi`
Tra^~m sa' ke^? gi` lo+`i ba`n ddo' ! � (Minh Thu+.c Lu.c q. 32, t. 0832-0834).
Lu'c na`y vua Tuye^n To^ng kho^ng co`n lo`ng da. na`o nghe theo lo+`i ba`n cu?a
phe chu? chie^'n, ho. la^.p lua^.n ba(`ng ca'ch du`ng phe'p chie^'t tu+. "Chi?
qua vi vu~ � dde^? khuye^'n khi'ch tie^'p tu.c chie^'n tranh. Qua ma^'y la^`n
ta(ng vie^.n bi. tha^'t ba.i, trong dda^`u o'c nha` vua chi? co`n y' nghi~ duy
nha^'t la` la`m sao ngu+ng chie^'n, ma` kho?i ma^'t ma(.t. Nha^n vie^.c Tra^`n
Ca?o da^ng bie^?u va(n, vua Tuye^n To^ng du+.a va`o ddo', dde^? hoa.ch ddi.nh
ngay mo^.t lo^. tri`nh [roadmap] cha^'m du+'t chie^'n tranh vo+'i nhu+~ng ne't
sau dda^y :
- Gu+?i chie^'u thu+ tha An Nam mo.i to^.i lo+'n nho?. Sau khi Su+' gia? ho?i
han ky` la~o ta.i An Nam, xa'c nha^.n Tra^`n Ca?o la` ha^.u due^. nha` Tra^`n,
thi` se~ phong tu+o+'c.
- DDa.i qua^n cu?a Vu+o+ng Tho^ng cu`ng toa`n bo^. quan la.i, qua^n li'nh, gia
nha^n thuo^.c guo^`ng ma'y cai tri. DDo^ ty, Bo^' cha'nh ty, A'n sa't ty dde^`u
ru't ve^`.
Kho^? co^ng va.ch lo^. tri`nh, vua Tuye^n To^ng mu+u tra'nh tie^'ng bi. thua
pha?i ru't qua^n, la.i muo^'n le^n ma(.t Thie^n tu+? ban pha't hoa` bi`nh cho
nu+o+'c ta. Thu+.c hie^.n ga^'p vie^.c na`y, no^.i trong nga`y 1 tha'ng 11 na(m
Tuye^n DDu+'c thu+' 2 [19.11.1427] nha` vua ban ha`nh 3 chie^'u du. : Va(n
kie^.n thu+' nha^'t dde^? phu? du. An Nam, va(n kie^.n thu+' hai gu+?i cho vua
Le^ Lo+.i, va(n kie^.n thu+' ba gu+?i Vu+o+ng Tho^ng :
a. Chie^'u phu? du. An Nam
Nga`y 1 tha'ng 11 na(m Tuye^n DDu+'c thu+' 2 [19.11.1427]
Me^.nh Ta? Thi. lang bo^. Le^~ Ly' Ky`, Hu+~u Thi. lang bo^. Co^ng La Nhu+~
Ki'nh la`m Cha'nh su+', Hu+~u Tho^ng chi'nh thuo^.c ty Tho^ng chi'nh Hoa`ng Ky',
Ho^`ng Lo^ Tu+. khanh Tu+` Vi~nh DDa.t la`m Pho' su+' mang chie^'u phu? du. An
Nam. Chie^'u thu+ nhu+ sau :
"DDa.o tro+`i chi' nha^n, du+.a theo su+. mong muo^'n cu?a con ngu+o+`i ; vua
cu~ng the^? theo lo`ng tro+`i dde^? cai tri.. Tru+o+'c dda^y khi Tha'i To^? Cao
Hoa`ng dde^' mo+'i nha^.n me^.nh tro+`i tho^'ng ngu+. Trung Hoa va` ca'c Di
DDi.ch, Quo^'c vu+o+ng An Nam Tra^`n Nha^.t Khue^ dda^`u tie^n cung thua^.n
xu+ng tha^`n, ddo+`i sau con cha'u no^'i tie^'p mo^.t lo`ng theo. Ro^`i bi.
ta(.c tha^`n Le^ Quy' Ly thi' vua soa'n ddo.at ngo^i vi., gie^'t ho. ha`ng nha`
Tra^`n, ddo^.c ha.i ngu+o+`i trong nu+o+'c, kho^ng co' cho^~ to^' ca'o. Ba^'y
gio+` vua Tha'i To^? Va(n Hoa`ng-dde^' ta, me^.nh tu+o+'ng xua^'t su+ thay
tro+`i tha?o pha.t, tru+` ke? ta`n ba.o, no^'i do`ng bi. ddu+'t, ba?n cha^'t
thu+.c la` bu+.c tha'nh nha^n. Cha con Ho^` Quy' Ly bi. ba('t so^'ng, ho?i han
trong nu+o+'c ve^` con cha'u nha` Tra^`n nhu+ng kho^ng co' tin tu+'c ; be`n ra
le^.nh dda(.t qua^.n huye^.n dde^? cai tri.. Tra?i qua na(m tha'ng, quan la.i
cai tri. tha^'t sa'ch khie^'n da^n kho^ng ye^n, pha?i me^.t nho.c qua^n li'nh.
Tra^~m la` chu'a thie^n ha., ha' no+~ dde^? mo^.t phu+o+ng chi.u ca?nh te^.
ha.i, ne^n nga`y dde^m lo nghi~ la`m ca'ch na`o thu xe^'p dde^? ddu+o+.c an
ninh.
Nay vie^n To^?ng binh cho ngu+o+`i mang thu+ cu?a bo.n Le^ Lo+.i dde^'n ba?o
ra(`ng con cha'u nha` Tra^`n hie^.n co`n so't la.i, lo`ng ngu+o+`i nghi~ dde^'n
trie^`u tru+o+'c, va^.y xin a^n me^.nh ddu+o+.c thu+`a ke^', vi~nh vie^~n phu.ng
chu+'c co^'ng. Xem lo+`i le~ kha^?n thie^'t, la`m dde.p lo`ng Tra^~m, ne^n ban
a^n me^.nh dde^? ddu+o+.c ddo^?i mo+'i. Pha`m ca'c quan la.i lo+'n nho?, qua^n
da^n ta.i Giao Chi?, pha.m to^.i kho^ng ke^? lo+'n nho? dde^`u ddu+o+.c tha.
Ve^` vie^.c cha'u cu?a Vu+o+ng An Nam ho. Tra^`n xu+a, le^.nh dda^`u mu.c ky`
la~o tri`nh ba`y dda^`y ddu? su+. thu+.c, ro^`i sai su+' sa'ch phong ; trie^`u
co^'ng thi` va^~n theo che^' ddo^. cu~ tho+`i Ho^`ng Vu~. Bo.n quan To^?ng binh
Tha`nh so+n ha^`u Vu+o+ng Tho^ng ha~y ddie^`u ddo^.ng quan qua^n tro+? ve^`
nguye^n ve^. so+?. Ca'c quan la.i va(n vo~, qua^n nha^n ca'c hie^.u co+`,
thuo^.c Giao Chi? DDo^ ty, Bo^' cha'nh ty, A'n sa't ty, ve^., so+?, phu?, cha^u,
huye^.n ddu+o+.c mang gia thuo^.c tro+? ve^`. Tra^'n phu?, co^ng sai, no^.i
quan, no^.i su+' dde^`u tro+? ve^` kinh.
Y Hy ! Hu+ng die^.t ke^' tuye^.t the^? theo lo`ng cu?a to^? tie^n, xe^'p vo~
ye^n da^n thua^.n ddu+'c cho+? che cu?a tro+`i dda^'t. Nay chie^'u chi? dda(.c
ca'ch, bie^?u thi. ta^'m lo`ng ! Bo.n Ha`nh nha^n Ly' Ky` ddu+o+.c ban tie^`n
gia^'y 5000 quan. (Minh Thu+.c Lu.c q. 33, t. 0835-836)
2. Sa('c du. DDa^`u mu.c Giao chi? Le^ Lo+.i :
Nga`y 1 tha'ng 11 na(m Tuye^n DDu+'c thu+' 2 [19.11.1427]
Sa('c du. bo.n DDa^`u mu.c Giao Chi? Le^ Lo+.i : Tru+o+'c dda^y ta.i tho+`i vua
Tha'i To^? Cao Hoa`ng dde^' nu+o+'c ta mo+'i tho^'ng ngu+. xa~ ta('c, An Nam la`
nu+o+'c dda^`u tie^n dde^'n quy thua^.n, ki'nh ca^?n giu+~ tie^'t be^` to^i,
tru+o+'c sau kho^ng tra'i. DDe^'n lu'c ta(.c tha^`n cha con Le^ Qui' Ly soa'n
thi' chu'a, gie^'t ca? ho. Tra^`n, ta`n ddo^.c vo+'i ngu+o+`i trong nu+o+'c,
xa^m ha.i la^n ca?nh ; vua Tha'i To^ng Va(n Hoa`ng dde^' nu+o+'c ta the^? theo
lo`ng tro+`i mang qua^n ddie^'u pha.t, vi` muo^'n tru+` ta`n ba.o, no^'i do`ng
bi. ddu+'t dde^? ye^n o^?n mo^.t phu+o+ng. To^.i nha^n dda~ ba('t ddu+o+.c,
nhu+ng bo? tho+`i gian la^u ti`m kie^'m con cha'u ho. Tra^`n thi` kho^ng ga(.p,
be`n ra le^.nh chia dda^'t na`y tha`nh qua^.n huye^.n, dda(.t quan la.i dde^?
cai tri.. Nga`y tha'ng la^u da`i, quan la.i cai tri. hie^`n a'c kho^ng dde^`u,
ne^n da^n chu'ng kho^ng ye^n, la.i pha?i me^.t nho.c dde^'n qua^n li'nh, tra?i
qua na(m na`y dde^'n na(m kha'c, vie^.c binh gia'p kho^ng cha^'m du+'t ddu+o+.c.
Tra^~m cho ra(`ng da^n trong bo^'n bie^?n dde^`u la` con ddo? (18) cu?a ta, la`m
cha me. ha' dde^? mo^.t phu+o+ng bi. chi`m dda('m, ne^n nga`y dde^m lo ti'nh
su+. ye^n o^?n. Nay vie^n To^?ng binh ta^u vie^.c thu+ tu+` cu?a ngu+o+i tri`nh
ra(`ng con cha'u ho. Tra^`n An Nam xu+a va^~n co`n, xin the^? theo me^.nh cu?a
Tha'i To^ng Va(n Hoa`ng-dde^' "no^'i do`ng bi. ddu+'t �; lo+`i le~ kha^?n
khoa?n, ho+.p vo+'i lo`ng Tra^~m. Pha`m dda.o cu?a ba^.c DDe^' Vu+o+ng thua^.n
theo da^n dde^? tri., lo+`i no'i co' lo+.i cho da^n ta^'t nghe theo ; dda~ ha.
chie^'u dda.i xa' Giao Chi?, mo.i vie^.c dde^`u ddu+o+.c ddo^?i mo+'i. Le^.nh
DDa^`u mu.c, ky` la~o ta^u tri`nh dda^`y ddu? ro~ ra`ng vie^.c con cha'u nha`
Tra^`n va^~n co`n, dde^? sai su+' sang sa'ch phong. Nay sai bo.n Thi. lang Ly'
Ky` mang sa('c du. ngu+o+i, tu+` nay tro+? ddi ne^n ye^n da^n, giu+~ gi`n bie^n
ca?nh, the^? theo lo`ng ki'nh tro+`i thu+o+ng ngu+o+`i cu?a Tra^~m. Kha^m tai !
(Minh Thu+.c Lu.c q. 33, t. 836-838)
3. Sa('c du. bo.n quan To^?ng binh Tha`nh-So+n ha^`u Vu+o+ng Tho^ng
Nga`y 1 tha'ng 11 na(m Tuye^n DDu+'c thu+' 2 [19.11.1427]
Sai DDo^ Chi? huy Tru+o+ng Kha?i, Chi? huy Thie^m su+. DDie^`n Khoan mang sa('c
du. bo.n quan To^?ng binh Tha`nh so+n ha^`u Vu+o+ng Tho^ng, Hu+~u Tham tu+o+'ng
DDo^ ddo^'c Ma~ A'nh ra(`ng : "Nha^n quan To^?ng binh An Vie^~n ha^`u Lie^~u
Tha(ng tie^'n dde^'n An Nam, ne^n nha^.n ddu+o+.c thu+ cu?a bo.n DDa^`u mu.c Le^
Lo+.i, cu`ng cha'u ddi'ch to^n cu?a Vu+o+ng An Nam tru+o+'c la` Tra^`n Ca?o
kha^?n khoa?n xin phu.c ho^`i ho. Tra^`n dde^? no^'i do~i, lo+`i thie^'t tha
ho+.p vo+'i lo`ng Tra^~m. Tra^~m la` chu'a thie^n ha., dde^`u muo^'n cho da^n
trong bo^'n bie^?n va.n nu+o+'c ddu+o+.c an cu+ la.c nghie^.p, ha' no+~ dde^?
cho Giao Chi? rie^ng chi.u ca?nh te^. ha.i. Ga^`n dda^y da^n nu+o+'c na`y kho^ng
ye^n, cu~ng do quan la.i cai tri. sai, ngu+o+.c dda~i ; xe't ve^` ba?n ta^m
cu~ng co' cho^~ dda'ng thu+o+ng. Nay dde^`u cha^'p nha^.n theo lo+`i xin, dda(.c
bie^.t ban chie^'u xa' to^.i cu`ng canh ta^n. Sa('c dde^'n, bo.n ngu+o+i ha~y
sua^'t la~nh quan qua^n cu`ng mo.i ngu+o+`i tro+? ve^`.� (Minh Thu+.c Lu.c q.
33, t. 837-838)
Chu' thi'ch :
1. Cu+o+ng Mu.c, Sddd, trang 374.
2. Nu'i dda^'t : tu+'c Tho^? so+n, qua^n dda'nh tha`nh thu+o+`ng dda('p u.
dda^'t cao go.i la` tho^? so+n, dde^? quan sa't trong tha`nh, cu`ng dda(.t su'ng
lo+'n ba('n va`o.
3. Pha Luy~ : tu+'c a?i Nam Quan.
4. Cu+o+ng Mu.c, Sddd, trang 378-379.
5. Cu+o+ng Mu.c, sddd, trang 377.
6. Mi DDo^.ng : Te^n xa~. Nay la` Hoa`ng Mai thuo^.c huye^.n Thanh Tri`, phu?
Thu+o+`ng Ti'n, ti?nh Ha` No^.i.
7. Cu+o+ng Mu.c, Sddd, trang 378.
8. Nam Ninh :hie^.n nay Nam Ninh la` thu? phu? ti?nh Qua?ng Ta^y, vi. tri' ca'ch
nga~ ba ca'c so^ng Ta? Giang, Hu+~u Giang khoa?ng tre^n 10 km.
9. Phu? Tha'i Bi`nh ddo+`i Minh vi. tri' ta.i so^ng Ta? Giang, ga^`n bie^n
gio+'i VN ; Ba(`ng Tu+o+`ng, Long Cha^u na(`m trong phu? na`y.
10. Cu+o+ng Mu.c, sddd, trang 382.
11. Ca'c ni. : Chu'ng ma`y.
12. Cu+o+ng Mu.c, sddd, trang 278.
13. Cu+o+ng Mu.c, sddd, trang 382-384.
14. DDo^`ng ruo^.ng sa.ch quang : tu+'c tie^u tho^? kha'ng chie^'n.
15. Chi La(ng : thuo^.c xa~ Chi La(ng, huye^.n Chi La(ng, ti?nh La.ng So+n nga`y
nay.
16. A?i Lu+u : la` cu+?a a`i tre^n ddu+o+`ng tu+` Kha^u O^n dde^'n Chi La(ng ;
nay thuo^.c gia'p gio+'i xa~ Nha^n Ly' va` Sao Mai huye^.n Chi La(ng nga`y nay.
17. Ca^u na`y la^'y tu+` ddie^?n "Chi? qua vi vu~ ? ? ? ? � Ha'n Thu+ gia?ng
nhu+ sau : Tha'nh nha^n du`ng vu~ lu+.c dde^? ca^'m ba.o loa.n, ngu+`ng can qua
; do ddo' chu+~ vu~ ? ddu+o+.c ca^'u ta.o theo phe'p ho^.i y' go^`m chu+~ chi? ?
va` qua ? go^.p la.i.
18. Con ddo? tu+'c "xi'ch tu+? �, chu+~ vua du`ng chi? da^n chu'ng.
* Na(m Ma^.u Tha^n [1428]
Cho du` co^' ga('ng vo+'t va't pha^`n dduo^i, nhu+ng tho+`i cuo^.c va^~n du+?ng
du+ng tie^'n theo xu the^' ta^'t nhie^n, kho^ng thua^.n theo lo`ng vua Tuye^n
To^ng xe^'p dda(.t. Sau khi ho^.i the^`, Vu+o+ng Tho^ng so+. bi. vua Le^ Lo+.i
ddo^?i y' thi` ti'nh me^.nh y kho' ve.n toa`n, be`n vo^.i va~ mang qua^n ve^`
nu+o+'c, kho^ng ki.p cho+` le^.nh cu?a trie^`u ddi`nh.
Ve^` dde^'n no+i an toa`n, ddo'ng qua^n ta.i Nam Ninh, Qua?ng Ta^y ; ba^'y gio+`
Vu+o+ng Tho^ng mo+'i sai ngu+o+`i da^ng lo+`i ta^u nha('m tra^`n ti`nh go+~
to^.i :
Nga`y 7 tha'ng 2 na(m Tuye^n DDu+'c thu+' 3 [21.2.1428]
Bo.n quan To^?ng binh Giao Chi? Tha`nh so+n ha^`u Vu+o+ng Tho^ng sai ngu+o+`i
dde^'n ta^u ra(`ng :
"Na(m ngoa'i Le^ Lo+.i ta^'n co^ng va` va^y [tha`nh] Giao Chi?, Tha^`n mang
qua^n dda'nh, ma^'y la^`n tha('ng, che'm bo.n Tu+ ddo^` nguy. Le^ Chi'ch, ba('t
so^'ng bo.n Tu+ kho^ng nguy. DDinh Le^~, cu`ng dduo^?i ha`ng va.n gia(.c dde^'n
so^ng Phu' Lu+o+ng, che^'t tro^i nhie^`u kho^ng ke^? xie^'t, gia(.c so+. kho^ng
da'm dda'nh tie^'p. Ga^`n dda^y Le^ Lo+.i ta^.p trung da^n ba?n xu+', tu+. phong
nguy. Vu+o+ng dde^? la`m vu+~ng lo`ng da^n chu'ng, ba^'t ngo+` mang dda.i qua^n
vu+o+.t so^ng xa^m lu+o+.c. Bo.n tha^`n mong dda.i qua^n dde^'n ta(ng vie^.n
ga^'p, la.i nghe An vie^~n ha^`u Lie^~u Tha(ng dde^'n quan a?i Tra^'n Di tu+?
tra^.n, Ba?o ddi.nh ba' Lu+o+ng Minh, Thu+o+.ng thu+ Ly' Kha'nh dde^`u bi.
be^.nh che^'t, DDo^ ddo^'c Tho^i Tu. mang qua^n to+'i Xu+o+ng Giang thi` bi.
gia(.c ta^.p ki'ch, Kie^`m quo^'c co^ng, Ta^n ninh ba' dde^'n cha^u Quy Hoa' bi.
gia(.c nga(n tro+? kho^ng tie^'n ddu+o+.c.
Tha^`n ddo^n ddo^'c nga`y dde^m co^ng ki'ch, Le^ Lo+.i so+. trie^`u ddi`nh la.i
mang dda.i qua^n dde^'n dda'nh ba('t, be`n sai ngu+o+`i ddu+a thu+ xin ha`ng,
ddem dda^`u mu.c lo+'n nho? dde^'n cu+?a qua^n chi.u to^.i, cu`ng nguy. Vu+o+ng
Tra^`n Ca?o sai ngu+o+`i da^ng bie^?u tra^`n ti`nh ta. to^.i, co^'ng ngu+o+`i
va`ng, ngu+o+`i ba.c thay tha^n. La.i tie^~n DDo^ ddo^'c Tha'i Phu'c, DDo^ chi?
huy Lo^~ Ta(ng ddu+a 13.391 ngu+o+`i cu`ng 1.200 lu+`a ngu+.a ve^` kinh tru+o+'c
xin toa`n bo^. ban su+ ; ke^' tie^'p la.i sai con cha'u dde^'n cu+?a qua^n na.p
le^~ xin qui thua^.n trie^`u ddi`nh.
Tha^`n tro^.m nghi~ phu.ng me^.nh die^.t gia(.c, dda'ng do^'c lo`ng trung tha`nh
lie^`u che^'t dde^? ddo+.i vie^.n binh, nhu+ng trong tha`nh qua^n i't, lo`ng
ngu+o+`i kinh so+., chi' kho^ng vu+~ng ; bo.n gia(.c la.i ddie^n cuo^`ng gia?o
hoa.t ho+n tru+o+'c, ca'c ddu+o+`ng thuy? bo^. quan tro.ng dde^`u bi. chu'ng
chie^'m, cho du` co' vie^.n binh cu~ng kho' dde^'n ngay ddu+o+.c. Ne^'u tha`nh
tri` bi. ha~m, kho^ng kho?i pha?i hu+ng binh mo^.t la^`n nu+~a ; vi` mo^.t go'c
dda^'t ma` me^.t nho.c nhie^`u ngu+o+`i trong thie^n ha., khie^'n dda^'ng qua^n
phu. pha?i lo, kho^ng ho+.p vo+'i lo`ng trung tha`nh cu?a ke? tha^`n tu+?.
Tha^`n va` chu'ng [quan] ba`n ra(`ng nha^n co+ ho^.i na`y, chi?nh ddo^'n qua^n
lu+~, vu+o+.t tro+? ve^` dda^'t so^'ng ro^`i ta'i mu+u ddo^` ha^.u su+.. Tha^`n
dda~ ddo^'c sua^'t ca'c nha la.i tru+.c thuo^.c Giao Chi? cu`ng quan qua^n tro+?
ve^` Nam Ninh, Qua?ng Ta^y dde^? phu.c me^.nh, va` tro^ng ddo+.i Hoa`ng
thu+o+.ng xe't Tra^`n Ca?o co' ddu'ng danh nghi~a con cha'u nha` Tra^`n kho^ng ;
sai su+' qua la.i xem xe't, ne^'u co' su+. gia? ma.o, xin lu+o+.ng cho the^m
qua^n ma~ thuy? bo^. chia ddu+o+`ng cu`ng tie^'n tha?o ; ne^'u co`n mo^.t la^`n
nu+~a kho^ng co' hie^.u qua?, bo.n tha^`n xin chi.u tru lu.c. Ki'nh ca^?n phu?
phu.c ddo+.i me^.nh.�
Thie^n tu+? xem to+` ta^'u, no'i vo+'i thi. tha^`n ra(`ng : "Quan To^?ng binh
o+? ngoa`i tu+. tie^.n lie^n la.c vo+'i gia(.c, kho^ng ddo+.i me^.nh le^.nh cu?a
trie^`u ddi`nh mang qua^n tro+? ve^`, kho^ng co`n theo le^~ cu?a be^` to^i nu+~a
! � (Minh Thu+.c Lu.c q. 36 t. 0897-0899)
Ma^'y nga`y sau ddo', vua Tuye^n To^ng gu+?i sa('c du. ddo`i bo.n Vu+o+ng Tho^ng
tro+? ve^` kinh ddo^. Tu+'c gia^.n tru't tre^n dda^`u ke? du+o+'i, nha` vua
kho^ng co`n u'p mo+?, bo^.c ba.ch ro~ ve^` ke^' hoa.ch cu?a mi`nh dda~ bi.
Vu+o+ng Tho^ng vi` tham so^'ng so+. che^'t muo^'n giu+~ an toa`n cho ba?n tha^n
ma` la`m ho?ng, dde^? ru+o+'c la^'y no^~i nhu.c nha~ bi. ngu+o+`i nu+o+'c "man
di � che^ cu+o+`i :
Nga`y 10 tha'ng 2 na(m Tuye^n DDu+'c thu+' 3 [24.2.1428]
Sa('c du. Tha`nh so+n ha^`u Vu+o+ng Tho^ng, DDo^ ddo^'c Ma~ A'nh. Nha^.n to+`
ta^'u cu?a ca'c ngu+o+i, ddu+o+.c bie^'t quan qua^n dda~ ve^` to+'i Nam Ninh,
Qua?ng Ta^y. Tru+o+'c dda^y nghe tin An vie^~n ha^`u Lie^~u Tha(ng, DDo^ ddo^'c
Tho^i Tu. bi. ba.i ; Tra^~m cho ra(`ng ca'c ngu+o+i se~ ddem he^'t da. trung
tha`nh, tie^'p tu.c chie^'n dda^'u kho^ng ngu+`ng. Nghi~ ra(`ng sinh linh co'
to^.i ti`nh gi` ma` gan o'c pha?i pho+i ba`y no+i dda^'t ca't, ne^n muo^'n ti`m
ke^' ve.n toa`n, vo^'n la` y' nguye^.n cu?a Tra^~m.
Mo+'i dda^y nha^.n to+` bie^?u cu?a Tra^`n Ca?o, cu`ng thu+ cu?a Le^ Lo+.i gu+?i
quan To^?ng binh xin la^.p ha^.u due^. ho. Tra^`n, lo+`i le~ phu` ho+.p lo`ng
Tra^~m, ne^n sai bo.n Thi. lang bo^. Le^~ Ly' Ky` mang chie^'u xa' to^.i qua^n
da^n quan vie^n Giao Chi?, le^.nh con cha'u nha` Tra^`n dde^'n tri`nh ba`y su+.
thu+.c dde^? sai su+' sa('c phong ; la.i sa('c du. ca'c ngu+o+i sua^'t la~nh
quan qua^n, cu`ng Tra^'n thu?, No^.i quan, quan la.i thuo^.c tam ty (1) tro+?
ve^`. La`m vie^.c na`y chu+'ng to? ra(`ng kho^ng pha?i vi` bo.n gia(.c cu+o+`ng
nga.nh dda.i binh kho^ng tie^u die^.t ddu+o+.c, ma` chi? vi` kho^ng no+~ dde^?
con ddo? bi. la^`m than qua' la^u.
Ca'c ngu+o+i dda'ng ne^n giu+~ vu+~ng tha`nh tri` dde^? ddo+.i me^.nh le^.nh
cu?a Tra^~m, co+' sao tho^ng ddo^`ng vo+'i gia(.c, bo? tha`nh tro+? ve^`
nu+o+'c. Ca'c ngu+o+i lo ga^'p ke^' ba?o toa`n cho ba?n tha^n, co`n ve^` quo^'c
the^? thi` sao ; la.i tha^'t le^~ vua to^i, ha' kho^ng bi. bo.n man di che^
cu+o+`i hay sao ! Khi sa('c to+'i, pha?i ddu+a qua^n li'nh mang ve^`, cu`ng
qua^n ra~ ngu~ bi. Le^ Lo+.i to^'ng ve^`, cho tro+? ve^` nguye^n ve^., so+? ;
la.i sa('c No^.i quan So+n Tho., Ma~ Ky`, cu`ng Tho^ng to+'i kinh. (Minh Thu+.c
Lu.c q. 36, t. 0900)
Rie^ng ddo^'i vo+'i Bi`nh ddi.nh vu+o+ng Le^ Lo+.i thi` vua Tuye^n To^ng cu~ng
cha(?ng la`m gi` ho+n ddu+o+.c. Tuy to? lo`ng gia^.n du+~ ke^'t to^.i nha` vua
"nghi. hoa` rie^ng vo+'i Vu+o+ng Tho^ng dde^? chie^'m tha`nh tri`, tie^'m
quye^`n vo^ le^~ kho^ng pha?i chi? co' mo^.t chuye^.n � nhu+ng cu~ng dda`nh
nuo^'t ha^.n tie^'p tu.c "khoan ho^`ng � cho xong vie^.c, dde^? ti`m ca'ch mang
ve^` he^'t so^' qua^n li'nh va` khi' gio+'i ddang co`n bi. ke.t la.i :
Nga`y 1 tha'ng 4 na(m Tuye^n DDu+'c thu+' 3 [21.2.1428]
Giao Chi? sai DDa^`u mu.c Le^ Thie^'u Di~nh tu+` gia~ tru+o+'c be^. ro^`ng ; ban
cho a'o va(n y?, sa, cu`ng sa('c du. DDa^`u mu.c Le^ Lo+.i ra(`ng :
Tha'ng 10 na(m ngoa'i trong qua^n gu+?i dde^'n thu+ tra^`n ti`nh cu`ng bie^?u
va(n cu?a ca'c ngu+o+i xin la^.p con cha'u ho. Tra^`n. Tra^~m the^? theo lo`ng
hie^'u sinh cu?a tro+`i dda^'t, cu`ng y' lu'c kho+?i dda^`u cu?a Tha'i To^ng
Va(n Hoa`ng dde^', thua^.n theo lo+`i thi?nh. DDa(.c ca'ch sai bo.n Thi. lang
bo^. Le^~ Ly' Ky` mang chie^'u thu+ dda.i xa' Giao Chi? ; le^.nh cho ngu+o+i,
cu`ng ca'c DDa^`u mu.c, ky` la~o trong nu+o+'c tri`nh ba`y dda^`y ddu? su+.
thu+.c ve^` cha'u ddi'ch to^n ho. Tra^`n.
DDa'ng ra ca'c ngu+o+i pha?i ki'nh ca^?n ddo+.i me^.nh cu?a trie^`u ddi`nh,
nhu+ng la.i o^m lo`ng xa?o tra' nghi. hoa` rie^ng vo+'i bo.n Vu+o+ng Tho^ng, du.
ru't quan qua^n dde^? va`o chie^'m tha`nh tri`, tie^'m quye^`n vo^ le^~ kho^ng
pha?i chi? mo^.t chuye^.n. Tuy hie^.n nay ngu+o+i da^ng lo+`i xin ta. to^.i,
nhu+ng ca'c quan va(n vo~ qua^`n tha^`n ho+.p ta^'u ra(`ng to^.i ngu+o+i kho^ng
the^? tha ddu+o+.c. Tra^~m dda~ ban a^n me^.nh cho ngu+o+i, nay va^~n giu+~ su+.
khoan ho^`ng, nhu+ng vie^.c la`m sau na`y pha?i ho+.p lo`ng da^n, ngu+o+i kho^ng
the^? tu+. chuye^n ddu+o+.c. Khi sa('c to+'i ngu+o+i pha?i cu`ng vo+'i ky` la~o
Giao Chi? tri`nh ba`y dda^`y ddu? su+. thu+.c ve^` cha'u ddi'ch to^n ho. Tra^`n,
ddo+.i ta^u le^n, dde^? ca(n cu+' va`o ddo' ma` ban chie^'u sa'ch phong. Ngu+o+i
pha?i ddem nhu+~ng ngu+o+`i co`n bi. ca^u lu+u cu`ng binh khi' ve^` kinh, dde^?
mo^.t phu+o+ng ddu+o+.c an ddi.nh. Ta^'u chu+o+ng cu?a qua^`n tha^`n (4) cu~ng
ddu+o+.c giao cho Le^ Thie^'u Di~nh ddu+a cho ngu+o+i dde^? ngu+o+i hie^?u ro~.
(Minh Thu+.c Lu.c q. 41, t. 993)
Chu' thi'ch :
1.Tam ty: go^`m DDo^ Chi? huy su+' ty, Bo^' cha'nh ty, A'n sa't ty.
2. Lo+`i ta^u cu?a qua^`n tha^`n nha` Minh ve^` ca'ch ddo^'i xu+? vo+'i vua Le^
Lo+.i. Y' vua nha` Minh muo^'n du`ng the^m lo+`i qua^`n tha^`n dde^? ga^y a'p
lu+.c.
* Ke^'t Lua^.n
Tre^n 20 na(m dda^'u tranh kho^ng ngu+ng nghi?, do`ng li.ch su+? kho+?i dda^`u
tu+.a nhu+~ng khe suo^'i, nguo^`n la.ch trong ru+`ng, tra?i qua ghe^`nh tha'c
cheo leo, bie^'t bao sinh me^.nh no^?i tro^i hy sinh no+i vu+.c sa^u trie^`n
dda', cuo^'i cu`ng bie^'n tha`nh so^ng lo+'n e^m dde^`m, toa? ra muo^n nga`n
su+'c so^'ng. Ha`ng tra(m cuo^.c no^?i da^.y tu+`ng da^'y le^n, vi' nhu+ a'nh
dde`n, dduo^'c, lu+?a thuye^`n cha`i le lo'i trong dde^m tru+o+`ng ; dde^? ro^`i
ma(.t tro+`i mo.c, dde`n dduo^'c tu+. nhie^n ta('t da^`n, hoa` nha^.p vo+'i a'nh
bi`nh minh cu?a da^n to^.c. Co`n ddi.a vi. thi` pha?i xu+'ng dda'ng vo+'i co^ng
nghie^.p ; du` nha^'t tho+`i pha?i du`ng Tra^`n Ca?o dde^? tie^.n giao thie^.p
vo+'i nha` Minh, nhu+ng ro^`i ta^'t nhie^n ngu+o+`i a'o va?i dda^'t Lam So+n,
Bi`nh DDi.nh vu+o+ng Le^ Lo+.i le^n ngo^i vua.
DDa^'t nu+o+'c cha(?ng nhu+~ng ddo^.c la^.p tho^'ng nha^'t ; ma` du+ oai cu?a
cuo^.c chie^'n tha('ng oai hu`ng, khie^'n nu+o+'c ta la^'y la.i ddu+o+.c Ninh
Vie^~n, Lo^.c Cha^u, tu+'c pha^`n dda^'t thuo^.c ca'c ti?nh So+n La, Lai Cha^u,
DDie^.n Bie^n va` mo^.t pha^`n La.ng So+n nga`y nay, tru+o+'c ddo' dda~ bi.
ma^'t du+o+'i tho+`i nha` Ho^` :
Nga`y 4 tha'ng 7 na(m Thie^n Thua^.n thu+' 8 [6.8.1464]
DDa^`u mu.c cha^u Ninh Vie^~n Thu+' Ma~nh Thu+' Tie^~n da^~n tho^? da^n Di
tra('ng cha^n dden [Tha'i Tra('ng] dde^'n cu+o+'p pha' vu`ng La Mai thuo^.c phu?
La^m An, Va^n Nam ; vie^n Tri phu? Chu Anh gia^'u vie^.c na`y kho^ng tri`nh.
Ro^`i co' mo^.t so^' ho+n 80 ngu+o+`i go^`m ca? trai ga'i thuo^.c tra.i Ha ta.i
An Nam dde^'n theo ; y tru+ng co^ng vie^.c na`y va` che gia^'u lo^~i cu~. Bo.n
quan To^?ng binh DDo^ ddo^'c DDo^`ng tri Mo^.c Toa?n ta^u le^n. DDo^ sa't vie^.n
xin Tua^`n A'n Ngu+. su+? ba('t ddie^`u tra. Cha^u Ninh Vie^~n vo^'n la` dda^'t
cu?a Ta`u (1), ho^`i dda^`u trie^`u [Minh] thuo^.c ty Bo^' cha'nh Va^n Nam ;
na(m dda^`u Tuye^n DDu+'c Le^ Lo+.i la`m pha?n, trie^`u ddi`nh cho la.i dda^'t
cu~. Chu'ng be`n chie^'m ca? cha^u Ninh Vie^~n va` Lo^.c Cha^u thuo^.c phu?
Tha'i Bi`nh, Qua?ng Ta^y ; lu'c ba^'y gio+` co+ quan hu+~u tra'ch kho^ng kie^?m
soa't, ne^n nay bi. ma^'t va`o tay ngu+o+`i Di (2). (Minh Thu+.c Lu.c v. 39, t.
163-164; Hie^'n To^ng q. 7, t.1a-1b)
Chu' thi'ch :
1. Do Ho^` Qui' Ly bi. a'p lu+.c, nhu+o+`ng cho Ta`u. Xin xem the^m Vie^.t Su+?
Tu+ Lie^.u va` Lo+`i Ba`n, ba`i so^' 27, trang 350, Vua Le^ Lo+.i la^'y la.i
ddu+o+.c pha^`n dda^'t bi. ma^'t bo+?i trie^`u dda.i tru+o+'c, ta'c gi?a? Ho^`
Ba.ch Tha?o.
2. Di : ngu+o+`i Ta`u ky` thi. go.i la^n bang bo^'n phu+o+ng la` tu+' Di, ta.i
ba`i na`y chi? VN.