Bij het overlijden van Dik T. Winter
J. J. Lodder
Zojuist las ik in nl.taal het onthutsende bericht
dat een van onze posters van het eerste uur
Dik T. Winter
geheel onverwacht potseling overleden is.
<http://www.cwi.nl/nl/2009/1044/Dik-Winter>
Wie hier al in de oertijd aanwezig was,
toen nl.wetenschap nog een groep was die de moeite waard was,
zal zich zijn altijd deskundige in competente bijdragen herinneren.
Zijn kennis en beheeersing van de wiskunde van de grondslagen af omhoog
was fenomenaal.
Hij was altijd bereid om zijn inzichten zonder moeilijke doenerij
en op heldere wijze uit te leggen.
Hij maakte (zoals het charter zegt) het 'op alle niveaus' perfect waar.
De laatste jaren zagen we hem minder vaak hier.
Het domme geschreeuw (gewoonlijk in misplaaatste crosspost)
van nl.politikers, reli-fanaten en denialisten
interesseerde hem kennelijk niet.
Dik's verdwijnen markeert ook een voorgoed voorbij tijdperk,
waarin het mogelijk was om op usenet onder verstandige
en competente mensen een inhoudelijke gedachtenwisseling
op niveau te hebben.
Dik T. heb ik in persoon nooit ontmoet.
We hadden het vast wel prima met elkaar kunnen vinden.
Ik heb in ieder geval veel van hem geleerd.
Zal hem missen,
Jan
Rav1ng rabbit
Wat vervelend! Dik was inderdaad een van de vaste posters in deze groep,
hij had een broodnuchtere en toch enige ironische kijk op het leven die
je nog steeds kunt herkennen in zijn laatste post op usenet.
Wie zal Dik niet missen?
Q
Pim Lemmens
Pim.
Jan den Hollander
[knip]
> Dik T. heb ik in persoon nooit ontmoet.
> We hadden het vast wel prima met elkaar kunnen vinden.
> Ik heb in ieder geval veel van hem geleerd.
>
> Zal hem missen,
ik ook. Hij ruste in vrede
peer mankpoot
> Zojuist las ik in nl.taal het onthutsende bericht
> dat een van onze posters van het eerste uur
>
> Dik T. Winter
>
> geheel onverwacht potseling overleden is.
> <http://www.cwi.nl/nl/2009/1044/Dik-Winter>
God hebbe zijn ziel.
Ik gedenk hem met vriendschap en in eerbied.
Ik vind het wel misplaatst, ofschoon begrijpelijk, dat je je mede door
nostalgie aangeblazen ergernis over nl.wetenschap en nl.politiek in
hetzelfde bericht plaatst als je IM.
[Let op, distributie aangepast: genoemde froups toegevoegd, flup naar
nl.newsgroups]
nvt
> Zojuist las ik in nl.taal het onthutsende bericht
> dat een van onze posters van het eerste uur
>
> Dik T. Winter
>
> geheel onverwacht potseling overleden is
>
Uiterst treurig. Ik had een zwak voor 'm.
Mark
Kees van den Doel
J. J. Lodder <jjl...@xs4all.nl> wrote:
>
>
>[F'up to nl.wetenschap]
>
>Zojuist las ik in nl.taal het onthutsende bericht
>dat een van onze posters van het eerste uur
>
>Dik T. Winter
>
>geheel onverwacht potseling overleden is.
><http://www.cwi.nl/nl/2009/1044/Dik-Winter>
>Dik's verdwijnen markeert ook een voorgoed voorbij tijdperk,
>waarin het mogelijk was om op usenet onder verstandige
>en competente mensen een inhoudelijke gedachtenwisseling
>op niveau te hebben.
Beste Dik,
Ik vind het ontzettend lullig dat je dood bent. Jij was 11n van de
eerste potsers in soc.culture.netherlands en woonde ook nog eris op
dezelfde weg als ik in mijn studie tijd.
Je potsings waren een juweel in een oceaan van rioolbagger, ondanks dat
je in 1994 een FOUTE potsing potste die ik gelukkig heb kunnen
corrigeren:
>>>>>>>>>>>>>>>>>
In article <CzKGF...@cwi.nl>, Dik T. Winter <d...@cwi.nl> wrote:
>Ach, Kees heeft wel vaker ongelijk, namelijk iedere keer dat hij niet
>Oehoeboeroe schrijft maar Oeroeboeroe.
Nee, in dit geval heb ik toch echt gelijk. Moeilijk te geloven
natuurlijk, daar er een samenzwering aan de hand is om Oeroeboeroe in
Oehoeboeroe te veranderen; retroactief als het ware. Die samenzweerders
hebben namelijk elke referentie naar Oeroeboeroe in de originele bronnen
veranderd in Oehoeboeroe. Dit is niet moeilijk te bewijzen. Zoek maar
eens zo'n oud Paulus boekje op. Dan heet die uil Oehoeboeroe, waaruit
volgt dat het veranderd is, want dat is fout, het is Oeroeboeroe.
Omtrent de motieven van de samenzweerders tast men nog volledig in het
duister. Een verband met de cover up van het vliegende schotel fenomeen
wordt niet uitgesloten geacht.
Kees
>>>>>>>>>>>>>>>>>
Ik zal je irri tante tegenspekerij op scn zoals deze:
>>>>>>>>>>>>>>>>>
Article 41760 of soc.culture.netherlands:
Path: unixg.ubc.ca!cs.ubc.ca!not-for-mail
From: kvd...@cs.ubc.ca (Kees van den Doel)
Newsgroups: soc.culture.netherlands
Subject: Re: Gay life in The Netherlands
Date: 18 Jun 1995 19:00:47 -0700
Organization: Computer Science, University of B.C., Vancouver, B.C., Canada
Lines: 15
Message-ID: <3s2lof$l...@cascade.cs.ubc.ca>
References: <3ru7qc$j...@news.xs4all.nl> <3s09j6$b...@cascade.cs.ubc.ca> <3s29rl$s...@news.xs4all.nl> <DAECC...@cwi.nl>
NNTP-Posting-Host: cascade.cs.ubc.ca
In article <DAECC...@cwi.nl>, Dik T. Winter <d...@cwi.nl> wrote:
>But Kees, as always, was very predictable. Whenever somebody not from
>the Netherlands asks for something about the Netherlands he either
>tells the asker that he is extremely stupid to ask such things (who
>would wish to know it) or he tells the most horrid tales about what can
>happen. We know Kees.
Come on Dik, you are equally predictable: you always contradict me. Try
contradicting this one:
"Dik T. Winter always contradicts Kees van den Doel."
Kees
>>>>>>>>>>>>>>>>>
hartelijk missen.
Dik, als je in de hemel zit hoop ik dat ze daar internet hebben zodat je
dit kunt lezen. Die NAZI God zal vast wel CENSUUR hebben in zijn
imitatie van Noord Korea zodat je zelfs als je dit lezen kunt mij niet
ant kunt woorden, maar afijn, misschien kun jij die 8erlijke boel daar
een beetje up to date brengen.
Afijn, geef God een schop in zijn Kruis van mij, en waarschuw Hem maar
dat wanneer het mijn tijd is ik mijn kakkerlakken verdelger meeneem in
de Hemel zodat ik van Engelen en ander Ongedierte geen last heb.
Tot zo,
Kees
Roving rabbit
Kan iemand met het nog 1 keertje uitleggen, is het nu Oeroeboeroe of
Oehoeboeroe, is dat ooit democratisch dan wel niet anderszins
vastgesteld, wat is het enige juiste antwoord en waarom?
In het geval van het overlijden van Dik T Winter weet ik maar 1
toepasselijke kreet: "Oehoehoehoe".
We missen je Dik.
Q
--
The difference between us and the Titanic is the band.
Fustigator
2010 19:35:02 +0100, in littera
<4b4234b4$0$22941$e4fe...@news.xs4all.nl> in foro
soc.culture.netherlands(et aliis) vere scripsit quod sequitur:
Oehoeboeroe
Waarom?
Omdat het zo is en het zo in alle boeken van Jean Dulieu over "Paulus
de boskabouter" zo geschreven staat.
Ga naar de bibliotheek en kijk *zelf* na.
>In het geval van het overlijden van Dik T Winter weet ik maar 1
>toepasselijke kreet: "Oehoehoehoe".
>
>We missen je Dik.
>
>Q
--
Fusti
Roving rabbit
Maar Kees beweert iets anders als ik het goed begrepen heb.
Q
>
>> In het geval van het overlijden van Dik T Winter weet ik maar 1
>> toepasselijke kreet: "Oehoehoehoe".
>>
>> We missen je Dik.
>>
>> Q
--
Fustigator
2010 02:22:25 +0100, in littera
<4b42942c$0$22945$e4fe...@news.xs4all.nl> in foro
Dat is juist.
Maar die beste Kees is aangetast door het MKS (q.v. via google)
>Q
>
>>
>>> In het geval van het overlijden van Dik T Winter weet ik maar 1
>>> toepasselijke kreet: "Oehoehoehoe".
>>>
>>> We missen je Dik.
>>>
>>> Q
Hier ook!
Sic transit gloria internetti!:-(
--
Fusti
Roving rabbit
Dat zegt me even niets, wat is MKS?
>> Q
>>
>>>> In het geval van het overlijden van Dik T Winter weet ik maar 1
>>>> toepasselijke kreet: "Oehoehoehoe".
>>>>
>>>> We missen je Dik.
>>>>
>>>> Q
>
> Hier ook!
> Sic transit gloria internetti!:-(
--
Fustigator
2010 06:23:16 +0100, in littera
<4b441e1d$0$22903$e4fe...@news.xs4all.nl> in foro
soc.culture.netherlands(et aliis) vere scripsit quod sequitur:
>Fustigator wrote:
>> Vitae forma vocatur Roving rabbit <rab...@dot.com>, die Tue, 05 Jan
>> 2010 02:22:25 +0100, in littera
>> <4b42942c$0$22945$e4fe...@news.xs4all.nl> in foro
>> soc.culture.netherlands(et aliis) vere scripsit quod sequitur:
>>
>>> Fustigator wrote:
>>>> Vitae forma vocatur Roving rabbit <rab...@dot.com>, die Mon, 04 Jan
>>>> 2010 19:35:02 +0100, in littera
>>>> <4b4234b4$0$22941$e4fe...@news.xs4all.nl> in foro
>>>> soc.culture.netherlands(et aliis) vere scripsit quod sequitur:
>>>>
>>>>> Kan iemand met het nog 1 keertje uitleggen, is het nu Oeroeboeroe of
>>>>> Oehoeboeroe, is dat ooit democratisch dan wel niet anderszins
>>>>> vastgesteld, wat is het enige juiste antwoord en waarom?
>>>> Oehoeboeroe
>>>>
>>>> Waarom?
>>>>
>>>> Omdat het zo is en het zo in alle boeken van Jean Dulieu over "Paulus
>>>> de boskabouter" zo geschreven staat.
>>>>
>>>> Ga naar de bibliotheek en kijk *zelf* na.
>>> Maar Kees beweert iets anders als ik het goed begrepen heb.
>>
>> Dat is juist.
>> Maar die beste Kees is aangetast door het MKS (q.v. via google)
>
>Dat zegt me even niets, wat is MKS?
Hier, als het googelen je niet lukt:
http://user.online.be/icone/scn/wttkuur/wtt.htm
>>> Q
>>>
>>>>> In het geval van het overlijden van Dik T Winter weet ik maar 1
>>>>> toepasselijke kreet: "Oehoehoehoe".
>>>>>
>>>>> We missen je Dik.
>>>>>
>>>>> Q
>>
>> Hier ook!
>> Sic transit gloria internetti!:-(
--
Fusti
W!m
>
>>>>>> Kan iemand met het nog 1 keertje uitleggen, is het nu
>>>>>> Oeroeboeroe of Oehoeboeroe, is dat ooit democratisch dan wel
>>>>>> niet anderszins vastgesteld, wat is het enige juiste antwoord en
>>>>>> waarom? Oehoeboeroe
>>>>>
>>>>> Waarom?
>>>>>
>>>>> Omdat het zo is en het zo in alle boeken van Jean Dulieu over
>>>>> "Paulus de boskabouter" zo geschreven staat.
>>>>>
>>>>> Ga naar de bibliotheek en kijk *zelf* na.
>>>> Maar Kees beweert iets anders als ik het goed begrepen heb.
>>>
>>> Dat is juist.
>>> Maar die beste Kees is aangetast door het MKS (q.v. via google)
>>
>> Dat zegt me even niets, wat is MKS?
>
> Hier, als het googelen je niet lukt:
> http://user.online.be/icone/scn/wttkuur/wtt.htm
ALS JE NOG EEN BEETJE FATSOEN HEBT GA DAN NIET EEN OVERLIJDENS BERICHT
VERZIEKEN MET DOM GELUL!
Roving rabbit
Ik weet zeker dat Dik Winter deze discussie leuk gevonden heeft.
Q
>
>>>> Q
>>>>
>>>>>> In het geval van het overlijden van Dik T Winter weet ik maar 1
>>>>>> toepasselijke kreet: "Oehoehoehoe".
>>>>>>
>>>>>> We missen je Dik.
>>>>>>
>>>>>> Q
>>> Hier ook!
>>> Sic transit gloria internetti!:-(
--
Fustigator
Vitae forma vocatur "W!m" <W!M@dotkom>, die Wed, 6 Jan 2010 15:58:02
+0100, in littera
<d5760$4b44a4fa$54697dc7$28...@cache80.multikabel.net> in foro
soc.culture.netherlands(et aliis) vere scripsit quod sequitur:
>Fustigator wrote:
ik atwoordde op een vraag, en Dik had ook al toen positie genomen
inzake de juiste spelling van de Naam van de Uil.
Niets oneerbiedigs aan. Moest Dik dat lezen zou hij zeker hartelijk
gelachen hebben.
--
Fusti
Kees van den Doel
BEN JIJ HELEMAAL DOOR LOTJE GETIKT OM HIER EN BEETJE HYSTERISCH TE GAAN
SCHEEUWEN, AANGEKLEDE AAP! GA LIEVE DIK'S WEBSITE
http://ftp.cwi.nl/dik/ ARCHIVEREN VOOR HET NAGESL8, ONVEROORDEELDE
NSBER!!
KALENDERS
INLEIDING.
Al in zeer vroege tijden voelde men de behoefte om dagen en periodes
anders aan te geven dan met uitdrukkingen als "over 256 dagen". Dit was
vooral van belang in religieuze toepassingen, waarbij feestdagen met een
regelmatige tussenpoos terugkwamen. Nu zijn er twee hemellichamen die
met een hoge frekwentie en een grote regelmaat terugkomen, dus lag het
voor de hand om deze twee voor tijdmeting te gebruiken. Tijdmeting met
behulp van de zon was echter in vroeger tijden nog niet zo gebruikelijk,
omdat tijden in termen van jaren nog niet veel voorkwamen. Anders was
het met de maan. Het is bekend dat de maan in ongeveer 29,5 dagen om de
aarde draait en daarbij de verschillende schijngestalten aanneemt. Een
periode als tussen twee maal nieuwe maan was voor tijdrekening
uitstekend geschikt, en de maand was toen geboren. De tijdsduur van een
maand lag niet vast, meestal was er een priester wiens taak het was om
de hemel nauwkeurig in de gaten te houden en naar de maan te kijken;
zodra de eerste sikkel na nieuwe maan weer zichtbaar was begon dan de
nieuwe maand. Uiteraard kon het gebeuren dat bij zwaar bewolkte hemel de
eerste sikkel niet werd gezien, maar daar werd niet echt een probleem
van gemaakt.
Later ontdekte men dat gedurende ongeveer 12 maanden de
verschillende seizoenen elkaar afwisselden, en hiermee was het jaar van
12 maanden geboren.
Nu is bekend dat een jaar een lengte van ongeveer 365 dagen heeft,
en een maand ongeveer 29,5 dagen, 12 maanden zijn dus ongeveer 11 dagen
korter dan een jaar en na 3 jaar is het zonnejaar al een maand
opgeschoven. Ook dus met een jaar van 12 maanden loopt de kalender niet
parallel met de seizoenen. Een oplossing hiervoor (die al bij de
Babyloniers voorkomt) is om regelmatig in een jaar een extra maand in
te lassen, de schrikkelmaand. Dit inlassen gebeurde niet erg regelmatig,
soms werd in een aantal jaren achtereen geen maand ingelast, dan weer
hadden een aantal jaren achtereen wel een extra maand. De beslissing of
een maand ingelast moest worden lag meestal bij een priester, die soms
ook persoonlijke belangen liet meespelen (een extra maand zorgde voor
een langer jaar en dus mogelijk voor een langere ambtsperiode). Deze
willekeur van invoegen, en het toch niet helemaal kloppen is op
verscheidene manieren opgelost, ik zal hierop later nog nader ingaan.
Naast dit jaar waarbij getracht werd om een maand ook te laten
samenvallen met een omloopperiode van de maan zijn er ook al in vroegere
tijden kalenders geweest die alleen met de zon rekening hielden. Hierbij
was het jaar wel opgedeeld in "maanden" maar deze hadden nauwelijks meer
een relatie met de werkelijke maand. Dit kwam voor bij zowel de
Egyptenaren als de Maya's, en ook onze huidige kalender is hier een
voorbeeld van.
In de middeleeuwen en nog later werd de tijdmeting steeds
nauwkeuriger en men probeerde dan ook af en toe de kalender aan deze
verbeterde berekeningen aan te passen. Er waren eigenlijk twee redenen
waarom een kalender zo nauwkeurig mogelijk moest zijn:
1. Religieuze feesten moesten op vrij nauwkeurig bepaalde data gevierd
worden, en een lentefeest kan natuurlijk niet in de winter gevierd
worden.
2. Voor de landbouw is het ook wel gemakkelijk als gezegd kan worden
dat een bepaald gewas in een bepaalde maand gezaaid moet worden.
Ook in onze tijd is men nog steeds de tijdmetingen aan het
verbeteren, en hoewel dit niet meer leidt tot een nieuwe kalender heeft
het toch wel gevolgen. Zo beslist het Bureau Internationale de l'Heure
of er schrikkelseconden moeten worden toegevoegd of moeten vervallen.
Dit toevoegen of vervallen gebeurt dan op 1 januari of 1 juli om 0.00
uur. De meesten onder ons zullen hiervan echter niets merken.
Voor het omrekenen van een datum van de ene kalender naar de andere
is er een gemakkelijke referentie: de Juliaanse dag (genoemd naar Julius
Caesar). Dit is een tijdmeting die gebruikt wordt door sterrenkundigen.
De rekening is ingevoerd in 1582 door de sterrenkundige J.Scaliger. Het
idee is eigenlijk zeer eenvoudig: nummer elke dag vanaf een bepaald
begin en maak geen onderscheid tussen de verschillende jaren. Het begin
van deze telling is 1 januari 4713 voor Christus (nogal merkwaardig
want zo'n datum bestond toen nog niet, maar zo werken geschiedkundigen).
Een andere versie wordt ook wel gebruikt, het enige verschil is een
ander beginpunt.
Bij het converteren van een datum van de ene naar een in de andere
kalender is vaak ook de tijd van belang, want het begin van de dag
varieert van volk tot volk. Wij gebruiken tegenwoordig een begin om
middernacht, maar dat is lang niet algemeen, de Joden beginnen een dag
bij zonsondergang, de Turken begonnen vroeger bij zonsopgang, en in veel
streken in India is het nog steeds gebruik om om 12 uur 's middags te
beginnen. Ook de gewone Juliaanse dag begint om 12 uur 's middags, de
gemodificeerde versie echter om 12 uur 's nachts.
Algemene litteratuur:
F.K.Kinzel
Handbuch der Mathematischen und Technischen Chronologie, das
Zeitrechnungswesen der Voelker.
I., II., III.
Leipzig, 1906-1914.
Dit is het laatst verschenen standaardwerk; het schijnt in de
vijftiger jaren in de DDR herdrukt te zijn.
DE ROMEINSE KALENDER EN HAAR OPVOLGERS.
Onze kalender heeft niet zo'n lange traditie als veel andere,
bovendien is het ontstaan en de eerste ontwikkeling niet helemaal
duidelijk, toch begin ik hiermee omdat we hiermee het meest vertrouwd
zijn.
Volgens legende kregen de Romeinen hun kalender van Romulus. Een
jaar had 10 maanden van 29 of 31 dagen, een jaar had in totaal 304
dagen. Het restant (in de winter periode) telde gewoon niet mee. Later
(ongeveer 700 voor Christus) voegde Numa Pompilius de maanden Januarius
en Februarius toe. Verder verloren een aantal maanden 2 dagen zodat er
een jaar van 355 dagen overbleef. De maanden waren de volgende: Martius,
Aprilis, Maius, Iunius, Quinctilis, Sextilis, September, October,
November, December, Ianuarius en Februarius. Hiervan hadden Martius,
Maius, Quinctilis en October 31 dagen, Februarius had 28 dagen en de
rest had 29 dagen. Het begin van het jaar lag bij de maand Martius.
Om in de pas te blijven met de seizoenen werd af en toe een 13-de
(schrikkel) maand toegevoegd met de bijnaam Mercedonius. Deze maand werd
echter niet (zoals meestal) aan het eind van een maand ingevoegd, maar
Februarius werd ingekort tot 23 dagen en de extra maand kwam daarachter
met een lengte van 27 dagen. Volgens sommige geschiedkundigen ging het
nog anders, de maand Mercedonius had dan een lengte van 23 dagen en werd
tussen de 23-e en de 24-e dag van Februarius ingevoegd. Weer anderen
menen dat Mercedonius naar behoefte 27 of 28 dagen had of dat Februarius
naar behoefte 23 of 24 dagen had. De behoefte zou worden bepaald door
het feit dat het voor de Romeinen en slecht teken was als een jaar begon
op de eerste dag van hun 8-daagse week, en indien dit dreigde te
gebeuren werd een dag toegevoegd. Welke de manier ook is geweest, een
schrikkeljaar had in ieder geval 377 of 378 dagen. Als nu de gewone
jaren en de schrikkeljaren elkaar regelmatig zouden afwisselen, dan was
het aantal dagen in 2 jaar ongeveer 732 en dat is precies 1,5 dag
teveel, een verschil dat niet snel zou zijn opgevallen. Het is echter
zeker dat er geen strikte methode werd gehanteerd, de werkelijke
kalender is dan ook niet te achterhalen. Toch waren er geleerden die een
poging daartoe deden, het fraaiste is een boekwerk van H.Matzat, waarin
op grond van een zonsverduistering de volledige kalender voor de jaren
van 219 voor Christus tot 1 voor Christus wordt opgesteld met
uitgebreide tabellen. Hierbij worden vele hypothesen aangenomen waarvoor
geen enkel grond is. Dergelijke pogingen zijn bij mijn weten in onze
eeuw niet meer ondernomen.
In 46 voor Christus was de kalender dusdanig in het ongerede geraakt
dat Julius Caesar besloot tot een kalenderhervorming. De kalender kreeg
nu het uiterlijk dat wij nog steeds kennen, met dezelfde maanden van
eenzelfde lengte als nu. Verder besloot hij dat ieder vierde jaar een
schrikkeljaar zou zijn met 29 in plaats van 28 dagen voor Februarius.
Omdat echter het begin van het jaar (de eerste maart) nogal van zijn
plaats was geraakt, golden er voor dat jaar speciale maatregelen. Ten
eerste werd de maand Mercedonius toegevoegd, en daarna ook nog de
maanden Undecember en Duodecember. Het jaar kreeg daarmee 445 dagen (of
443, dat is niet precies bekend), het heette dan ook het jaar van de
verwarring. Het jaar 45 voor Christus zou nu het eerste schrikkeljaar
worden en daarna 41 enz.
Om de verwarring die na de dood van Julius Caesar ontstond te kunnen
begrijpen moet ik eerst iets zeggen over de Romeinse methode om dagen te
tellen. Een maand had 3 vaste punten: de Kalendae, de Nonae en de Idus.
De Kalendae was de eerste dag van de maand, de Nonae en de Idus de 7-de
en 15-de dag in de maanden maart, mei, juli en october en de 5-de en
13-de dag in de andere maanden. Om nu een dag in een maand aan te geven
werd geteld tot de eerstvolgende vaste dag. Hierbij werd echter die dag
zelf meegeteld. Dus 7 maart is de Nonae van maart, 6 maart is Pridie
Nonas (de dag voor de Nonae) maar 5 maart werd aangegeven als 3 dagen
voor de Nonae. Deze manier van tellen in dagen kwam bij Romeinen vaker
voor; een uitdrukking als over 3 dagen betekent niet hetzelfde als bij
ons maar is gelijk aan ons overmorgen (de dag zelf wordt meegeteld).
Nu had Julius Caesar bij het aangeven van de schrikkeljaren gezegd
dat die iedere vier jaar voorkwamen, en tussen 45 en 41 voor Christus
zaten inderdaad keurig 3 jaren, daarna ging het echter mis; inplaats van
ieder 4-de jaar maakte men ieder 3-de jaar een schrikkeljaar, dus 38, 35
enz. voor Christus. Men telde dus bij de vier jaren steeds het jaar zelf
mee. Omstreeks 8 voor Christus werd deze fout door keizer Augustus
ontdekt en hij decreteerde dat tot het jaar 8 na Christus geen
schrikkeljaar meer zou voorkomen. Hierdoor komt het dus dat de Juliaanse
kalender pas in 8 na Christus werkelijk begon.
Augustus nam nog een andere maatregel, de namen van de maanden
Quinctilis en Sextilis werden veranderd in respectievelijk Julius en
Augustus ter ere van de beide keizers.
In de 16-e eeuw bleek dat de kalender alweer in het ongerede was
geraakt. Omdat een jaar 365 dagen telde en een schrikkeljaar 366,
bestond een periode van 4 jaar uit 1461 dagen, ofwel gemiddeld 365,25
dagen per jaar. Dit is redelijk nauwkeurig, de fout is slechts ongeveer
1 honderdste dag per jaar. Toch is dat in 1500 jaar wel te merken, en
aangezien de kalender werd gebruikt bij de berekening van het Paasfeest
(waarop ik later nader zal ingaan) werd de fout hinderlijk gevonden. Er
bestond dus behoefte aan een verbeterde kalender. De verbeteringen
hielden in dat voortaan eens in de 400 jaar drie schrikkeljaren zouden
ontbreken. Om berekeningen te vereenvoudigen was de regel als volgt:
1. Als het nummer van het jaar door 4 deelbaar is, is het een
schrikkeljaar, tenzij
2. het nummer door honderd deelbaar is, dan is het geen schrikkeljaar,
tenzij
3. het nummer door 400 deelbaar is, dan is het weer wel een
schrikkeljaar.
Zo zal in 2000 voor de tweede keer het derde deel van de regel gelden,
en 2000 is dus een schrikkeljaar.
Een tweede maatregel was dat de dagen van 5 october 1582 tot en met
14 october 1582 zouden vervallen. Deze maatregelen werden genomen door
paus Gregorius XIII, en naar hem heet deze kalender de Gregoriaanse
kalender.
De kalender zag er nu goed uit, toch duurde volledige invoering vrij
lang. Met name de niet Rooms-Katholieke landen waren traag met de
invoering. Zo in Engeland pas op 14 september 1752, in Rusland op
31 januari 1918 (vandaar dat de october revolutie in november wordt
gevierd), in Griekenland op 15 februari 1923 en in Roemenie, als
laatste, op 1 october 1924. In de Nederlanden verliep de invoering als
volgt: Holland, Zeeland, Brabant, Limburg en de zuidelijke provincies
gingen van 21 december 1582 over op 1 januari 1583; Groningen ging van
28 februari 1583 over op 11 maart 1583 maar ging weer terug naar de
Juliaanse kalender in de zomer van 1584; Gelderland ging over van 30
juni 1700 op 12 juli 1700; Utrecht en Overijssel van 30 november 1700 op
12 december 1700 en tenslotte Friesland, Drenthe en Groningen (nu
definitief) gingen van 31 december 1700 over op 12 januari 1701.
Zweden had eigenlijk de grootste moeite met het invoeren van deze
kalender. Zo werd het jaar 1700 geen schrikkeljaar, terwijl dat volgens
de Juliaanse kalender, die in Zweden werd gebruikt, wel een
schrikkeljaar zou moeten zijn. Zweden liep nu dus een dag uit de pas met
andere landen die de Juliaanse kalender gebruikten. Dit heeft geduurd
tot 1712 toen in Zweden een 30-ste februari werd toegevoegd om het
verschil weer teniet te doen. Uiteindelijk ging Zweden op 1 maart 1753
werkelijk over op de Gregoriaanse kalender.
Er was bij deze kalenderhervorming nog een belangrijke wijziging, die
vaak vergeten wordt. Het jaar zou voortaan overal beginnen op 1 januari.
Dat dit geen luxe was moge blijken uit de volgende voorbeelden:
1. In Engeland begon het jaar op 25 maart (Lady's Day).
2. In Venetie op 1 maart.
3. In Florence (als in Engeland) op 25 maart.
4. In Pisa op 25 maart, maar een jaar voorafgaand aan het jaar in
Florence, dus 6 april 1400 in Florence was 6 april 1401 in Pisa.
5. Weer ander landen begonnen het jaar op Pasen, 1 november of op 25
december.
In die tijd was het mogelijk om in een paar dagen door Europa te reizen
en daarbij drie verschillende jaren tegen te komen. Met ingang van de
Gregoriaanse kalender is dit dus verleden tijd geworden.
De jaarnummering zoals wij die gebruiken stamt uit de vroege
middeleeuwen. Daarvoor (en ook nog daarna) werd er veelal gedateerd
volgens het aantal jaren dat een vorst aan de macht was. De Romeinen
dateerden naar de stichting van de stad Rome, de Byzantijnen vanaf het
begin van de wereld (5508 voor Christus), en zo waren er nog meer
variaties. De merkwaardigste telling was echter die van de Turken. Omdat
de meeste Turken mohammedaans waren diende eigenlijk de mohammedaanse
kalender gebruikt te worden, men gebruikte echter de christelijke
kalender maar voor de jaartelling de mohammedaanse telling, dus vanaf
622 na Christus. Omdat de mohammedaanse kalender slechts 354 of 355
dagen telt klopte dat niet. De oplossing was om eens in de 34 jaar een
jaar over te slaan. Deze methode is tot 1926 gehanteerd.
Een bijzondere plaats onder de kalenders in dit hoofdstuk neemt de
kalender in die omstreeks het jaar 1000 op IJsland werd gebruikt.
IJsland was in die tijd al gekerstend, maar het contact met het vaste
land verliep moeizaam. Tengevolge daarvan hanteerde men daar een oudere
kalender waarover eigenlijk vrijwel niets bekend is. Omstreeks 1000 kwam
men echter in contact met de Juliaanse kalender en men leerde daaruit
iets meer over de lengte van het jaar. Men gebruikte dan ook in de nieuw
ingevoerde kalender een vorm van schrikkeljaar. De namen van de maanden
bleven wel echter de oude IJslandse: Goramanadhr, Frermanadhr,
Hrutmanadhr, Torri, Goi, Einmanadhr, Gaukmanadhr, Eggtidh, Solmanadhr,
Heyannir, Tvimanadhr en Haustmanadhr. Verder kreeg iedere maand 30 dagen
en aan het eind van het jaar werden er vier extra dagen (met de naam
Aukanaetr) toegevoegd. Deze 4 dagen waren speciaal voor de zomerfeesten.
Een jaar bevatte zodoende 364 dagen, en daarin pasten precies 52 weken,
dus dat zag er netjes uit, ieder jaar dezelfde dag op dezelfde dag van
de week (iets waartoe men later bij pogingen tot kalenderhervorming nog
probeerde te komen). Een jaar was dus 364 dagen, 1,25 dag tekort
eigenlijk, dit werd gecompenseerd door iedere 28 jaar 5 schrikkeljaren
in te stellen. Een schrikkeljaar bevatte echter niet een extra dag maar
een extra week (Sumarauki), welke werd gevoegd bij de al aanwezige 4
zomerfeest dagen. Een gevolg van dit alles was dat een periode van 28
jaar op IJsland evenlang was als dezelfde periode volgens de Juliaanse
kalender, en hierbij had IJsland het voordeel van vaste dagen van de
week voor vaste dagen.
Litteratuur:
A.K. Michels
The Calendar of the Roman Republic.
Princeton, N.J., 1967.
H. Grotefend
Taschenbuch der Zeitrechnung des Deutchen Mittelalters und der
Neuzeit.
Hannover, 1971.
H. Matzat
Roemische Zeitrechnung fuer die Jahre 219 bis 1 v. Chr.
Berlin, 1889.
DE BABYLONISCHE KALENDER EN HAAR OPVOLGERS.
Dit is een echte maankalender met schrikkelmaanden, zoals in de
inleiding is beschreven. De namen van de maanden zijn nog bekend:
Nisanu, Ayaru, Simanu, Du'uzu, Abu, Ululu, Tashritu, Arakhsama, Kislimu,
Tebetu, Shabatu en Adaru. Indien daar behoefte aan was dan werd een
extra maand toegevoegd, en wel hetzij Adaru II hetzij Ululu II. Verder
is over deze kalender weinig bekend, ook niet welke jaren schrikkeljaren
waren, hoewel dit van sommige jaren wel bekend is.
De Joodse kalender is op de oude Babylonische kalender gebaseerd. De
namen waren veranderd en luidden nu Tishri, Marheshvan, Kislev, Tebet,
Shebat, Adar, Nisan, Iyar, Sivan, Tammuz, Ab en Elul. Let wel, het jaar
begint met Tishri, maar Nisan wordt de eerste maand genoemd. Naar
behoefte werd er een maand Adar II toegevoegd (dus na de laatste maand,
maar halverwege het jaar). In vroeger tijden werd (zoals beschreven) de
start van een maand na waarneming van de eerste sikkel na nieuwe maan
aangekondigd; deze methode is echter omstreeks 360 na Christus verlaten
en sindsdien wordt alles berekend naar een methode die is geintroduceerd
door Hillel II (volgens de Joodse jaartelling is dit omstreeks 4120). De
berekening is zeer ingewikkeld omdat sommige feestdagen niet op de
sabbath mogen vallen, ik laat hem hier volgen.
De maanden hebben afwisselend 30 (Tishri) en 29 (Elul) dagen, een
jaar is dus in principe 354 dagen. Van iedere cyclus van 19 jaar zijn er
7 schrikkeljaren, en wel de jaren 3, 6, 8, 11, 14, 17 en 19 van een
cyclus (Deze cyclus kwam bij de latere Babyloniers en bij de Grieken al
voor). In dat geval krijgt de maand Adar 30 dagen en wordt een 13-e
maand Adar II toegevoegd met 29 dagen. Dus hiermee krijgen we een jaar
van 354 of 384 dagen. Echter bij de werkelijke berekening zal blijken
dat een jaar tussen 353 en 355 dagen heeft, en een schrikkeljaar tussen
383 en 385 dagen. Dit gebeurt als volgt:
1. Bereken de "Molad" (nieuwe maan) van Tishri van het jaar. Dat
geschiedt door het aantal maanden voorafgaande aan deze Tishri vanaf
het jaar 1 te vermenigvuldigen met 29 dagen, 12 uur en 793 chalakim
(1080-ste delen van een uur). Daarbij tellen we op de tijd van de
"Tolu" (de eerste nieuwe maan) die voorkwam 2 dagen, 5 uur en 204
chalakim na het begin van de schepping. Hierna zouden we behoren te
weten wanneer "Rosh Hashana" (het begin van het jaar) zou moeten
vallen. We moeten echter rekening houden met de volgende regels:
2. Rosh Hashana mag niet vallen op zondag, woensdag of vrijdag (die
laatste twee in verband met feestdagen die een vast aantal dagen na
Rosh Hashana vallen).
3. Als de Molad na 12 uur 's middags valt (dat is 18 uur volgens de
Joodse telling), dan wordt Rosh Hashana uitgesteld tot de volgende
acceptabele dag.
4. Een gewoon jaar heeft 353 tot 355 dagen en een schrikkeljaar heeft
383 tot 385 dagen.
Uit het voorgaande kunnen de volgende regels afgeleid worden (ik zal dat
niet in detail doen):
5. Als de Molad van een gewoon jaar valt op een dinsdag om 9 uur 204
chalakim of later dan wordt Rosh Hashana uitgesteld tot de volgende
donderdag. (Omdat de volgende Molad dan op zaterdag valt zou Rosh
Hashana dan twee keer uitgesteld worden waardoor het jaar 356 dagen
wordt).
6. Als de Molad van een jaar na een schrikkeljaar valt op een maandag
om 15 uur 589 chalakim of later dan wordt Rosh Hashana uitgesteld
tot de volgende dinsdag. (Omdat de voorgaande Molad op of na
dinsdagmiddag viel en Rosh Hashana uitgesteld werd tot donderdag,
waardoor er een jaar van slechts 382 dagen zou overblijven).
We kunnen nu de lengte van het jaar berekenen uit de Rosh Hashana
van het huidige jaar en de Rosh Hashana van het volgend jaar. Als het
jaar een dag korter is dan het standaard jaar, dan verliest Kislev een
dag; is het jaar een dag langer, dan krijgt Marheshvan deze dag.
Uiteraard kunnen veel van de berekeningen verkort worden door het
gebruik van tabellen. Uitgebreide tabellen zijn te vinden in het boek
van W.E. van Wijk.
Litteratuur:
W.E. van Wijk
New and Decimal Tables for the Reduction of Jewish Dates.
Den Haag, 1947.
S. Gandz
Studies in Hebrew Astronomy and Mathematics.
New York, 1970.
DE MOHAMMEDAANSE KALENDER.
Dit is de kalender zoals die gecreeerd is door kalief Omar I (Abu
Hatsa Ibn Al-Chattab) ongeveer 640 na Christus. Dit is een echte maand
kalender, en omdat de Koran extra maanden verbiedt (9:36-37) bevat het
jaar altijd 12 maanden. De namen zijn: Muharram, Safar, Rabia I,
Rabia II, Jumada I, Jumada II, Rajab, Shaban, Ramadan, Shawwal,
Zu'lkadah en Zu'lhijjah. In vroeger tijden (en in religieuze zaken nog
steeds) werd het begin van een maand vastgesteld door waarneming aan de
maan, tegenwoordig wordt de kalender echter veelal berekend. Hiertoe
hebben de maanden afwisselend 30 (Muharram) en 29 (Zu'lhijjah) dagen. Er
wordt gewerkt met een cyclus van 30 jaar; hiervan zijn de jaren 2, 5, 7,
10, 13, 16, 18, 21, 24, 26 en 29 schrikkeljaren, dat wil zeggen dat er
een dag wordt toegevoegd aan de maand Zu'lhijjah. De telling begint op
16 juli 622 (meestal, soms wordt echter een dag eerder begonnen).
Aangezien er echter naast de burgerlijke kalender als boven
omschreven ook nog andere versies in gebruik zijn (geweest) met een
andere cyclus, en er daarnaast ook nog een religieuze kalender bestaat
die van plaats tot plaats verschilt, omdat de waarneming in iedere
plaats afzonderlijk ging, is een normale datering niet voldoende voor
conversie naar de Christelijke kalender. Het is dan ook voor de
geschiedkundigen prettig dat in een mohammedaanse datering altijd de dag
van de week wordt geschreven, daardoor is een exacte conversie mogelijk.
In Nederlandsch-Indie werd tussen 1600 en 1900 een variant van deze
kalender gebruikt, die op zich ook weer varianten had. Er was geen
cyclus van 30 jaar maar een kortere van 8 jaar. In het oudere systeem
waren hierin de jaren 2, 5 en 8 schrikkeljaar en volgens het nieuwere
systeem waren dat de jaren 2, 4 en 8. Bovendien waren in het nieuwere
systeem de maanden in het 5-de jaar niet in een strikte 30, 29 dagen
afwisseling, maar de eerste 2 maanden hadden 30 dagen, daarna de maanden
2 tot en met 6 29 dagen, vervolgens een afwisseling 30, 29 die duurde
tot en met de 11-de maand en de laatste maand had 30 dagen alsof het
een schrikkeljaar was. Naast deze cycli van 8 jaar was er ook een
cyclus van 120 jaar (15 maal 8) en in deze laatste cyclus verviel het
laatste schrikkeljaar. De jaren waren genummerd in Java jaren, dat is
512 meer dan de standaard moslem jaartelling.
Naast nummers hadden de jaren ook namen, en ook weer in een cyclus
van 8: Alip, Ehe, Djimalwal, Dje, Dal, Be, Wawoe en Djimakir. Bovendien
was er een 5-daagse week, de namen van de weekdagen waren: Kliwon, Legi,
Pahing, Pon en Waje. Het systeem zorgde er voor dat in een 120 jaar
cyclus iedere 8 jaar cyclus op dezelfde dag begon.
Dit systeem is gehanteerd in Surakarta (tot 1675 het oudere systeem,
daarna het nieuwere systeem, bovendien was 1626 een schrikkeljaar, maar
1674 niet, 1746 weer wel en 1748 weer niet), Jogjakarta (tot 1751 het
oudere systeem, daarna het nieuwere) en op Sunda (altijd het oudere
systeem). Naast deze kalenders zijn er op Java ook nog andere in gebruik
geweest, waarop ik later nog wel terugkom.
Ook de Turken kenden een systeem met een 8-jaars cyclus als boven
beschreven, hierbij waren de jaren 3, 5 en 8 schrikkeljaren. Echter een
120-jaars cyclus heeft bij hen niet bestaan.
Litteratuur:
M. Ocana Jimenez
Tablas de Conversion de Datas Islamicas a Cristianas y Viceversa.
Madrid-Granada, 1946.
G.S.P. Freeman-Grenville.
The Muslim and Christian Calendars, being Tables for the Conversion
of Muslim and Christian dates from the Hijra to the Year A.D. 2000.
London etc., 1963.
D.G. Stibbe en C.Spat (ed.)
Encyclopaedie van Nederlandsch-Indie, deel 5.
's Gravenhage - Leiden, 1927.
DE FRANSE REVOLUTIONAIRE KALENDER.
Na de Franse revolutie wilde men (zoals van zoveel) ook afstappen
van de gewone kalender. Hiertoe werd een geheel nieuw systeem
ontwikkeld. Het jaar bestond uit 12 maanden van 30 dagen elk; de namen
waren: Vendemiaire, Brumaire, Frimaire, Nivose, Pluviose, Ventose,
Germinal, Floreal, Prairial, Messidor, Thermidor en Fructidor. Iedere
maand was onderverdeeld in 3 weken van 10 dagen met de (niet erg
originele) namen Primidi, Duodi, Tridi, Quartidi, Quintidi, Sextidi,
Septidi, Octidi, Nonidi en Decadi. Bovendien werd het jaar aangevuld met
5 extra dagen die als feestdagen werden beschouwd: Fete de la Virtu,
Fete du Genie, Fete du Travail, Fete de l'Opinion en Fete des
Recompenses. Daarnaast kwam er in schrikkeljaren nog een zesde extra
dag: Fete de la Revolution.
In tegenstelling tot wat wel beweerd wordt was niet ieder 4-de jaar
een schrikkeljaar maar was hiervoor een speciaal (uiteraard ook weer
nieuw) systeem ontwikkeld. (De verwarring komt voort uit het feit dat
deze kalender slechts zo korte tijd is gebruikt dat inderdaad in die
periode ieder 4-de jaar een schrikkeljaar was.) Het nieuwe systeem
verdeelde de jaren in Franciades van 4 of 5 jaar; het laatste jaar van
een Franciade was een schrikkeljaar.
Omdat volgens een decreet van 4 Fructidor II het jaar begon met de
(waargenomen) herfstequinox is het strikt gesproken niet mogelijk om
schrikkeljaren exact te berekenen, voor de korte periode van gebruik
van deze kalender is dat uiteraard wel mogelijk. Er bestonden
uitgebreide (vooruitberekende) tabellen voor de jaren I tot en met CII
(dat is het eerste tot en met het honderd en tweede jaar van de
revolutie, de nummering van jaren ging in de oude Romeinse cijfers!).
Bij bestudering vinden we dat de perioden van 4 en die van 5 jaar met
een zekere regelmaat terugkeren. De kalender is slechts gebruikt tot
10 Nivose XIV, waarna weer werd overgegaan op de gewone (Gregoriaanse)
kalender.
Litteratuur:
A. Kessen
Herleidingstabellen der Fransch-republikeinsche Tijdrekening.
Maastricht, 1937.
EGYPTISCHE EN AANVERWANTE KALENDERS.
Tot de tijd van Horus-Aha (de strijder, 1-ste dynastie) bestond er
in Egypte een maankalender, die door schrikkeljaren met daarin een
schrikkelmaand in overeenstemming werd gebracht met het zonnejaar. Het
jaar bestond uit drie seizoenen, en ieder seizoen was onderverdeeld in
4 maanden. De seizoenen waren:
Bht (lage Nijl)
Prt (hoge Nijl)
en Shmw (overstroming).
De vier maanden in een seizoen waren genummerd van 1 tot en met 4, dus
de maand IIII Shmw was de vierde maand tijdens de overstroming. De
maanden hadden 29 of 30 dagen volgens een bepaald ingewikkeld schema.
Een jaar had op deze manier 354 of 355 dagen. Iedere 25 jaar waren er
9 schrikkeljaren met daarin de extra maand Dhwtyt van 30 dagen. Ook het
schema volgens welk schrikkeljaren voorkwamen was vrij ingewikkeld,
bovendien werd de extra maand niet op een vaste plaats toegevoegd maar
op van jaar tot jaar varierende plaatsen. Deze kalender is al omstreeks
2900 voor Christus vervangen door de hieronder volgende kalender. Alleen
voor religieuze zaken werd daarna deze kalender nog gebruikt.
Zoals al is vermeld ontstond omstreeks 2900 voor Christus in Egypte
een nieuwe kalender voor burgerlijk gebruik. In deze kalender bestond
een jaar uit 12 maanden van 30 dagen plus 5 extra (zogenaamde epagomene)
dagen. Oorspronkelijk hadden de maanden dezelfde namen als de maanden
uit het oude maanjaar, later ontstonden nieuwe namen: Thoth, Phaophi,
Athyr, Choiak, Tybi, Mechir, Phamenoth, Pharmuthi, Pachons, Payni,
Epiphi en Mesore.
Deze kalender impliceerde (als alle kalenders van 365 dagen) een
zogenaamd dolend jaar, en in 1461 jaar zou er een jaar teveel geteld
zijn. Het is niet bekend of er in zeer vroege tijden al oplossingen voor
dit probleem werden gezocht, waarschijnlijk niet. Tenslotte werd deze
kalender niet voor religieuze zaken gebruikt, en dan is een kleine
verschuiving van een dag per vier jaar niet belangrijk. Maar omstreeks
235 voor Christus werd dan toch een poging gedaan tot oplossing. Vanaf
dat jaar zou voortaan ieder vierde jaar een schrikkeljaar zijn met 6
epagomene dagen in plaats van 5. Deze hervorming heeft het echter niet
lang volgehouden, en men ging weer over op het vaste jaar van 365 dagen.
Pas in 26 voor Christus (volgens sommigen in 30 voor Christus) ging men,
onder invloed van de Romeinen, opnieuw over op een schrikkeljaar in de
vier jaar. De naam van de kalender zoals die toen ontstond was de
Alexandrijnse kalender.
De Alexandrijnse kalender is in vele landen in het midden oosten in
gebruik geweest, onder andere bij de Kopten, die als maand-namen
verbasterde versies van de Egyptische namen gebruikten. In Ethiopie was
tot voor kort (en is waarschijnlijk nog steeds) deze kalender in
gebruik. De namen van de maanden werden hier: Maskarem, Tekemt, Hedar,
Tachsas, Ter, Jacatit, Magabit, Mijazia, Ginbot, Sene, Hamle en Nahasse.
Ook in Armenie zijn verwante kalenders in gebruik geweest. De
oorspronkelijke kalender kende geen schrikkeljaren. De namen van de
maanden waren: Navasardi, Hori, Sahmi, Tre, Khalots, Araths, Mehekani,
Areg, Ahekani, Mareri, Margaths en Hrotits. De epagomene dagen heetten
hier Aveleaths. Deze kalender is tot omstreeks 1620 in gebruik geweest,
in dat jaar ontstond toen een nieuwe kalender met schrikkeljaren. De
schrikkeldag werd echter niet, zoals in de Alexandrijnse kalender, aan
de epagomene dagen toegevoegd, maar werd als 31-ste dag aan de twaalfde
maand gevoegd. Verder kregen alle maanden nieuwe namen: Shams, Atam,
Shepath, Nacha, Ghamar, Natar, Thira, Tama, Hamira, Aram, Ovtan en
Nirhan.
De oude kalender in Perzie had ook verwantschap met de Egyptische
kalender. Het jaar had 12 maanden, de oude Zend namen voor deze maanden
waren: Fravashinam, Ashahe vahistahe, Haurvatato, Tistreje, Amerotato,
Kshathrahe vairjehe, Mitrahe, Apam, Athro, Dathusho, Vanheus mananho en
Spentajao armatois. De latere (perzische) namen waren voor het merendeel
verbasteringen van deze namen: Ferverdin, Ardebehesht, Khordad, Tir,
Mordad, Sharir, Mihr, Aban, Ader, Dei, Bahmen en Asfendarmed. De vijf
epagomene dagen werden vroeger aan het eind van het jaar gestopt;
omstreeks 700 werden zij echter verplaatst achter de achtste maand
(Aban) waarna zij in 1079 weer teruggeplaatst werden aan het eind van
het jaar.
In zeer vroege tijden schijnt de Perzische kalender ook al een vorm
van schrikkeljaren gehad te hebben, hoewel de wijze waarop niet geheel
duidelijk is. Zeker is in ieder geval dat, om het jaar met de zon in de
pas te laten lopen, eens in de 120 jaar een maand van 30 dagen werd
toegevoegd. Op deze wijze zijn dan 120 Perzische jaren even lang als 120
Alexandrijnse jaren. Waar deze maand werd ingevoegd is niet bekend. Oude
schrijvers hebben verschillende methoden beschreven. In later tijden
kwamen deze schrikkelmaanden te vervallen zodat vanaf dat tijdstip een
Perzisch jaar altijd 365 dagen had. Pas in 1079, bij de Perzische
kalenderhervorming, ontstonden weer schrikkeljaren, en wel zoals bij de
Alexandrijnse kalender, eens in de vier jaar een jaar van 366 dagen.
Litteratuur:
R.A. Parker
The Calendars of Ancient Egypt.
Studies in Ancient Oriental Civilisation, 26.
Chicago, 1950.
L.V. Tsherepnin
Russkaja Khronologija
Moskva, 1944.
DE KALENDERS VAN GRIEKENLAND.
Van de oude Griekse kalenders is weinig bekend. Waarschijnlijk waren
het allen maankalenders, zoals die van Athene, waarvan nog het meeste
bekend is. Een Atheens jaar had 12 maanden: Gamelion, Anthesterion,
Elaphebolion, Mounichion, Thargelion, Skirophorion, Hekatombaion,
Metageitnion, Boedromion, Pyanopsion, Maimakterion en Posideon. In een
schrikkeljaar werd een 13-de maand toegevoegd: Posideon II.
Oorspronkelijk was van enige regelmaat in het voorkomen van
schrikkeljaren geen sprake, later veranderde dat echter.
Het eerste systeem dat de Atheners gebruikten om schrikkeljaren in
te lassen was het systeem van de zogenaamde oktaeders. Iedere groep van
acht jaar had drie schrikkeljaren met een dertiende maand. Welke jaren
in een groep van acht de schrikkeljaren waren is niet met zekerheid aan
te geven. Later schijnt deze cyclus van oktaeders opgevolgd te zijn door
de cyclus van Meton, hoewel velen betwijfelen of deze cyclus ook
daadwerkelijk door de Atheners gebruikt is. In de cyclus van Meton waren
van alle 19 jaren zeven jaren een schrikkeljaar. Deze verhouding kwam
ook, zoals al beschreven, voor bij de Babyloniers. Echter van de
oorspronkelijke cyclus van Meton is niet bekend welke jaren in een
cyclus van 19 de schrikkeljaren waren, hierover bestaan echter wel
vermoedens, omdat de Paasdatum berekening gebruik maakt van een
dergelijke cyclus, die daar ook de cyclus van Meton wordt genoemd. Nog
later schijnt Kalippos de cyclus van Meton weer verbeterd te hebben door
af en toe, in jaren van 354 dagen, een extra dag toe te voegen. Het is
echter vrijwel zeker dat een dergelijke cyclus nooit in gebruik is
geweest.
De oude Atheners telden hun jaren in zogenaamde Olympiaden. Iedere
Olympiade bevatte, zoals verwacht mag worden, vier jaar, en een jaar
werd aangegeven door het nummer van de Olympiade en het nummer van het
jaar daarin aan te geven. Bij terugrekenen vinden we dat de eerste
Olympiade in ongeveer 780 voor Christus begonnen moet zijn. Op grond van
deze verdeling in groepen van vier jaren denkt men dat de cyclus van
Meton nooit echt in gebruik is geweest; een oktaeder van acht jaar past
tenslotte veel beter bij een telling in Olympiaden.
Evenals bij de Romeinse kalender vinden we ook bij de Atheense
kalender dat er geleerden zijn geweest die gepoogd hebben de volledige
kalender te reconstrueren. Zo heeft Faselius de kalender beschreven van
584 voor Christus tot 312 na Christus, waarbij hij ervan uitging dat
naast de oktaeder cyclus ook nog een verbeterde oktaeder cyclus in
gebruik zou zijn geweest, en verder, dat zowel de cyclus van Meton als
die van Kalippos in gebruikt zou zijn. Hij heeft daarbij nog getracht
de cyclus van Kalippos te reconstrueren. De gegevens over de Atheense
kalender zijn echter dusdanig schaars, en daarnaast tegenstrijdig, dat
een dergelijke reconstructie niet mogelijk is.
Over de kalenders van de andere Griekse staten van voor onze
jaartelling is nog minder bekend dan over de Atheense. Wel is nog het
een en ander bekend over jaartellingen. Zo gebruikte Delphi ook een
telling in groepen van vier jaar, naar de Pythische spelen, waarbij
begonnen is in 582 voor Christus. Korinte gebruikten een telling in
groepen van twee jaren vanaf 581 voor Christus en ook op de Peloponnesos
werd een dergelijke telling gebruikt, startend in 573 voor Christus. Van
de kalender van de Macedoniers is niets anders bekend dan de namen der
maanden, en dat het om een maankalender als bij de Atheners ging.
Van de latere kalenders in klein Azie is wel meer bekend. Het zijn
er vele geweest, vrijwel ieder plaats van betekenis had zijn eigen
kalender. Deze kalenders zijn in twee groepen te onderscheiden, ten
eerste de groep kalenders gebaseerd op die van Egypte, en ten tweede de
groep kalenders gebaseerd op die van Rome. De kalenders uit de eerste
groep waren identiek aan die van Egypte, behalve dat het jaar in een
ander seizoen begon, en de namen van de maanden anders waren. De
kalenders uit de tweede groep hadden evenals de Romeinse kalender 11
maanden van 30 of 31 dagen en een maand van 28, 29 of 30 dagen, waarbij
deze laatste maand in een schrikkeljaar een extra dag kreeg.
Litteratuur:
A. Faselius
Der Attische Kalender in der Zeit von Solon (584 v. Chr.) bis zur
Einfuehrung der christl. Religion in Griechenland (312 n. Chr.).
Weimar, 1861.
A. Mommsen
Chronologie. Untersuchungen ueber das Kalenderwesen der Griechen,
insond. der Athener.
Leipzig, 1883.
DE HINDOE KALENDERS.
De kalenders zoals die gebruikt werden door de Hindoe's zijn al van
oudsher bepaald door berekening in plaats van door waarneming. Echter in
tegenstelling tot de meeste kalenders, waar de berekening eenvoudig is,
en waar berekende kalenders leidden tot grotere uniformiteit, is daarvan
bij deze kalenders geen sprake. Zeker bij latere varianten van de Hindoe
kalenders is de berekening zo bizar, en moest met zoveel zaken rekening
gehouden worden, dat de kalender niet alleen van plaats tot plaats
verschilde, maar dat verschillende almanak berekenaars tot verschillende
resultaten kwamen. Het gevolg hiervan is dat van een exacte
tijdsbepaling van tijden gegeven volgens de Hindoe kalenders in feite
geen sprake kan zijn, tenzij de berekeningsmethode bekend is (en de
almanak berekenaar geen fouten had gemaakt).
Een belangrijk verschil tussen de meeste andere kalenders en de
Hindoe kalenders is de vorm van het jaar dat gebruikt wordt. Onze
kalender gebruikt het tropisch jaar, dat is de tijd die verloopt van
bijvoorbeeld start van de lente tot start van de lente. De lengte van
een tropisch jaar is iets minder dan 365,25 dagen. De Hindoe's gebruiken
het siderisch jaar, dat is de tijd die de zon nodig heeft om zich door
alle tekens van de dierenriem te bewegen, de lengte van zo een jaar is
iets meer dan 365,25 dagen. Echter omdat de plaats van de zon zeer
belangrijk is, gebruiken de almanak berekenaars een Siddhanta, een
boekwerk dat gegevens verstrekt voor astronomische berekeningen. Er zijn
vele Siddhanta's in omloop (geweest). De belangrijkste lijkt de Surya
Siddhanta geweest te zijn.
Voor de berekeningen verdeelden de Hindoe's een dag in 60 ghatikas,
elk weer verdeeld in 60 palas, die ieder weer 60 vipalas bevatten. Vaak
komt nog een verdere onderverdeling voor in 60 pratavipalas. Alle
gegevens zijn in deze eenheden, zo is volgens de Surya Siddhanta een
jaar 365 dagen, 15 ghatikas, 31 palas, 31 vipalas en 24 pratavipalas.
Andere Siddhanta's geven echter andere getallen.
Er zijn verschillende kalenders in omloop: zonnekalenders en
maankalenders, beide weer onderverdeeld in kalenders volgens de
middelbare zon (en maan) en volgens de werkelijke zon (en maan). Tot
ongeveer 1000 na Christus werd de kalender meestal berekend met
middelbare gegevens, en ik zal dit het eerst behandelen, na die tijd
werd gewerkt met de "werkelijke" gegevens.
De eenvoudigste kalender is de middelbare zonnekalender. Hiervoor
werd de hemel verdeeld in de twaalf tekens van de dierenriem, en van
belang was het tijdstip waarop de zon in zo een teken kwam te staan, de
Samkranti. De dag na het binnengaan van een teken begon een nieuwe
maand. De namen van de twaalf zonnemaanden zijn in het Sanskriet: Mesha,
Vrishaba, Mithuna, Karka, Simha, Kanya, Tula, Vrischika, Dhanus, Makara,
Kumbha en Mina.
De maankalender was ook gebaseerd op de Samkranti's, echter hierbij
was ook de maan zelf van belang. Een maand was de periode tussen twee
keer nieuwe maan. De naam van een maand hing af van de Samkranti die in
een maand voorkwam, de maand waarin de Mesha Samkranti voorkwam heette
Chaitra, en dan vervolgens Vaisakha, Jyesh, Ashadha, Sravana,
Bhadrapada, Asvina, Karttika, Margasirsha, Pausha, Magha en Phalguna.
Omdat echter twaalf maanden korter zijn dan een jaar was er regelmatig
een maand zonder Samkranti, in dat geval kreeg die extra maand dezelfde
naam als zijn opvolger, waarbij de namen werden voorzien van de
achtervoegsels prthama (de eerste) en dvitiya (de tweede) of van de
achtervoegsels adhika (toegevoegd) en nija (normaal).
De nummers van de dagen van een maanmaand werden bepaald door de
zogenaamde Tithis. Een Tithi is een dertigste deel van de periode tussen
twee keer nieuwe maan, en is dus iets korter dan een dag. De Tithis
werden genummerd in twee groepen, de eerste vijftien vormden het
"heldere" deel van de maand, de tweede vijftien het "donkere" deel van
de maand. Binnen de groepen waren de Tithis genummerd van een tot
vijftien, waarbij het nummer van Tithis in de eerste groep werd
voorafgegaan door de term sukla (helder) en in de tweede groep door
krshna (donker). Een uitzondering is de laatste Tithi in de donkere
helft, deze had altijd het nummer 30, en dus niet krshna 15. De Tithis
hadden bovendien nog elk een naam. Het nummer van de dag was het nummer
van de Tithi die heerste toen de zon opging. Aangezien echter een Tithi
korter is dan een dag kon het best gebeuren dat dagnummers werden
overgeslagen.
Een variant op de berekening als boven omschreven, was die waarbij
een maand niet liep van nieuwe maan tot nieuwe maan, maar van volle maan
tot volle maan (de zogenaamde amanta maanden in tegenstelling tot de
purnimanta maanden). Deze telling kwam vooral voor in noord India. De
berekeningen vonden plaats als boven omschreven, echter het eerste deel
van een purnimanta maand werd het tweede deel van de voorafgaande amanta
maand. Ingevoegde maanden kwamen altijd helemaal overeen, in dat geval
was er dus op deze manier eerst de eerste helft van een maand, gevolgd
door de ingevoegde maand, en daarna pas de tweede helft.
Een moeilijkheid ligt nog in het feit dat voor de bepaling van de
dagen de zonsopgang van belang is. Het is duidelijk dat dat van plaats
tot plaats varieert, zodat een kalender voor Bombay in Delhi niet te
gebruiken was. De Siddhanta's gingen bij hun berekeningen allen uit van
de fictieve plaats Lanka, gelegen op de evenaar, op de meridiaan van
Ujjayini (75 graden, 46'6'' ten oosten van Greenwich).
Een complicatie ontstond ongeveer 1000 na Christus, toen werd
overgegaan van de middelbare berekening op de werkelijke berekening. Bij
de middelbare berekening werd er van uitgegaan dat de snelheid van de
zon bij zijn bewegingen door de tekens van de dierenriem constant is.
Dat is echter niet het geval. Omdat de kalender besliste over gelukkige
dagen en ongelukkige dagen, diende zij zo nauwkeurig mogelijk te zijn,
en daartoe moest met deze variatie in snelheid rekening gehouden worden.
Volgens de Surya Siddhanta luidde de verklaring voor deze variaties
in snelheid als volgt. In de baan van de zon om de aarde zit niet alleen
de zon, maar ook de Mandocca. Beide bewegen zij in hun baan om de aarde,
hierbij is echter de snelheid van de zon veel hoger dan die van de
Mandocca. De Mandocca voltooit een baan in 11 miljoen jaar. Bij de
creatie van het heelal waren de zon en de Mandocca op dezelfde plaats in
hun baan, en sindsdien tot de huidige periode (die begon in 3102 voor
Christus) had de Mandocca 175 baantjes en 77 graden van de 176-ste
baan voltooid. De Mandocca en de zon zijn verbonden door touwen van
lucht, en hierdoor trekt de Mandocca de zon naar zich toe, zodat de zon
vertraagd is als hij zich van de Mandocca verwijdert, maar te snel gaat
als hij aan het eind van de omloop weer naar de Mandocca toe gaat.
Omdat touwen van lucht niet eenvoudig in berekeningen zijn te
betrekken, gebruikte de Surya Siddhanta zelf een fictie. De middelbare
zon beweegt zich in een cirkel om de aarde, en de werkelijke zon beweegt
zich in een cirkeltje om de middelbare zon. De straal van dit cirkeltje
is 14/360-ste van die van de baan van de middelbare zon. De tijd van de
omloop in dit kleine cirkeltje is dezelfde als de tijd die verstrijkt
tussen twee passages langs de Mandocca, en de richting van de omloop is
tegengesteld aan die van de omloop van de middelbare zon om de aarde. De
berekening wordt nog verder gecompliceerd door de volgende
veronderstelling: de straal van het cirkeltje is niet constant, maar dit
cirkeltje wordt kleiner en groter, waarbij de kleinste straal 41/42-ste
deel van de grootste straal is.
Voor de bepaling van de werkelijke plaats van de maan werden analoge
berekeningen gebruikt. De straal van het cirkeltje is 32/360-ste van de
straal van de baan van de maan, en de kleinste straal is 95/96-ste deel
van de grootste straal.
Het is duidelijk dat dergelijke berekeningen de kalender aanzienlijk
compliceerden. Ten eerste kon een maand in een zonnejaar nu varieren van
29 tot 32 dagen (30 tot 31 bij de middelbare berekening). Maar de
gevolgen voor de maankalender waren groter. Niet alleen kon het nu
gebeuren dat er maanden waren zonder Samkranti (zodat dus als boven
beschreven een maand toegevoegd moest worden), maar ook kon het gebeuren
dat binnen een maand twee Samkranti's vielen. In dat geval kreeg de
maand de naam van de tweede Samkranti, en de maand die daarvoor hoorde
te zijn verviel. Ook de lengte van een Tithi werd in deze berekeningen
variabel. Nu kon het dus voorkomen dat een dagnummer verviel, evenals
boven, maar ook kon het voorkomen dat een Tithi heerste bij twee
opeenvolgende zonsopgangen. In dat geval kregen de twee dagen hetzelfde
nummer, en maandag de 4-de kon dus gevolgd worden door dinsdag de 4-de.
Voor het tellen van de jaren waren, ook al weer, verschillende
systemen in gebruik. En ook hier is weer een verdere complicatie te
vinden. Niet alleen wordt er namelijk geteld volgens "huidige" jaren,
maar ook in "verlopen" jaren. Ter illustratie, wij tellen een
mensenleven in "verlopen" jaren, een kind van 7 jaar heeft al langer dan
7 jaar geleefd, maar op "18 Brumaire de l'An VIII de la Republique
Francaise une et indivisible", waren slechts 7 jaar en 47 dagen van deze
telling verlopen. Het verwarrende bij de Hindoe's is echter dat binnen
eenzelfde telling, door sommigen verlopen jaren werden gebruikt, terwijl
anderen huidige jaren gebruikten. Meestal werd er bij een tijdsbepaling
wel gezet welke variant gebruikt was, maar dat was lang niet altijd
het geval. Bovendien varieerde het begin van het jaar van plaats tot
plaats. Terwijl in de ene plaats Chaitra de eerste maand van een jaar
was, was dat in een andere plaats Karttika, of misschien weer een andere
maand.
Een hele aardige telling kwam voor in een van de kleinere
vorstendommen. Hier werd geteld vanaf de troonsbestijging van een vorst,
waarbij het jaar van de troonsbestijging het jaar 1 was. Maar bij de
telling werden al die getallen overgeslagen waarin het cijfer 0 of het
cijfer 6 voorkwam, na 5 volgde dus 7 en na 9 kwam 11.
Litteratuur:
W.E. van Wijk
Decimal Tables for the Reduction of Hindu Dates from the Data of
the Surya-Siddhanta.
The Hague, 1938.
R. Sewell and S.B. Dikshit
The Indian Calendar with Tables for the Conversion of Hindu and
Muhammadan into A.D. Dates, and Vice Versa.
London, 1896.
Dit is het standaard werk over deze kalenders.
R. Sewell
Indian Chronography, an Extension to the Indian Calendar, with
Working Examples.
London, 1912.
DE CHINESE KALENDER.
Deze kalender is een gebonden maankalender, waarbij ieder jaar 12 of
13 maanden heeft. Het begin van een maand wordt vastgesteld door
waarneming, waarbij meestal wel een paar jaar vooruit berekend wordt, de
kalender is echter niet volledig vooruit te berekenen. De maanden hebben
geen namen, maar zijn genummerd van 1 tot 12. In een schrikkeljaar komt
daarbij nog een dertiende ongenummerde maand. De plaats van deze extra
maand hangt af van de bewegingen van de zon door de tekens van de
dierenriem, zoals hiervoor voor de Hindoe kalender al beschreven is.
Het enige interessante aan deze kalender is eigenlijk de aanduiding
van de jaren. Hiervoor worden twee rijen namen cyclisch gebruikt. De
eerste rij bevat de vijf elementen: hout, vuur, aarde, metaal en water.
De tweede rij bevat de tekens van de dierenriem: rat, os, tijger, haas,
draak, slang, paard, schaap, aap, haan, hond en varken. Door ieder jaar
een volgende naam uit beide rijen te nemen, krijgen we een cyclus van 60
jaar, waarin geen duplicaten voorkomen. Na het jaar van hout en hond
volgt dus het jaar van vuur en varken. Bij bepalingen over kortere
termijn worden alleen de 12 tekens van de dierenriem genoemd. De rij van
elementen als hier gegeven was de populaire, de wetenschappelijke rij
was als volgt: metaal, vuur, hout, aarde, metaal, vuur, water, aarde,
metaal, hout, water, aarde, vuur, hout en water. Hierbij is de volgorde
dus niet geheel cyclisch.
KALENDERS BIJ DE MIDDEN- EN ZUID-AMERIKAANSE INDIANEN.
Bij de Spaanse verovering van midden- en zuid-amerika is zoveel van
de oude indiaanse kultuur vernietigd, dat van de meeste aldaar gebruikte
kalenders niets of weinig bekend is. Van de Inca's is niets bekend. Dat
wat er van de Azteken bekend is lijkt erop te duiden dat de kalender
ongeveer dezelfde vorm gehad moet hebben als bij de Maya's, maar dit is
niet zeker. Slechts van de Maya's is zoveel bekend dat een redelijke
reconstructie mogelijk is.
De telling bij de Maya's bestond eigenlijk uit twee cycli die
gebruikt werden voor de benoeming van dagen. De ene cyclus (de
Tonalamatl, boek der dagen) bevatte 260 dagen, de andere cyclus (de
Tonalpoualli, telling der dagen) bevatte 365 dagen. De Tonalamatl van
260 dagen bestond ook weer uit twee cycli, een van 13 genummerde dagen,
en een van 20 dagen met de volgende namen: Imix, Ik, Akbal, Kan,
Chiccan, Cimi, Manik, Lamat, Muluc, Oc, Chuen, Eb, Ben, Ix, Men, Cib,
Caban, Eznab, Cauac en Ahau. Na 5 Chiccan volgde dan 6 Cimi, enzovoorts.
De Tonalpoualli van 365 dagen leek het meeste op de kalenders van niet
Amerikaanse landen. Een "jaar" bestond uit 18 "maanden" van 20 dagen,
met de namen Pop, Uo, Zip, Zotz, Tzec, Xul, Yaxkin, Mol, Chen, Yax, Zac,
Ceh, Mac, Kankin, Muan, Pax, Kayab en Cumhu. Daarachter kwamen nog 5
epagomene dagen, de Uayeb. Een dag werd nu aangegeven door ten eerste de
datum volgens de Tonalpoualli (dus dag en maand) gevolgd door de dag
volgens de Tonalamatl: 13 Kan 2 Uo (dit was onder meer 13 augustus 1521,
de dag van de aankomst van de Spanjaarden in Mexico). De beide cycli als
hier beschreven zorgden ervoor dat binnen een periode van 52 jaar elke
dag een andere naam had.
Om over langer perioden dan 52 jaar te kunnen rekenen, gebruikten de
Maya's de zogenaamde lange telling, niets meer dan een gewone nummering
van dagen. Aangezien Maya's 20-tallig rekenden zou men verwachten dat
ook deze telling 20-tallig was, dat was echter niet zo. Er werd geteld
in perioden van 360 dagen (en dit inderdaad 20-tallig) en binnen zo een
periode werd per dag geteld (en ook dit weer 20-tallig) dus na
1.19.17.19 volgde 2.0.0.0 en niet 1.19.18.0. Het is niet bekend vanaf
wanneer met deze telling wordt geteld; op grond van diverse gegevens
zijn er twee mogelijkheden, die van Thompson, waarbij 11.6.0.0.0
overeenkomt met 3 november 1539, en die van Spinden, waarbij 12.9.0.0.0
overeenkomt met 12 april 1536.
Deze kalender is nog vrij lang (tot zeker in de vorige eeuw) in
gebruik geweest, echter doordat op de verschillende plaatsen op
verschillende manieren schrikkeldagen werden ingevoegd (iets wat de
Maya's niet deden) liepen de laatste tijd de kalenders nogal uiteen.
Litteratuur:
E. de Jonghe
Le Calendrier Mexicain, Essai de Synthese et de Coordination.
Paris, 1906.
OVERIGE KALENDERS.
De meeste overige kalenders zoals die voorkwamen waren zeer
primitief, en werden voor het merendeel door (gebrekkige) waarneming
bepaald. Ook zijn er nogal wat kalenders die varianten waren van andere
al beschreven kalenders. Zo was de kalender van de oude Turken en ook
die van Japan gebaseerd op de Chinese kalender, verder waren veel
kalenders in het verre oosten gebaseerd op de Hindoe kalenders zoals ik
die heb beschreven. Over Afrikaanse kalenders is weinig bekend, maar
voorzover bekend zijn zij allen zeer primitief. Ik zal al deze
kalenders dan ook niet gaan beschrijven. Echter wil ik een uitzondering
maken, namelijk voor een zonnekalender zoals die gedurende de 19-de
eeuw op Java gebruikt werd (naast de al beschreven Mohammedaanse en
Gregoriaanse kalenders).
De oorsprong van deze zonnekalender is zeker primitief te noemen.
De behoefte aan deze kalender kwam voort uit de landbouw, waar het
zaaien en oogsten diende te geschieden op, door de zon bepaalde, tijden
van het jaar. Hiertoe werd het jaar verdeeld in 12 mangsa, "maanden",
van ongelijke lengte, waarbij de eerste tien Javaanse nummers en de
laatste twee namen uit het Sanskriet kregen: Kasa, Karo, Katiga, Kapat,
Kalima, Kanem, Kapitu, Kawolu, Kasanga, Kasadasa, Desta en Sada. Het
begin van een maand werd bepaald door een priester, en wel aan de hand
van de wisselende lengte van de schaduw in de loop van een jaar. Hiertoe
werd het punt genomen waar de top van een paal midden overdag zijn
zijn schaduw had. De lijn van het noordelijkste punt tot het
zuidelijkste punt waar deze schaduw gedurende een jaar kwam werd in
in zessen verdeeld. Wanneer de schaduw op het zuidelijkste punt was,
begon de eerste mangsa, en bij het noordelijkste punt begon de zevende
mangsa, enzovoorts. Omdat er echter over het eiland nogal wat
verschillen voorkwamen, liet sultan Paku Buwana VII de lengte van de
verschillende mangsa opmeten, en stelde voor de toekomst de lengte als
volgt vast:
1. Kasa 41 dagen 7. Kapitu 43 dagen
2. Karo 23 dagen 8. Kawolu 26 dagen
3. Katiga 24 dagen 9. Kasanga 25 dagen
4. Kapat 25 dagen 10. Kasadasa 24 dagen
5. Kalima 27 dagen 11. Desta 23 dagen
6. Kanem 43 dagen 12. Sada 41 dagen.
Tevens werd vastgesteld dat vanaf dat moment ieder vierde jaar een
schrikkeljaar zou zijn, waarbij de mangsa Kawolu niet 26 maar 27 dagen
had. Deze telling begon op 22 juni 1855.
DE (CHRISTELIJKE) KERKELIJKE KALENDER.
In de westerse wereld kennen we drie typen algemene feestdagen; ten
eerste die dagen welke op een vaste datum worden gevierd (Kerstmis op 25
december); ten tweede dagen die samenhangen met Pasen (Pinksteren,
Hemelvaartsdag enzovoorts), deze worden berekend volgens de kerkelijke
kalender; en tenslotte dagen waarvan de datum volgens een bepaalde
(meestal eenvoudige) formule wordt bepaald, bijvoorbeeld de derde
dinsdag in september, of de woensdag na de tweede zondag in november
(boetedag, een nationale feestdag in Duitsland). Ik zal hier de kalender
behandelen waarmee de Paasdatum wordt bepaald.
Het Paasfeest is van Joodse oorsprong. Dit feest werd gevierd op dag
van de volle maan van de voorjaarsmaand Nisan. De eerste tijd behield
het Christelijk Pasen het verband met het Joodse Pasen, maar later
veranderde dat. Omstreeks de tweede eeuw kwam hier in zoverre
verandering in dat de christenen Pasen niet meer vierden op dezelfde dag
als het joodse Pasen, maar op de eerste zondag daarna; viel het joodse
Pasen echter op een zondag, dan werd het christelijke Pasen een week
verschoven. Toen echter later de joden hun kalender niet meer op
waarneming baseerden, maar op berekening, kwam er onder de christenen
een splitsing: aan de ene kant zij die het joodse Pasen volgden (de
Protopaschaten), en aan de andere kant zij die Pasen nog steeds door
waarneming bepaalden. Het is hierbij van belang dat Pasen niet gevierd
dient te worden voor het begin van de lente, echter in de eerste tijd
dat de joodse kalender berekend werd kon het best gebeuren dat 14 Nisan
voor dit begin viel en daarmee ook het Pasen van de Protopaschaten
(vandaar de naam). Onder de Protopaschaten was er nog een deelgroep, de
Quartodecimanen, die Pasen bleef vieren op 14 Nisan.
Deze splitsing onder christenen heeft enige tijd geduurd, en in het
jaar 387 vierden de Protopaschaten Pasen al op 21 maart en de anderen
pas op 25 april. Dit gaf ernstige bezwaren, de maand voor Pasen is
namelijk een vastenmaand, en terwijl de ene groep op 21 maart al
klaar was met de vasten moest de andere groep nog beginnen.
De diverse Pausen zagen in de Protopaschaten een ernstig gevaar voor
de eenheid van de kerk, en alle concilies uit die tijd (314 in Arles en
325 in Nicaa) namen dan ook besluiten die tegen hen gericht waren: "De
broeders uit het morgenland, die zich tot nu toe naar de joden richten,
dienen van nu af aan het Paasfeest te vieren met de roomsen, met ons en
iedereen, die met ons van oudsher overeenstemt". Of nog sterker: het is
"verderfelijk en ongepast als op dezelfde dagen dat de een vast, anderen
feestmalen houden". Een voor de latere ontwikkeling belangrijk besluit
was dat Pasen niet gelijktijdig met de joods Pasen gevierd mocht worden.
Naast de twee hierboven genoemde groepen was er ook nog een (kleine)
groep christenen die Pasen altijd op 25 maart vierde (volgens hen de
sterfdag van Christus). Ook was er een sekte die Pasen vierde op 6
april, of de eerstdaaropvolgende zondag. Het is duidelijk dat, althans
volgens het concilie, deze gebruiken heidens waren.
In het begin van de derde eeuw begon men te proberen Pasen door
berekening te bepalen. Hiertoe trachtte men een maankalender op te
stellen, Pasen diende dan te vallen op de eerste zondag na de eerste
volle maan na het begin van de lente.
De eerste vormen van deze maankalenders zijn al eerder (bij de
griekse kalenders) beschreven. De oudste gebruikte vorm was een oktaeder
vorm, waarbij 8 zonnejaren gelijk gesteld worden aan 99 maanden. Deze
vorm is alleen in de derde eeuw in gebruik geweest, iedere 8 jaar werd
al een fout van anderhalve dag gemaakt. Een andere cyclus was er een van
84 zonnejaren die overeenstemmen met (ongeveer) 1039 maanden. Deze
cyclus is langer gebruikt. Een voordeel was namelijk dat 84 jaren
precies 3 maal 28 jaar bevat, en na een periode van 28 jaar komen in de
juliaanse kalender alle data weer terug op precies dezelfde dag van de
week. Een derde cyclus (die ook nu nog gebruikt wordt) is de cyclus van
Meton.
Bij de berekening van de Paasdatum is naast de volle maan ook nog
het begin van de lente van belang, hiervoor werd en wordt een vaste dag
in het jaar genomen, de roomse kerk gebruikte daarvoor in het begin 24
maart, later werd dat 21 maart; de alexandrijnse kerk gebruikte altijd
al 21 maart. De laatste dag waarop Pasen gevierd kon worden was vroeger
bij de roomse kerk 21 april, volgens de tabellen van Victorius 24 april,
bij de alexandrijnse kerk was dat 25 april.
Van de alexandrijnse Paastabellen zijn de volgende bekend:
1. De tabel van Dionysios Alexandrinus. Hiervan staat slechts vast dat
hij is gebaseerd op een octaeder cyclus. Hij kan slechts korte tijd
in gebruik geweest zijn.
2. De tabel van Anatolios. Deze tabel is opgesteld door Anatiolios, die
in het jaar 270 bisschop van Laodikeia werd. Hij is in de praktijk
gebaseerd op een cyclus van 19 jaar, met 12 gewone maanjaren van 12
maanden en 7 schrikkeljaren van 13 maanden. Voor het begin van de
lente gebruikte hij 22 maart.
3. De tabel van Theophilos, patriarch van Alexandrie van 385 tot 412.
De tabel begint in het jaar 380, het eerste jaar van een cyclus van
19. Verder is over deze tabel niets bekend.
4. Kyrillos, de opvolger van Theophilos, patriarch van 412 tot 444,
heeft ook een Paastabel gemaakt. Ook deze tabel maakte gebruik van
een 19 jarige cyclus. De tabel bevatte waarschijnlijk de jaren 398
tot 512, verder is ook over deze tabel niets bekend.
5. De egyptische monnik Anianos heeft (ook in de vijfde eeuw) een
tabel gemaakt. Hij gebruikte een cyclus van 532 jaar, dat is 28
cycli van 19 jaar. Deze tabel zou dus volgens de juliaanse kalender
eeuwigdurend zijn. Hij ging uit van het jaar van de schepping (5492
voor christus). Deze tabel is niet in gebruik geweest.
Om de roomse kerk niet te veel voor het hoofd te stoten zijn de
alexandrijnen meerdere malen van de door hen gebruikte tabellen bij het
vieren van Pasen afgeweken. In de jaren 328 tot 373 kwam dat driemaal
voor. In 333 werd Pasen op 15 april in plaats van 22 april gevierd. In
346 diende Pasen op 23 maart gevierd worden, maar dit werd verschoven
naar 30 maart, zoals besloten op het concilie in 342 te Sardica.
Tenslotte werd in 349 Pasen verschoven van 23 april naar 26 maart.
De roomse kerk heeft veel meer tijd nodig gehad om een goede
Paastabel te maken. De belangrijkste van de gebruikte tabellen zijn de
volgende:
1. De canon van Hipplytus. Dit was een tabel gebaseerd op een 16 jarige
cyclus; in feite een dubbele oktaeder. Hij was gemaakt voor de jaren
222 tot 333. Volgens deze tabel werd het begin van de lente genomen
op 17 maart, zodat Pasen kon vallen tussen 18 maart en 15 april.
Bovendien was in deze tabel rekening gehouden met de roomse regel
dat als de volle maan op een zaterdag viel, dat Pasen dan niet op de
daaropvolgende zondag viel, maar een week later. Deze regel was
opgesteld zodat de kans de het christelijk Pasen samen zou vallen
met het joodse Pasen minimaal zou zijn.
2. Supputatio Romana. Deze tabel was gebaseerd op een 84 jarige cyclus.
Hij was opgesteld voor de jaren 312 tot 444. Over deze tabel is
verder weinig bekend.
3. Ook Ambrosianus gebruikte voor zijn tabel een 84 jarige cyclus. De
tabel begint in het jaar 382 en gaat door tot 465.
4. De tabel van Victorius. In het jaar 455 zou volgens de tabel van
Ambrosianus Pasen op 17 april vallen, en bij de alexandrijnen op 24
april. Nu was 24 april later dan de uiterste dag waarop Pasen
volgens de roomse kerk plaats mocht vinden, echter waarneming leerde
dat 24 april beter was. Om nu niet later weer dergelijke problemen
te krijgen gaf Paus Leo aan Victorius de opdracht te onderzoeken
waaraan de verschillen tussen de beide Paasberekeningen moesten
worden toegeschreven, en eventueel een nieuwe berekeningswijze te
bedenken. Victorius maakte daarop een tabel gebaseerd op een cyclus
van 532 jaar. Volgens deze tabel was de vroegste datum voor Pasen 22
maart, en de laatste datum was 24 april. Deze tabel was echter ook
weer niet gelijk aan de alexandrijnse, van de cyclus van 19
maanjaren was er over de datum van volle maan in slechts 7 gevallen
overeenstemming. In alle andere gevallen viel volgens Victorius
volle maan een dag eerder dan volgens de alexandrijnse tabellen. Dit
betekende dat het vieren van Pasen volgens de roomse kerk nog steeds
niet altijd op dezelfde dag plaats vond als volgens de alexandrijnse
kerk. Hoewel deze tabel wijd verbreid was werd er toch niet strikt
de hand aan gehouden, en werd de tabel meer als richtlijn gezien.
5. De tabel van Dionysius Exiguus. Zijn tabel is de eerste tabel in de
roomse kerk geweest die volledig is gebaseerd op de alexandrijnse
berekeningen. Zijn tabel liep van het jaar 532 tot 626. Een vervolg
hierop is geschreven door Felix Cyrillitanus met een tabel van 627
tot 721. Uiteindelijk vond de cyclus van Dionysius de meeste
verbreiding met het in 725 door Beda geschreven werk "De temporum
ratione", dat een paastabel bevatte voor de jaren 532 tot 1063.
Ik moet hier verder nog opmerken dat de tabellen zoals ik die
hiervoor heb genoemd in Italie in gebruik waren. Bij de christenen in
andere delen van West-Europa waren deels ook weer andere tabellen in
gebruik, soms ook roomse tabellen die sterk verouderd waren. Bij een
datering van geschriften uit die tijd, waarbij Pasen wordt vermeld staat
de werkelijke datum dan ook volstrekt niet vast.
Uiteindelijk werd de berekeningswijze van Dionysius Exiguus toch in
heel West-Europa gebruikt. Deze berekening was echter (zoals alle
berekeningen) niet volledig correct. Zo was in het jaar 1063 (het
laatste jaar in de tabel van Beda) volgens Beda het begin van de lente
op 21 maart en de eerste daaropvolgende volle maan 3 april. In
werkelijkheid begon de lente al op 15 maart, en viel de volle maan op
1 april. Het is duidelijk dat voor een juiste plaatsing van het
Paasfeest deze verschillen te groot waren. Paus Clemens VI gaf dan ook
in 1354 aan de parijse wiskundigen Johann von Muris en Firminus de
Bellavalle opdracht een tractaat over een verbetering van de kalender
samen te stellen. Hij heeft de voltooiing niet mogen beleven, maar het
schijnt een nogal onbeholpen werkstuk te zijn. Ook bij de alexandrijnen
maakte men zich zorgen over de verschillen tussen berekening en
werkelijkheid. Uiteindelijk duurde het tot 1575 voordat kardinaal
Cervino aan Luigi Lilio, lector medicijnen aan de universiteit van
Perugia, opdracht gaf om een nieuw ontwerp voor de kalender te maken. Na
diens dood heeft zijn broer Antonio het ontwerp voltooid en aan paus
Gregorius XIII overhandigd. Dit ontwerp werd naderhand door een
commissie aanvaardbaar gevonden.
Het ontwerp had ten doel het begin van de lente weer zoveel mogelijk
op 21 maart te laten vallen. Hiertoe moesten, zoals ik reeds eerder heb
beschreven, een aantal dagen uitvallen. Dat aantal zou 9 moeten zijn;
echter omdat bij het ontstaan van de juliaanse kalender het begin van de
lente meestal op 20 maart viel liet men een dag meer uitvallen, en op 4
october 1582 volgde dan ook 15 october 1582. Verder werd de manier van
invoegen van schrikkeldagen veranderd (zoals ik ook al eerder heb
beschreven). Het tweede, en in dit verband belangrijkste, doel was de
verbetering van de kerkelijke berekening van de maan, zodat in de
toekomst de volle maan van Pasen niet te veel van de werkelijke volle
maan af zou wijken.
De berkening van de Paasdatum gaat tegenwoordig als volgt:
1. Bereken het gulden getal van het jaar, dit is de rest die we
overhouden als we het nummer van het jaar door 19 delen (het aantal
jaren in een maanjaar cyclus), en deze rest wordt met 1 vermeerderd.
Het gulden getal van 1900 is dus 1, en het gulden getal van 1983 is
8.
2. Bereken de correctie die aangebracht moet worden vanwege
schrikkeljaren. Eerst tellen we het aantal voorafgaande eeuwen
(inclusief de eeuw zelf) waarin een schrikkeldag werd weggelaten,
voor 1900 tot 2099 is dat 15. Daarna tellen we de weggelaten dagen
in schrikkeljaren van het maanjaar. Dit soort schrikkeljaren komen
in een periode van 2500 jaar 8 maal voor, namelijk het eerste jaar,
het 301-ste jaar, enzovoorts tot en met het 2101-ste jaar. Het
eerste zodanige jaar was 1800 en dit was tevens het begin van een
cyclus, de volgende keer dat zo een jaar voorkomt is dus 2100. Voor
1800 tot 2099 is dat dus 1 daarna tot 2399 is dat 2, enzovoorts.
Trek het aantal zo gevonden maanschrikkeldagen af van het aantal
zonschrikkeldagen.
3. Nu gaan we de epacta berekenen, dat is de ouderdom van de maan op
1 januari van het jaar. Hiertoe vermenigvuldigen we eerst het gulden
getal met 11 (een maanjaar is 11 dagen korter dan een zonnejaar,
vandaar), hiervan trekken we het getal gevonden onder 2 af
(correctie voor schrikkeldagen). Hierbij tellen we dan 2 op (om in
de pas te komen). Van dit resultaat nemen we de rest na deling door
30. Zo gaat de berekening voor 1983 als volgt: gulden getal is 8,
aantal zonneschrikkeldagen is 15, aantal maanschrikkeldagen is 1,
verschil 14. Gulden getal maal 11 is 88, trek af schrikkeldagen (14)
het resultaat is 74 en tel hier 2 bij op: 76. Hiervan nemen we de
rest na deling door 30: 16 en dit is de epacta van 1983.
4. Nu moeten we nog de volle manen van een jaar berekenen. De
maanmaanden hebben in principe afwisselend 30 en 29 dagen, waarbij
de maanmaand waarin 1 januari valt 30 dagen heeft, en de
daaropvolgende maanmaand 29 dagen. Verder komt een volle maan 13
dagen na nieuwe maan. Uitgaande van dit gegeven vinden we een volle
maan op 31-epacta+13 maart in een niet schrikkeljaar, en 1 dag
eerder in een schrikkeljaar. Valt deze datum na 31 maart, dan gaan
we uiteraard over op de maand april. Voor 1983 is de zo gevonden
datum 28 maart. Pasen valt nu op de daaropvolgende zondag. Het kan
gebeuren dat de zo gevonden datum van de volle maan voor of op 21
maart valt, in dat geval moeten we de daarop volgende volle maan
nemen. Hiertoe dienen we de lengte van de maanmaand te kennen, de
volgende regels zijn hierop van toepassing:
a. De kritische epacta is 26 in jaren met een gulden getal groter
dan 11, in andere jaren is deze epacta 25.
b. Is de berekende epacta kleiner dan de kritische epacta, dan is
de lengte van de maand 29 dagen, anders is dat 30 dagen.
Zo berekenen we dus de volgende nieuwe maan, en de Paasdatum.
Het is duidelijk dat dit geen eenvoudige zaak is, en velen hebben
zich dan ook al bezig gehouden met eenvoudiger berekeningen. Deze
andere berekeningen zijn echter nooit werkelijk eenvoudiger, we zullen
het dus met de bovenstaande methode moeten doen.
Litteratuur:
F.J. Pisce
Essai sur la Theorie du Calendrier comput ecclesiastique.
Malines, 1887.
C.H. Lindsey en S.G. van der Meulen
Informal Introduction to ALGOL 68.
London etc., 1977.
KALENDERHERVORMING.
In de vorige eeuw en in de eerste helft van deze eeuw heeft men zich
nogal eens bezig gehouden met kalenderhervorming. Het doel daarvan was
de onregelmatigheden in de kalender op te heffen. Nu zijn er twee
soorten onregelmatigheden, de eerst vloeit voort uit de wisselende
lengte van de maanden, waarbij regelmaat zoek is. De tweede komt voort
uit de variatie in de Paasdatum. We zien dan ook allerlei ontwerpen
opduiken die zich werpen op hetzij het ene probleem, hetzij het andere,
en soms ook wel op allebei tegelijk.
Ten aanzien van de onregelmatigheid in de Paasdatum luidt het
voorstel meestal om Pasen altijd op een bepaalde dag te vieren,
bijvoorbeeld de eerste zondag in april, of ook wel de eerste zondag na
3 april. Andere voorstellen om Pasen op een vaste dag te vieren lopen
uiteraard nog minder kans om geaccepteerd te worden, Pasen wordt
tenslotte al sinds de derde eeuw op zondag gevierd, met zo een traditie
kan niet zonder meer gebroken worden. Echter ook het gematigde voorstel
heeft het nooit gehaald.
De hervorming van de burgerlijke kalender heeft veel meer aandacht
gekregen, en de meest fantastische voorstellen opgeleverd. In 1745
stelde een zeker Urban uit Maryland voor om alle maanden een vaste
lengte van 28 dagen te geven, en ieder jaar 13 maanden, gevolgd door een
extra, loze, dag. Dit voorstel werd ondersteund door de franse
filosoof Auguste Comte (de kalender van de positivisten), in 1887 werd
het voorstel echter door de franse astronomische vereniging verworpen.
In 1931 stak dit voorstel de kop weer op, werd toen verworpen door de
kamer van koophandel te Parijs, werd daarentegen in datzelfde jaar door
Canada en Joegoslavie in de conferentie van de League of Nations naar
voren gebracht als favoriet ontwerp. Van dit voorstel is sindsdien nooit
meer iets gehoord.
Een belangrijker ontwerp kwam van de italiaan Abbot Marco
Mastrofini, die het in 1834 in Rome presenteerde. De kalender bestond
uit vier kwartalen van drie maanden, hierin had de eerste maand altijd
31 dagen, en de twee andere maanden hadden 30 dagen. Omdat vier
kwartalen zo uitkomen op 364 dagen was er een dag per jaar over, deze
werd dan tussen 30 december en 1 januari ingevoegd, en wel als einde van
een oud jaar (oudejaarsdag). De bedoeling was dat deze extra dag niet
tevens dag van de week was, 1 januari was altijd een zondag en 30
december was altijd een zaterdag, de extra dag bungelde daar zo'n
beetje bij. In schrikkeljaren was er een tweede dag van dat type
tussen 30 juni en 1 juli.
Het voordeel van deze kalender was dat ieder jaar op dezelfde dag
begon, en dat iedere datum altijd op dezelfde weekdag viel (je was
dus ieder jaar op dezelfde dag jarig). Verder waren de vier kwartalen
ook identiek, een kwartaal was 91 dagen en dat is precies 13 weken.
Verder werd als voordeel genoemd dat iedere maand hetzelfde aantal
werkdagen bevat en wel 26, dat zou echter tegenwoordig met de
5-daagse werkweek niet meer zo zijn.
Dit ontwerp heeft een tamelijk taai leven gehad, in 1887 kreeg deze
kalender een prijs van de franse astronomische vereniging (jawel,
hetzelfde jaar). Verder was de chronologie als volgt:
1908 In Engeland wordt een wetsvoorstel over deze kalender ingediend.
1928 Er worden wetsontwerpen en resoluties ingediend in de amerikaanse
senaat en in het huis van afgevaardigden; er worden hoorzittingen
gehouden.
In Engeland wordt een voorwaardelijk wetsontwerp aangenomen, de
voorwaarde is dat er voldoende ondersteuning uit andere landen zou
zijn.
1929 In Amerika brengt het National Committee on Calendar Simplification
rapport uit aan de minister.
1930 De World Calendar Association wordt opgericht met als doel het
aannemen van deze kalender te bevorderen.
1931 Griekenland en Zwitserland stellen deze kalender voor.
enzovoorts. Bij de landen die deze kalender ondersteunen miste ik echter
Nederland, ik weet niet of ons land er ooit officieel iets aan heeft
gedaan.
Merkwaardigerwijs waren de enige religies die bezwaar hadden tegen
de extra dag die geen weekdag was de orthodoxe joden en de zevendags
adventisten (die moesten wel met zo een naam). De roomskatholieke kerk
en de meeste andere christelijke kerken hadden geen enkel bezwaar. Zelfs
van mohammedaanse zijde kwam er geen klacht, Saoedie Arabie accepteerde
het voorstel in 1948.
Deze kalender leverde ook rijmpjes op als:
Thirty-one, thirty, thirty,
Four times makes a year,
With Worldsday coming at the end
in the season of good cheer!
'Twixt June and July
For one year in four.
Leapyear is added
To even the score!
door de kinderen in de lagere school klassen van Mrs. Beulah W. Taylor,
Pierce City, Missouri.
De eerste poging tot invoering vond plaats in 1956, omdat dat jaar
met een zondag zou beginnen. We weten allemaal dat deze poging niet
gelukt is. Een volgende poging zou plaats vinden in 1961, dat jaar begon
ook op een zondag, ik meen echter dat de poging niet eens is gedaan. Na
1956 is deze kalender dan ook een stille dood gestorven.
Het eerste wat de bovenvermelde World Calendar Association, Inc.
deed was het copyright maken van de term World Calendar, het laatste wat
deze vereniging deed was (in 1956) het verlengen van dit copyright met
28 jaar (dus tot 1984).
Litteratuur:
Journal of Calendar Reform.
New York, 1930-1956.
In de bibliotheek van het Mathematisch Centrum zijn, op
wonderbaarlijke wijze, de jaargangen 1950-1956 aanwezig.
NASCHRIFT.
In duitse boeken die uit meerdere delen bestaan was het een goed
gebruik om in het tweede en volgende delen een Nachtraege te plaatsen
met correcties en aanvullingen op eerdere delen. Ik wil dit gebruik nu
volgen.
DE PERZISCHE KALENDER.
In 1920 werd er in Perzie een nieuwe kalender ingevoerd door shah
Riza. Hij verving de toenmalig gebruikte mohammedaanse kalender door een
zonnekalender met de volgende (uit oud perzisch afgeleide) namen:
Farvardin-mah, Ardibahisht-mah, Khordad-mah, Tir-mah, Mordan-mah,
Shartvar-mah, Mehr-mah, Aban-mah, Azar-mah, Dai-mah, Bahman-mah en
Esfand-mah. Van deze maanden hadden de eerste zes 31 dagen, de
daaropvolgende vijf hadden 30 dagen en de laatste maand had normaal 29
dagen, echter 30 in schrikkeljaren. De maand Farvardin-mah begon op 21
of 22 maart. Schrikkelen werd gedaan als bij de gregoriaanse kalender.
Het nummer van het jaar werd gevonden door 621 af te trekken van het
christelijke jaar nummer, dus 1 Farvardin-mah 1302 is 22 maart 1923.
Deze kalender schijnt echter alleen maar in officiele stukken gebruikt
te zijn.
EEN KALENDER OP MARS (?).
Na verschijning van het tweede stukje vroeg iemand mij of ik ook
iets zou schrijven over de kalender op Mars; ik heb daarop met nee
geantwoord, niet omdat ik niet zou willen, maar omdat ik de kalender van
de martianen niet ken. Nu heeft echter Dr. I.M. Levitt, directeur van
het Fels Planetarium, The Franklin Institute, Philadelphia, een kalender
voor Mars ontworpen (en daarnaast een klok met tijd en datum aanwijzing
voor Mars gebouwd). Als curiosum volgt hij hier.
Een jaar op Mars is 668 dagen en een beetje, een jaar is dus 668
dagen en een schrikkeljaar is 669 dagen. Een jaar is verdeeld over 12
maanden met de namen januari enzovoort. Een jaar bestaat uit vier
kwartalen van drie maanden, de eerste twee maanden van een kwartaal
hebben 56 dagen, de derde maand heeft 55 dagen. In een schrikkeljaar
krijgt december 56 dagen. Een week op Mars heeft zeven dagen: zondag,
maandag, enzovoort. Iedere maand begint op een zondag, voor maanden met
56 dagen levert dat geen problemen op, bij een maand met 55 dagen wordt
de zaterdag die na de maand zou komen eenvoudig overgeslagen. In een
cyclus van vijf jaar zijn drie schrikkeljaren, het tweede, derde en het
vijfde jaar. Daarnaast zijn jaren waarvan het nummer door 1000 deelbaar
is geen schrikkeljaren. Het begin van de jaartelling op Mars is
aardetijd 1 januari 4713 voor christus.
Zoals Levitt schrijft: "On Mars, we propose ...", ik hoop voor hem
dat de martianen het voorstel geaccepteerd hebben.
dik winter.
--
dik t. winter, cwi, kruislaan 413, 1098 sj amsterdam, nederland, +31205924131
home: bovenover 215, 1025 jn amsterdam, nederland; http://www.cwi.nl/~dik/
Roving rabbit
[Carbon Emission Reduction Snip]
Is dit nu het gevolg van de MKD die eerder genoemd is?
Q
Alle van Meeteren
Let lijkt elop dat jij het niet gepast vindt om bij gelegenheid van
het ovelijden van een postel oude discussies op te lakelen. Ik
velschil van mening met je. Let is de enige manier waalop we een
postel kunnen gedenken. Dat oplakelen dient natuulijk wel op gepaste
wijze te gebeulen.
Ik zie niets ongepast in de wijze waalop Kees van den Doel en
Fustigatol dit nu doen bij het ovelijden van Dik, voolop gesteld dat
Dik het spel lond de naam van de uil Oeloeboeloe ook met vreugde heeft
gespeeld.
Alle
bp127
W!m
Het punt is dat een bericht ter kennisgeving van het overlijden van Dik.
Dit gaat niet over zoiets triviaals als een woordgrapje. het doet er ook
totaal niet toe wat hij hier van gevonden zou hebben. Dik vind niks meer,
hij is dood en degenen die overblijven zijn zijn vrouw en/of kinderen. Als
je daar geen begrip voor hebt dan hoop ik dat het overlijden van jou vrouw
of kinderen ook in een nieuwsgroep gepost wordt, bij voorkeur in madcrew.
Hopelijk snap je dan waarom dit ongepast is.
bp127
> [F'up to nl.wetenschap]
>
> Zojuist las ik in nl.taal het onthutsende bericht
> dat een van onze posters van het eerste uur
>
> Dik T. Winter
>
> geheel onverwacht potseling overleden is.
> <http://www.cwi.nl/nl/2009/1044/Dik-Winter>
Inmiddels alom bekend. Ik reageer vanwege een anekdote, Dik waardig.
CWI en de UU waren nooit de grootste vrienden. Bij een seminar over
'wavelets' bij het CWI probeerden we elkaar af te troeven. (Ik was van
de UU). Wij vonden de insteek van CWI om alles op Fourier en Laplace
te gooien te beperkt, en zij vonden dat wij met multiresolutie veel te
vrijblijvend waren. Dik stond op en maakte één opmerking: het maakt
geen donder uit, jullie zijn met hetzelfde bezig. Nu, twintig jaar
later, weten we dat hij volkomen gelijk had.
> [...]
Izak van Langevelde
<4759d1b5-28cc-48e7...@m16g2000yqc.googlegroups.com>,
bp127 <bp...@orange.nl> wrote:
> On 3 jan, 14:32, nos...@de-ster.demon.nl (J. J. Lodder) wrote:
> > [F'up to nl.wetenschap]
> >
> > Zojuist las ik in nl.taal het onthutsende bericht
> > dat een van onze posters van het eerste uur
> >
> > Dik T. Winter
> >
> > geheel onverwacht potseling overleden is.
> > <http://www.cwi.nl/nl/2009/1044/Dik-Winter>
>
> Inmiddels alom bekend. Ik reageer vanwege een anekdote, Dik waardig.
> CWI en de UU waren nooit de grootste vrienden.
Dit lijkt me een grove generalisatie, de anekdote suggereert dat er
sprake was van gezonde animositeit...
--
Grinnikend door het leven...
bp127
> In article
> <4759d1b5-28cc-48e7-a19e-f3196a62a...@m16g2000yqc.googlegroups.com>,
Was ook zo hoor. Daarnaast, we hadden ook flink wat
samenwerkingsverbanden. Maar het is wel leuk om bij seminars je
stokpaardjes te berijden in het kader van een vriendschappelijk debat,
hoe stekelig ook.
Alle van Meeteren
Indeldaad
Alle van Meeteren
Fustigator en Kees van den Doel (en ik nu ook een beetje) herdenken
Dik op hun manier in deze omgeving op de manier die in deze omgeving
en kennelijk bij Dik past. Zo kijk ik er tegen aan.
Voor jouw andere kijk zijn er ook argumenten. Jij vindt een woordgrap
triviaal tegenover zo iets existentieels als de dood. Ik vind de
woordgrap en het spel erom heen sowieso triviaal, maar Dik schijnt
ervoor gekozen te hebben. Het is de sfeer hier. De dood achterhaalde
Dik, maar niet het spel.
Dik was er falikant op tegen dat zijn leven op Usenet vermengd werd
met zijn werkelijke leven, heb ik begrepen. Het zou inderdaad
onsmakelijk zijn als mensen dit nu alsnog doen, zeker nu het verlies
zo vers is. In jouw voorbeeld doe jij dit wel. Als ik het goed
begrijp, laat je daarin niet mij als dode figuren maar mijn familie.
Dat is echt heel iets anders. En dan ook nog in een groep die bekend
staat om zijn gebrek aan respect.
Maar ik zie geen bezwaar als het spel wordt voortgezet door wie het
leuk vinden, op de wijze en in de sfeer waarin het spel altijg, ook
door Dik gespeeld werd.
Alle
Fustigator
die Thu, 7 Jan 2010 12:14:44 -0800 (PST), in littera
<fdcb45f3-f577-46dc...@f5g2000yqh.googlegroups.com> in
foro soc.culture.netherlands(et aliis) vere scripsit quod sequitur:
>Beste Wim,
Ik kan me zeer goed in deze uiteenzetting terug vinden.
--
Fusti
W!m
Ik vind de
> woordgrap en het spel erom heen sowieso triviaal, maar Dik schijnt
> ervoor gekozen te hebben. Het is de sfeer hier. De dood achterhaalde
> Dik, maar niet het spel.
Ik begrijp niet hoe je er bij komt dat Dik hier voor gekozen heeft? Hij
heeft misschien enige tijd met de discussie mee gedaan maar zo zijn er nog
60.000 waar hij aan meegedaan heeft, maar dit is/was geen discussie en dat
lijkt het nu wel te gaan worden, dus ik laat het bij dit bericht.
>
.
>
> Maar ik zie geen bezwaar als het spel wordt voortgezet door wie het
> leuk vinden, op de wijze en in de sfeer waarin het spel altijg, ook
> door Dik gespeeld werd.
>
Er is geen enkel bezwaar om het spel voort te zetten maar doe dat dan in een
ander bericht.
Moi
Dik wordt in de comp. groepen juist herdacht met groot respect voor zijn
topicality, vakkennis en beschaving. (zijn laatste post op c.l.c was op 22dec ofzo)
Kennelijk heeft hij al doorgehad dat de nl. hierarchie een trollennest was
en het spel hiero meegespeeld. Een multi-protocol-potser, dus.
En die uil heet natuurlijk Oeloboeloe!
AvK
Roving rabbit
Nou weer Oeloboeloe, is het niet Oemoboemoe?
Q
Kees van den Doel
W!m <W!M@dotkom> wrote:
>Het punt is dat een bericht ter kennisgeving van het overlijden van Dik.
Volgens mij is . een punt.
Kees (Gelieve hiertegen de Winter Dik.W...@cwi.nl wrote:
blabberspraak...)
Jahira
Ik vind Dik T. Winter stigmatiserend..het zou Horizontaal Uitgedaagd T.
Winter moeten zijn.
--
Vr.Gr.
Jahira
Ik maak een duidelijk onderscheid tussen de PVV en PVVers.
Ik heb niets tegen PVVers...ik heb een probleem met de PVV.
Alle van Meeteren
Dik negeerde het triviale spel niet. Ik krijg niet de indruk dat hij
het spel op zichzelf bestreed. Het kan zo zijn dat zijn tegenstrevers
in dit spel nu hun winst op komen eisen, nu Dik er niet meer is.
Blijft staan dat wij van mening verschillen of het ophalen van
herinneringen aan dit spel gepast is. Ik vind van wel, omdat het spel
in deze omgeving gespeeld is. Jij vindt van niet om de ernst van de
dood het spel heeft achterhaald.
Laten wij het inderdaad maar bij dit verschil in opvatting houden.
Alle
Alle van Meeteren
> In article <e18c3$4b46110b$54697dc7$22...@cache60.multikabel.net>,
>
> W!m <W!M@dotkom> wrote:
> >Het punt is dat een bericht ter kennisgeving van het overlijden van Dik.
>
> Volgens mij is . een punt.
>
Je hebt een punt.
Fustigator
2010 00:11:57 +0100, in littera
<4b466a0f$0$22913$e4fe...@news.xs4all.nl> in foro
soc.culture.netherlands(et aliis) vere scripsit quod sequitur:
>Moi wrote:
Drink minder!!! :-)
>
>Q
--
Fusti
Fustigator
<af745114-d2f6-404d...@p8g2000yqb.googlegroups.com> in
foro soc.culture.netherlands(et aliis) vere scripsit quod sequitur:
>On 8 jan, 00:40, u...@kees-piv.UUCP (Kees van den Doel) wrote:
van mij krijg je ook een . Kees!
--
Fusti
Rudolpho
>
> ALS JE NOG EEN BEETJE FATSOEN HEBT GA DAN NIET EEN OVERLIJDENS BERICHT
> VERZIEKEN MET DOM GELUL!
CapsLock Stuck Error in line 1-2
<R>etry, <I>gnore, <C>ancel
De mortuis nil nisi bene.
--
Rudolpho
Carpe diem
Rudolpho
>
> Indeldaad
Te veel Tlappist gedlonken?
--
Rudolpho
Carpe diem
Rudolpho
And the game continues :-)
--
Rudolpho
Carpe diem
Rudolpho
Ik krijg er een .hoofd van.
--
Rudolpho
Carpe diem
Fustigator
13:19:51 +0100, in littera <4b4722e8$0$22936$e4fe...@news.xs4all.nl>
in foro soc.culture.netherlands(et aliis) vere scripsit quod sequitur:
>Fustigator schreef:
>> Vitae forma vocatur Alle van Meeteren <prakt...@eenvoud.demon.nl>,
>> die Thu, 7 Jan 2010 23:12:22 -0800 (PST), in littera
>> <af745114-d2f6-404d...@p8g2000yqb.googlegroups.com> in
>> foro soc.culture.netherlands(et aliis) vere scripsit quod sequitur:
>>
>>> On 8 jan, 00:40, u...@kees-piv.UUCP (Kees van den Doel) wrote:
>>>> In article <e18c3$4b46110b$54697dc7$22...@cache60.multikabel.net>,
>>>>
>>>> W!m <W!M@dotkom> wrote:
>>>>> Het punt is dat een bericht ter kennisgeving van het overlijden van Dik.
>>>> Volgens mij is . een punt.
>>>>
>>> Je hebt een punt.
>>
>> van mij krijg je ook een . Kees!
>
>Ik krijg er een .hoofd van.
Zet er van een . achter!
--
Fusti
Fustigator
in foro soc.culture.netherlands(et aliis) vere scripsit quod sequitur:
>Roving rabbit schreef:
Bloeloeboeloe....
--
Fusti
Fustigator
in foro soc.culture.netherlands(et aliis) vere scripsit quod sequitur:
>Alle van Meeteren schreef:
Niets gaat boven een WestmalleTlippel Tlappist!
>
>Rudolpho
Ludolpho, zul je bedoeld hebben...
>Carpe diem
..noctemque :-)
--
Fusti
Fustigator
in foro soc.culture.netherlands(et aliis) vere scripsit quod sequitur:
>W!m maakte een kapitale blunder in:
Utinam saepe latinam linguam utemur!
--
Fusti
Rudolpho
No hablo Espagnol.
--
Groetjes,
Rudolpho
Carpe diem
Roving rabbit
Ik ken er nog een:
Papoeas hebben een mama en een papa, dit zijn de zgn papoeapapa en de
papoeamama.
Een papoeapapa heeft ook weer een mama en een papa, dit zijn de zgn
papoeapapapapa en de papoeapapamama.
Een papoeamama heeft ook weer een mama en een papa, dit zijn de zgn
papoeamamapapa en de papoeamamamama.
Een papoeapapapapa heeft ook weer een mama en een papa, dit zijn de zgn
papoeapapapapapapa en de papoeapapapapamama.
Een papoeapapamama heeft ook weer een mama en een papa, dit zijn de zgn
papoeapapamamapapa en de papoeapapamamamama.
etc.
Fustigator
(1808-1875) "de zusters" hoofdstuk 4
...Vitae forma vocatur Rudolpho <a...@b.invalid>, die Fri, 08 Jan 2010
18:56:31 +0100, in littera <4b4771c8$0$22919$e4fe...@news.xs4all.nl>
in foro soc.culture.netherlands(et aliis) vere scripsit quod sequitur:
>Op 8-1-2010 13:53, Fustigator schreef:
>> Vitae forma vocatur Rudolpho<a...@b.invalid>, die Fri, 08 Jan 2010
>> 13:11:41 +0100, in littera<4b4720fe$0$22936$e4fe...@news.xs4all.nl>
>> in foro soc.culture.netherlands(et aliis) vere scripsit quod sequitur:
>>
>>> W!m maakte een kapitale blunder in:
>>>
>>>>
>>>> ALS JE NOG EEN BEETJE FATSOEN HEBT GA DAN NIET EEN OVERLIJDENS BERICHT
>>>> VERZIEKEN MET DOM GELUL!
>>>
>>> CapsLock Stuck Error in line 1-2
>>> <R>etry,<I>gnore,<C>ancel
>>>
>>>
>>> De mortuis nil nisi bene.
>>
>> Utinam saepe latinam linguam utemur!
>
>No hablo Espagnol.
es una falta grave, pero nada que hacer con este.
Pero lo que he escrito arriba fu� latino y no espa�ol
--
Fusti
Fustigator
2010 21:10:37 +0100, in littera
<4b47910d$0$22941$e4fe...@news.xs4all.nl> in foro
Daar word je echt tureluurs van! :-)
--
Fusti
Alle van Meeteren
> Vitae forma vocatur Alle van Meeteren <praktis...@eenvoud.demon.nl>,
> die Thu, 7 Jan 2010 23:12:22 -0800 (PST), in littera
> foro soc.culture.netherlands(et aliis) vere scripsit quod sequitur:
>
> >On 8 jan, 00:40, u...@kees-piv.UUCP (Kees van den Doel) wrote:
> >> In article <e18c3$4b46110b$54697dc7$22...@cache60.multikabel.net>,
>
> >> W!m <W!M@dotkom> wrote:
> >> >Het punt is dat een bericht ter kennisgeving van het overlijden van Dik.
>
> >> Volgens mij is . een punt.
>
> >Je hebt een punt.
>
> van mij krijg je ook een . Kees!
> --
Wie geeft Kees nog meer een . om Kees tot ons punthoofd om te doelen?
Een doelpunt, zogezegd.
Alle
Alle van Meeteren
Nee, zuivel op eigen klacht.
Alle
Fustigator
die Sat, 9 Jan 2010 08:02:10 -0800 (PST), in littera
<b94d67ea-79c9-4e39...@j5g2000yqm.googlegroups.com> in
foro soc.culture.netherlands(et aliis) vere scripsit quod sequitur:
>On 8 jan, 13:14, Rudolpho <a...@b.invalid> wrote:
Tlappistenoveldaad?
>
>Alle
--
Fusti
Fustigator
<a2f32dbe-4391-474f...@a6g2000yqm.googlegroups.com> in
foro soc.culture.netherlands(et aliis) vere scripsit quod sequitur:
>On 8 jan, 11:10, Fustigator <Fustiga...@xs4all.nl> wrote:
>> Vitae forma vocatur Alle van Meeteren <praktis...@eenvoud.demon.nl>,
>> die Thu, 7 Jan 2010 23:12:22 -0800 (PST), in littera
>> <af745114-d2f6-404d-bc88-79c93c1db...@p8g2000yqb.googlegroups.com> in
>> foro soc.culture.netherlands(et aliis) vere scripsit quod sequitur:
>>
>> >On 8 jan, 00:40, u...@kees-piv.UUCP (Kees van den Doel) wrote:
>> >> In article <e18c3$4b46110b$54697dc7$22...@cache60.multikabel.net>,
>>
>> >> W!m <W!M@dotkom> wrote:
>> >> >Het punt is dat een bericht ter kennisgeving van het overlijden van Dik.
>>
>> >> Volgens mij is . een punt.
>>
>> >Je hebt een punt.
>>
>> van mij �krijg je ook een . � Kees!
>> --
>
>Wie geeft Kees nog meer een . om Kees tot ons punthoofd om te doelen?
>Een doelpunt, zogezegd.
dan is Kees zeker .gaaf hoor!
>Alle
>
--
Fusti
Rudolpho
> Vitae forma vocatur Rudolpho <a...@b.invalid>, die Fri, 08 Jan 2010
> 13:19:51 +0100, in littera <4b4722e8$0$22936$e4fe...@news.xs4all.nl>
> in foro soc.culture.netherlands(et aliis) vere scripsit quod sequitur:
>
>> Fustigator schreef:
>>> Vitae forma vocatur Alle van Meeteren <prakt...@eenvoud.demon.nl>,
>>> die Thu, 7 Jan 2010 23:12:22 -0800 (PST), in littera
>>> <af745114-d2f6-404d...@p8g2000yqb.googlegroups.com> in
>>> foro soc.culture.netherlands(et aliis) vere scripsit quod sequitur:
>>>
>>>> On 8 jan, 00:40, u...@kees-piv.UUCP (Kees van den Doel) wrote:
>>>>> In article <e18c3$4b46110b$54697dc7$22...@cache60.multikabel.net>,
>>>>>
>>>>> W!m <W!M@dotkom> wrote:
>>>>>> Het punt is dat een bericht ter kennisgeving van het overlijden van Dik.
>>>>> Volgens mij is . een punt.
>>>>>
>>>> Je hebt een punt.
>>> van mij krijg je ook een . Kees!
>> Ik krijg er een .hoofd van.
>
> Zet er van een . achter!
.
--
Rudolpho
Carpe diem
Fustigator
21:14:27 +0100, in littera <4b48e39b$0$22943$e4fe...@news.xs4all.nl>
in foro soc.culture.netherlands(et aliis) vere scripsit quod sequitur:
>Fustigator schreef:
>> Vitae forma vocatur Rudolpho <a...@b.invalid>, die Fri, 08 Jan 2010
>> 13:19:51 +0100, in littera <4b4722e8$0$22936$e4fe...@news.xs4all.nl>
>> in foro soc.culture.netherlands(et aliis) vere scripsit quod sequitur:
>>
>>> Fustigator schreef:
>>>> Vitae forma vocatur Alle van Meeteren <prakt...@eenvoud.demon.nl>,
>>>> die Thu, 7 Jan 2010 23:12:22 -0800 (PST), in littera
>>>> <af745114-d2f6-404d...@p8g2000yqb.googlegroups.com> in
>>>> foro soc.culture.netherlands(et aliis) vere scripsit quod sequitur:
>>>>
>>>>> On 8 jan, 00:40, u...@kees-piv.UUCP (Kees van den Doel) wrote:
>>>>>> In article <e18c3$4b46110b$54697dc7$22...@cache60.multikabel.net>,
>>>>>>
>>>>>> W!m <W!M@dotkom> wrote:
>>>>>>> Het punt is dat een bericht ter kennisgeving van het overlijden van Dik.
>>>>>> Volgens mij is . een punt.
>>>>>>
>>>>> Je hebt een punt.
>>>> van mij krijg je ook een . Kees!
>>> Ik krijg er een .hoofd van.
>>
>> Zet er van een . achter!
>
>.
Inderdaad, en . uit !
--
Fusti
Rudolpho
> Vitae forma vocatur Rudolpho<a...@b.invalid>, die Sat, 09 Jan 2010
Nou zet er er een uitroepteken neer
Fustigator
12:22:38 +0100, in littera <4b49b87f$0$22918$e4fe...@news.xs4all.nl>
Deed ik toch
--
Fusti
Alle van Meeteren
> Vitae forma vocatur Alle van Meeteren <praktis...@eenvoud.demon.nl>,
> foro soc.culture.netherlands(et aliis) vere scripsit quod sequitur:
>
>
>
>
>
> >On 8 jan, 11:10, Fustigator <Fustiga...@xs4all.nl> wrote:
> >> Vitae forma vocatur Alle van Meeteren <praktis...@eenvoud.demon.nl>,
> >> die Thu, 7 Jan 2010 23:12:22 -0800 (PST), in littera
> >> <af745114-d2f6-404d-bc88-79c93c1db...@p8g2000yqb.googlegroups.com> in
> >> foro soc.culture.netherlands(et aliis) vere scripsit quod sequitur:
>
> >> >On 8 jan, 00:40, u...@kees-piv.UUCP (Kees van den Doel) wrote:
> >> >> In article <e18c3$4b46110b$54697dc7$22...@cache60.multikabel.net>,
>
> >> >> W!m <W!M@dotkom> wrote:
> >> >> >Het punt is dat een bericht ter kennisgeving van het overlijden van Dik.
>
> >> >> Volgens mij is . een punt.
>
> >> >Je hebt een punt.
>
> >> van mij krijg je ook een . Kees!
> >> --
>
> >Wie geeft Kees nog meer een . om Kees tot ons punthoofd om te doelen?
> >Een doelpunt, zogezegd.
>
> dan is Kees zeker .gaaf hoor!
>
Hij zal er een puntje aan kunnen zuigen. Nu, wie heeft er nog een .
voor onze scouting-scout?
Alle
Fustigator
die Sun, 10 Jan 2010 23:11:42 -0800 (PST), in littera
<2ff1b2a8-8ce8-4cb4...@p24g2000yqm.googlegroups.com> in
foro soc.culture.netherlands(et aliis) vere scripsit quod sequitur:
>On 9 jan, 17:06, Fustigator <Fustiga...@xs4all.nl> wrote:
>> Vitae forma vocatur Alle van Meeteren <praktis...@eenvoud.demon.nl>,
>> die Sat, 9 Jan 2010 08:00:40 -0800 (PST), in littera
>> <a2f32dbe-4391-474f-bf90-b912e1094...@a6g2000yqm.googlegroups.com> in
>> foro soc.culture.netherlands(et aliis) vere scripsit quod sequitur:
>>
>>
>>
>>
>>
>> >On 8 jan, 11:10, Fustigator <Fustiga...@xs4all.nl> wrote:
>> >> Vitae forma vocatur Alle van Meeteren <praktis...@eenvoud.demon.nl>,
>> >> die Thu, 7 Jan 2010 23:12:22 -0800 (PST), in littera
>> >> <af745114-d2f6-404d-bc88-79c93c1db...@p8g2000yqb.googlegroups.com> in
>> >> foro soc.culture.netherlands(et aliis) vere scripsit quod sequitur:
>>
>> >> >On 8 jan, 00:40, u...@kees-piv.UUCP (Kees van den Doel) wrote:
>> >> >> In article <e18c3$4b46110b$54697dc7$22...@cache60.multikabel.net>,
>>
>> >> >> W!m <W!M@dotkom> wrote:
>> >> >> >Het punt is dat een bericht ter kennisgeving van het overlijden van Dik.
>>
>> >> >> Volgens mij is . een punt.
>>
>> >> >Je hebt een punt.
>>
>> >> van mij �krijg je ook een . � Kees!
>> >> --
>>
>> >Wie geeft Kees nog meer een . om Kees tot ons punthoofd om te doelen?
>> >Een doelpunt, zogezegd.
>>
>> dan is Kees zeker �.gaaf �hoor!
>>
>
>Hij zal er een puntje aan kunnen zuigen. Nu, wie heeft er nog een .
>voor onze scouting-scout?
Of een .ige opmerking
>Alle
--
Fusti
J. Horikx
>Ik maak een duidelijk onderscheid tussen de PVV en PVVers.
>Ik heb niets tegen PVVers...ik heb een probleem met de PVV.
Schrijf een voorstel voor een nieuwe groep: nl.politiek.PVV
JH
Jahira
Och neu..zoveel eer zijn ze lang niet waard..
Gewoon links laten liggen..
--
Vr.Gr.
Jahira
Rudolpho
> J. Horikx wrote:
>
>> Jahira<jahira70@-removethis-gmx.net> reageerde als volgt:
>>
>>> Ik maak een duidelijk onderscheid tussen de PVV en PVVers.
>>> Ik heb niets tegen PVVers...ik heb een probleem met de PVV.
>
>> Schrijf een voorstel voor een nieuwe groep: nl.politiek.PVV
>>
>
> Och neu..zoveel eer zijn ze lang niet waard..
> Gewoon links laten liggen..
>
Je bedoelt *rechts* laten liggen :-)
J. Horikx
>J. Horikx wrote:
>> Jahira reageerde als volgt:
>>>Ik maak een duidelijk onderscheid tussen de PVV en PVVers.
>>>Ik heb niets tegen PVVers...ik heb een probleem met de PVV.
>> Schrijf een voorstel voor een nieuwe groep: nl.politiek.PVV
>Och neu..zoveel eer zijn ze lang niet waard..
>Gewoon links laten liggen..
Waarom zie je dat als een eer (voor hen) ipv een platform voor
(onder andere) jezelf?
JH
Moi
Some entity, AKA Jahira <jahira70@-removethis-gmx.net>,
wrote this mindboggling stuff:
(selectively-snipped-or-not-p)
> Och neu..zoveel eer zijn ze lang niet waard..
> Gewoon links laten liggen..
Oh My, door iets wat rechts staat links te willen laten liggen roep je
op tot zin(loos/vol)-geweld op hoor.
(doorhalen wat wel verlangd wordt)
--
SPAM DELENDA EST http://www.clsnet.nl/mailpolicy.php
(defvar My-Computer '((OS . "GNU/Emacs") (IPL . "GNU/Linux")))
Alle schraifvauden zijn opsettelick, teneynde ieder lafaart den cons te
gevuh over spelinghck te mekkuh instede des inhaudts
hanneke
> In article <1jbpdre.5056jj1n2hu...@de-ster.xs4all.nl>,
> J. J. Lodder <jjlx...@xs4all.nl> wrote:
>
>
>
> >[F'up to nl.wetenschap]
>
> >Zojuist las ik in nl.taal het onthutsende bericht
> >dat een van onze posters van het eerste uur
>
> >Dik T. Winter
>
> >geheel onverwacht potseling overleden is.
> ><http://www.cwi.nl/nl/2009/1044/Dik-Winter>
> >Dik's verdwijnen markeert ook een voorgoed voorbij tijdperk,
> >waarin het mogelijk was om op usenet onder verstandige
> >en competente mensen een inhoudelijke gedachtenwisseling
> >op niveau te hebben.
>
> Beste Dik,
>
> Ik vind het ontzettend lullig dat je dood bent. Jij was 11n van de
> eerste potsers in soc.culture.netherlands en woonde ook nog eris op
> dezelfde weg als ik in mijn studie tijd.
>
> Je potsings waren een juweel in een oceaan van rioolbagger, ondanks dat
> je in 1994 een FOUTE potsing potste die ik gelukkig heb kunnen
> corrigeren:
>
>
>
> In article <CzKGFp....@cwi.nl>, Dik T. Winter <d...@cwi.nl> wrote:
>
> >Ach, Kees heeft wel vaker ongelijk, namelijk iedere keer dat hij niet
> >Oehoeboeroeschrijft maar Oeroeboeroe.
>
> Nee, in dit geval heb ik toch echt gelijk. Moeilijk te geloven
> natuurlijk, daar er een samenzwering aan de hand is om Oeroeboeroe inOehoeboeroete veranderen; retroactief als het ware. Die samenzweerders
> hebben namelijk elke referentie naar Oeroeboeroe in de originele bronnen
> veranderd inOehoeboeroe. Dit is niet moeilijk te bewijzen. Zoek maar
> eens zo'n oud Paulus boekje op. Dan heet die uilOehoeboeroe, waaruit
> volgt dat het veranderd is, want dat is fout, het is Oeroeboeroe.
>
> Omtrent de motieven van de samenzweerders tast men nog volledig in het
> duister. Een verband met de cover up van het vliegende schotel fenomeen
> wordt niet uitgesloten geacht.
>
> Kees
>
>
>
> Ik zal je irri tante tegenspekerij op scn zoals deze:
>
>
>
> Article 41760 of soc.culture.netherlands:
> Path: unixg.ubc.ca!cs.ubc.ca!not-for-mail
> From: kvd...@cs.ubc.ca (Kees van den Doel)
> Newsgroups: soc.culture.netherlands
> Subject: Re: Gay life in The Netherlands
> Date: 18 Jun 1995 19:00:47 -0700
> Organization: Computer Science, University of B.C., Vancouver, B.C., Canada
> Lines: 15
> Message-ID: <3s2lof$...@cascade.cs.ubc.ca>
> References: <3ru7qc$...@news.xs4all.nl> <3s09j6$...@cascade.cs.ubc.ca> <3s29rl$...@news.xs4all.nl> <DAECC1....@cwi.nl>
> NNTP-Posting-Host: cascade.cs.ubc.ca
>
> In article <DAECC1....@cwi.nl>, Dik T. Winter <d...@cwi.nl> wrote:
>
> >But Kees, as always, was very predictable. Whenever somebody not from
> >the Netherlands asks for something about the Netherlands he either
> >tells the asker that he is extremely stupid to ask such things (who
> >would wish to know it) or he tells the most horrid tales about what can
> >happen. We know Kees.
>
> Come on Dik, you are equally predictable: you always contradict me. Try
> contradicting this one:
>
> "Dik T. Winter always contradicts Kees van den Doel."
>
> Kees
>
>
>
> hartelijk missen.
>
> Dik, als je in de hemel zit hoop ik dat ze daar internet hebben zodat je
> dit kunt lezen. Die NAZI God zal vast wel CENSUUR hebben in zijn
> imitatie van Noord Korea zodat je zelfs als je dit lezen kunt mij niet
> ant kunt woorden, maar afijn, misschien kun jij die 8erlijke boel daar
> een beetje up to date brengen.
>
> Afijn, geef God een schop in zijn Kruis van mij, en waarschuw Hem maar
> dat wanneer het mijn tijd is ik mijn kakkerlakken verdelger meeneem in
> de Hemel zodat ik van Engelen en ander Ongedierte geen last heb.
>
> Tot zo,
> Kees
Dik was een rustbaken in het woelige usenet toen het nog leuk was. EN
hij wist hoe Oehoeboeroe heette. Triest dat er na Ursus weer een
markant scn-ner is heengegaan.
Godin
hanneke
>
> --
> The difference between us and the Titanic is the band.- Tekst uit oorspronkelijk bericht niet weergeven -
>
> - Tekst uit oorspronkelijk bericht weergeven -
In dit twittertijdperk stel ik voor de Uil voortaan met Oe! te
bejegenen.
Godin
Cor
wrote this mindboggling stuff:
(selectively-snipped-or-not-p)
> In dit twittertijdperk stel ik voor de Uil voortaan met Oe! te
> bejegenen.
Nah, 'stille wapper' is veeeeel toonderianscher.'
C
--
I never threathen but merely state the consequences of your choice
http://www.clsnet.nl
Fustigator
01:40:42 -0800 (PST), in littera
<5f362544-75dc-44df...@c34g2000yqn.googlegroups.com> in
foro soc.culture.netherlands(et aliis) vere scripsit quod sequitur:
>On 8 jan, 00:11, Roving rabbit <rab...@dot.com> wrote:
Het ! doet de daaropvolgende h vermoeden.
>Godin
--
Fusti
Fustigator
<8b2f81f3-2841-4519...@p8g2000yqb.googlegroups.com> in
foro soc.culture.netherlands(et aliis) vere scripsit quod sequitur:
>On 4 jan, 06:03, u...@kees-piv.UUCP (Kees van den Doel) wrote:
Helaas, Hanneke, zo is het leven.
Maar de slechterikken blijven, hee :-)))
Dank voor je uitnodiging op wat de Fransen "fesse-bouc" noemen.
>Godin
--
Fusti
Jan den Hollander
> Some entity, AKA hanneke <hann...@gmail.com>,
> wrote this mindboggling stuff:
> (selectively-snipped-or-not-p)
>
>
>> In dit twittertijdperk stel ik voor de Uil voortaan met Oe! te
>> bejegenen.
>
> Nah, 'stille wapper' is veeeeel toonderianscher.'
En wat heeft de Uil met Toonder uitstaande, als ik vragen mag?
Cor
wrote this mindboggling stuff:
(selectively-snipped-or-not-p)
>>> In dit twittertijdperk stel ik voor de Uil voortaan met Oe! te
>>> bejegenen.
>>
>> Nah, 'stille wapper' is veeeeel toonderianscher.'
>
> En wat heeft de Uil met Toonder uitstaande, als ik vragen mag?
Niets natuurlijk!
Maar ja, de politieke correctheid vereist nu eenmaal integratie enzo.
--
I never threathen but merely state the consequences of your choice.
The other cheek is a .40 JHP
http://www.clsnet.nl
vixx'
> Some entity, AKA Jan den Hollander <sp...@uce.gov>,
> wrote this mindboggling stuff:
> (selectively-snipped-or-not-p)
>
>>>> In dit twittertijdperk stel ik voor de Uil voortaan met Oe! te
>>>> bejegenen.
>>> Nah, 'stille wapper' is veeeeel toonderianscher.'
>> En wat heeft de Uil met Toonder uitstaande, als ik vragen mag?
>
> Niets natuurlijk!
> Maar ja, de politieke correctheid vereist nu eenmaal integratie enzo.
tang - varken
Jan den Hollander
> Vitae forma vocatur hanneke <hann...@gmail.com>, die Mon, 18 Jan 2010
> 01:40:42 -0800 (PST), in littera
> <5f362544-75dc-44df...@c34g2000yqn.googlegroups.com> in
> foro soc.culture.netherlands(et aliis) vere scripsit quod sequitur:
>
>> On 8 jan, 00:11, Roving rabbit <rab...@dot.com> wrote:
>>> Moi wrote:
>>>> En die uil heet natuurlijk Oeloboeloe!
>>> Nou weer Oeloboeloe, is het niet Oemoboemoe?
...
>> In dit twittertijdperk stel ik voor de Uil voortaan met Oe! te
>> bejegenen.
>
> Het ! doet de daaropvolgende h vermoeden.
En Oe� voor de orthografisch gehandicapten onder ons, zodat de aloude
controverse in het twitter tijdperk kan voortduren?
>
>> Godin