TATARLAR MİLLİ YAÑARIŞ ALDINDA
Säğit Xäyri
TATARLAR MİLLİ YaÑARIŞ ALDINDA
http://gulzada.com/folk/06-uzebez_turynda.htm
90 nçı yıllar başında ildäge üzgäreşlär tatar milläten uyatıp cibärde. Xalıq meñlägän taşqın bulıp uramnarğa ağıldı, millätenä azatlıq, irek taläp itte. Suwerenitet turında deklarasia qabul itü, tatar mäktäp-gimnazialäre, tatarça yaña gazeta-jurnallar açılu, tatarnıñ taríxına salınğan tabu alınu h.b. üzgäreşlärdä qayberäwlär tatarnıñ 20nçe ğasır başında bulğan kütäreleşe tösmerlären kürde, xätta monı milli renessans dip bäyäläde. Ul waqıyğalardan soñ unbiş yıl waqıt ütep tä kitkän. Tatarnıñ bügengesenä küz salıyq. Milli mädäniät, mäğärifne üsterü ölkäsendä eşlängän eş näticäläre ällä ni quanırlıq tügel. Tatar tele däwlät tele statusı alsa da, çınbarlıqta ul rus tele belän tigez däräcädä qullanılışqa kerä almadı. Şähär uramnarında tatarlar elekkeçä rusça söyläşüne qulay kürä. Tatar gimnazialäre elek şaqtıy popular bulsa, bügen ata-analar balaların alarğa birergä atlığıp tormıy. Tatar telewideniese yuq däräcäsendä, tatar gazeta-jurnalları tirajın yuğalta, tatar kinosı yuq däräcäsendä, milli ädäbiätne tatar milläteneñ bişege bulğan awıllarda da uqımıylar diärlek, tatar muzıkası janrlarğa yarlı. 15 yıl elek qabınıp kitkän tatarlıqnıñ atributları xalıqnıñ köndälek tormışına, çınbarlıqtağı yäşäyeşenä ütep kerä almadı, haman da xıyal-teläklär räweşendä qayadır eçkä, küñellärgä kire çigenergä mäcbür buldı, qayberäwlärneñ xätta ömete sünep, küñelläre qayttı.
Kilep tuğan torğınlıqtan çığu yulı barmı? Bez, tatarlarnıñ yaña buını, bar, dibez.
MİLLİ XÄRÄKÄT - YaÑA YaSSILIQTA
Bu yılnıñ 15 nçe oqtyabrendä Qazanda tradisia buyınça Xäter köne - 1552 yılda Qazannı yaqlap şähit kitkännärne iskä alu köne ütte. Lozunglar, mitingqa çıqqan xalıq östenä yañğırağan çaqırular şul uq: «Azatlıq!», «Tatarnıñ däwläte bulğan häm bulaçaq», «453 yıl qollıqqa - citte!» h.b. Läkin konservatoriä qarşındağı mäydannı da tutıra almağan az sanlı xalıq fonında bu lozunglar ışandırırlıq kürenmi. Aq yawlıqlı äbilär, aqsaqal qartlar awızınnan «Azatlıq» süze da zäğıyf' yañğırıy, elekeçä mäydannarnı tutırmıy. Qazan xalqı Kremlgä taba yünälgän qolonnağa çittän torıp, säyersenep qarıy, äyterseñ, qayandır çittän kemnärder kilgän dä, üzlärenä azatlıq taläp itä! Närsä buldı? Tatar xalqı milli xäräkättän baş tarttımı?
Bu sorawlarğa Tatarstan Däwlät Sowetınıñ fän, mäğärif häm milli mäsälälär buyınça komissiase räise Razil İsmäğıyl' ulı Wäliev «Tatarskie nowosti» gazetasında basılğan äñgämäsendä bolay dip cawap birä: «Tatar milli xäräkäte yuqqa çıqmadı, ul başqa formağa küçte. Sıyfat yağınnan ul xäzer yuğarıraq däräcädä dip sanıym. Elek milli xäräkät nigezdä uramda ide, bügen ul däwlät strukturalarına ütep kerde, däwlät strukturalarında eşlägän keşelär arasında da bik küp milli canlı keşelär. Şul uq teatrlarda, Däwlät Sowetında, ministrlıqlarda da bar alar. Milli xäräkät sivilizasiale yullar belän eşli xäzer. Döres, uramnarğa çığu da kiräk, milli xäräkät törle formalarda bulırğa tieş. Ägär dä hämmä cirdä milli canlı keşelärebez eşlämäsä, milli xis uramnarda ğına bulsa, yıraq kitä almas idek». Xalıqnıñ elekkeçä uramnarğa çıqmawınıñ tağın ber säbäbe dip Razil Wäliev keşelärdä nindider küñel qaytu xise barlıqqa kilüen atıy. «90 nçı yıllarda uramnarğa çıqqan keşelärneñ küñelläre qayttı, çönki alar telägän maqsatlarına ireşä almadılar. Milli xäräkät köçäyüdän qurqıp Federal' üzäk subyıqtlarğa küpmeder irek birde, Tatarstan nefteneñ dä ber öleşen ÜZEBEZgä birä başladılar, ämma ul baylıq, nigezdä, xalıqqa da, uramnarğa çığuçılarğa da eläkmäde. Nindider ber öleş bayıdı, qalğannar uramda qıçqırıp qaldı. Alar arasınnan berniçä keşe genä däwlät strukturalarına kerep, üzlärenä urın taba aldı».
«Min uram säyäsätenä qarşı tügel,- dip däwam itä Razil äfände, - läkin ul aqıllı bulırğa tieş. Bez unbiş yıldan artıq Xäter köne ütkäräbez, tik bıyıl ğına ul azraq sivilizasiale töskä kerä başladı. 15 nçe öktäberdä yıl sayın cıyılabız da İwan Groznıynı sügäbez, anıñ qaraçqısın yandırabız. Ä bit İwan Groznıynı sügep kenä bernärsägä dä ireşep bulmıy. ÜZEBEZne dä sügärgä kiräk: ni öçen bez millät faydasına eşlämibez? Bezneñ bügen zaqonnarıbız citärlek - tellär turında zaqonıbız bar, mäğärif turında, mädäniät turında. Nigä bez alarnı ütämibez? Bezgä ÜZEBEZne üzgärtergä kiräk. Ber genä misal: bezdä tellär turında zaqonnı bozğan öçen administrativ cawaplılıqqa tartu turında qödeks bar. Tatarstanda 2 million tatar yäşi, äle bügenge köngä qädär ber genä tatarnıñ da «minem belän tatarça söyläşmädelär, tatarça yazğan ğärizamnı almadılar, sudta tatarça söylärgä irek birmädelär h.b.» dip, sudqa möräcäğät itkäne yuq. Bötenese dä minem öçen kemder eşlärgä tieş, dip uylıy. Sin grajdanin ikänseñ - üzeñne üzeñ yaqlıy bel. Älbättä, monıñ öçen grajdannar cämğeyäte tözü kiräk».
Läkin sowet ideologiasendä tärbiälängän cämğeyättän grajdannar cämğeyäte yasaw awır. 90-nçı yıllar başındağı milli kütäreleş - Federal' üzäkneñ zäğıyflänü şartlarında ğına bula aldı. üzäk nığıp, töbäklärgä kem xuca ikänen kürsätä başlağaç, tatar keşese üz xoquqları öçen baş kütärüdän tartına başladı, yañadan üz xälenä künep, elekkeçä yäşäwgä rizalaştı. üz milli xoquqları öçen köräşü öçen tatar keşesenä berençe çiratta üzeneñ milli xislären xörmät itüe kiräk, qızğanıçqa qarşı, «sowet xalqı» itep tärbiälängän ölkän häm urta buın milli üzbilgelänüen qalqıtırğa, alğa quyarğa künekmägän.
Döres, şul uq unbiş yıl eçendä millätne tuplaw ölkäsendä şaqtıy eşlände kebek. Bötendönya tatar kongressı oyıştı, Räsäydä häm çit illärdä dä yäşäwçe tatarlar belän elemtälär urnaştırıldı, tatar milläteneñ «Tatarstan» töşençäsenä genä sıymıyça, Räsäy külämendäge küreneş ikäne açıqlandı. Bu ähämiätle etapnı berläşterü etabı dip atarğa da buladır. Yıl sayın Bötendönya tatar kongressı wäkilläre Qazanğa cıyıla, aralaşa, problemalar turında fiker alışa. Qızğanıçqa qarşı, soñğı yıllarda, tatar xalqınıñ üseş problemaları açıqlanğannan soñ, çığışlar alarnı qabatlawdan uzmıy. Tatarnıñ tarqawlığı, passivlığı, milli üzañ citmäwe, tatarnıñ yaña buını assimilasiagä bireşü - nikadär yöräk ärnep äytelsä dä, bu raslawlar raslaw bulıp qala birä. 2004 yılnıñ cäy aylarında uzğan Tatar yäşläre forumı da forması, eçtälege buyınça Zur kongressnı qabatlağanğa oxşıy. Forum ideyäse äybät bulsa da, anda ber närsä isäpkä alınmağan: anda kilgän yäşlär arasında çınlap eşläwçe häm eşlärgä teläwçelär 10-20 prosent qına. Ul 20 prosent keşene cıyu öçen forum uzdırıp toru kiräk ideme ikän? Bälki qalğan yäşlärne monıñ öçen maxsus uzdırıla torğan «tatar yäşläre könnärenä» çaqırırğa kiräk bulğandır?
Tatar yäşläre forumı könnärendä anıñ yegermedän artıq keşedän torğan byurosı saylandı. Forumdan soñ ber yıl ütsä dä, tatar yäşläre byuronıñ eşen haman da sizmi, diärgä bula. Döres, byuro yegetläre häm qızları monıñ belän töp eşlärennän buşağan aralarda ğına şöğellänä. Läkin milli ölkä härwaqıt böten köçeñne quyıp, ciñ sızğanıp eşläwne taläp itä, yuğıysä milli yäşlär oyışması isemdä genä bulaçaq.
TATAR YäŞLÄRENNÄN Nİ KÖTÄRGÄ?
Millätne bez berençe çiratta anıñ mädäniäte dip tanıybız. Dimäk, tatar xalqınıñ kiläçäk buını tatar mädäniätendä yäşägändä genä anı millät bularaq saqlanıp qaldı dip sanarğa mömkin. Tatar yäşlären milli mädäniätkä niçek tartırğa? Bu sorawğa cawapnı yäşlär üzläre genä taba ala. Çınlıqta, bügenge tatar milläte - anıñ yäşläre, çönki tağın 10-15 yıldan näq menä bügenge yäşlär tatar digän millät isemen yörtüçe xalıq bulaçaq. Nindi soñ alar, tatar yäşläre? Alar ölkän buınnan bik ayırılıp tora. Alar - bötenläy yaña säyäsi, iqtisadıy şartlarda tärbiälängän, çınlap qarağanda, başqa ildä üskän keşelär. Tatarstandağı tatar balaları tuğan tellärennän tıyunı belmi, kiresençä, tatar gimnazialärendä uqıp, mäktäplärdä tatar telen öyränü mömkinlege alğan. Tatar mädäniätenä, taríxına tıyu yuq, teläkläre bulsa, millätenä qağılışlı teläsä-qaysı mäğlumatnı tabıp, tanışa ala. Alar keşeneñ milli üzbilgelänügä xoquqı bar dip sanıy, küpçelegenä tatarlığınnan xurlanu xas tügel. Tatar yäşläre könnäre, Tatar yäşläre forumında şul sizelde: ölkän buın yäşlärne üz ülçäme belän ülçi, alarğa milli xisne tatarnıñ taríxı, danlı ütkäne turında söyläw aşa kertmäkçe bula. Berençe waqıtlarda bu aktual' bulğandır da. Ämma xäzer yäşlärgä bu qızıq tügel, alarğa bu ğına citmi. Alarğa yıllar buyı öyelgän komplekslardan arınırğa kiräk tä tügel, yäşlär, ölkän buın tuplağan täcribädän çığıp, yaña etapqa küçärgä, ikençe adım atlarğa teli. Bu adım - süzlärdän eşkä küçü bulırğa tieş.
Näq menä şul maqsat - tatar milläten torğınlıqtan çığaru öçen konkret eşlär mömkinlegen barlaw teläge Qazannıñ meñellığı könnärendä ber törkem zıyalı tatar yäşlären oçraşuğa cıydı. Alar arasında kübese jurnalistlar ide, çönki jurnalistlar härnärsädän xäbardar bulğan, cämğeyättä barğan üzgäreşlärne iñ berençe sizüçe keşelär.
Oçraşuda tuğan urtaq fiker mondıy: tatar yäşlären milli mädäniätkä tartu öçen tatarnıñ YäŞLÄR ÖÇEN QIZIQLI, BAŞQA MÄDÄNİÄTLÄR BELÄN YaRIŞA ALIRLIQ ŞÄhÄR KULTURASIN BULDIRU KİRÄK. Tatarlarda şähär kulturası yuq däräcäsendä, ä bügen tatarnıqı dip tanığan tübätäy, harmun, xalıq cırları h.b. - awılda tuğan kultura atributları. Tatar ruxı awılda yäşägändä tatarlıq şähärgä kilä tordı, bügenge tatar mädäniäte wäkilläre barısı da diärlek awıldan çıqqan keşelär. Alar şähärdä yäşäp tä, tatar kulturası saqçıları buldılar, çönki üzläre anda tärbiälängän, alar şul moxittä üzlären yaxşı xis itte. Läkin bügen tatar ruxı saqçısı bulğan awıl betü aldında tora. Betmäsä dä, tatar awılı monnan 20-30 yıl elek bulğan tatar awılı buludan tuqtıy, texnik proğress yärdämendä awılğa sivilizasia ütep kerä - tel, mädäniät, yäşäw räweşe yağınnan awıl şähär belän ber yassılıqqa keräçäk. Monıñ xaqında tığısız yazuçı-dramaturg, xalıq deputatı Tufan abıy Miñnullin inde özelep-özelep ber mäqäläsendä yazdı. Dimäk, tatar awılı betä, ä tatar şähärlärendä tatar ruxı yuq. Tatarstan şähärlärendä tatar moxite yuq, xätta tatar xalqınıñ ruxi watanı sanalğan Qazanda da tatar ruxı sizelmi. Zamança tatar mädäniäte barlıqqa kiterep ölgermäsäk, tatar mädäniäten awıldan şähärgä küçerep ölgermäsäk, tatar mädäniäte yuqqa çığaçaq digän süz.
Elekkeçä, tatar yäşläre awıllardan kilä tora, alar telne dä äybät belä, milli üzañı da bar. Ämma şähärgä kilgän tatar balası ul sıyfatlarına qullanış tapmıy, anıñ tel belüe, tatarlığı awılda ğına kiräk bulıp çığa. Şähärgä kilü belän, awıl balası anda xökem sörgän yäşlär mädäniäte formasın qabul itep ala - rus (amerika) mädäniätenä küçä. Şähär tulısı belän alternativadan tora - tatar balasına yaña mädäniät belän tanışırğa mömkinlek tua: härwaqıt yañağa, qızıqlığa omtılğan yäş keşe tatarnıqı bulmağan mädäniätne saylıy.
Şähärdä üskän tatar yäşläre belän xäl qatlawlıraq ta, çönki awıl yäşläre äle tatarça belsä, şähär yäşläre tatarça ipi-tozlıq qına belä, häm alarnı awıl mädäniäte belän qızıqsındıru ğömümän mömkin tügel. Şul uq waqıtta şähärdä üskän tatar yäşläre arasında abruylı wuzlarda uquçı, yäisä yaxşı belem alğan, üz ölkäsendä professional bulğan aldınğı yäşlär küp, häm ilneñ kiläçäge näq menä şundıylar qulında. Bezneñ burıç - alarnı milli kultura belän qızıqsındıru, häm alar tatar kulturasına tatarnıqı bulğanı öçen tügel, ä qızıqlı bulğanı öçen tartılırğa tieş.
Bez yäş keşe qızıqsınğan här ölkädä forması, eşläneşe belän zamança, eçtälege belän tatarça bulğan kultura tudırırğa tieşbez. Älegä tatar mädäniäte zamança bulam, dip, rus mädäniäten qabatlawdan yıraq kitä almıy. Forması buyınça zamança bulsa da, alarnıñ eçtälege tatarlıqtan yıraq tora. Näticädä, yäşlärdä ğorurlıq tulırası urında, alarda «tatarlar keşe artınnan qabatlawdan yıraq kitä almıy» digän toyğı qaldıra. üz yöze bulğan tatar şähär mädäniäte dip tatar teatrın ğına äytergä mömkinder, möğäyen. Kamal teatrı - şähärdä üskän tatar yäşläreneñ zamança milli mädäniät tudıruda mömkinleklären kürsätüçe ürnäk.
Meñellıq könnärendä oçraşuğa jurnalistlar kilüneñ tağın ber yağı bar - alar cämğeyättä üzañ tärbiäläwdä massaqüläm mäğlumat çaralarınañ rolen yaxşı añlıy. Ğömümän, bügen dönyada ber kulturanıñ ikençesen yawlap aluı küzätelä - bu informasiane keşeneñ añına salu räweşendä başqarıla. Amerika bezdän nindi yıraqta, ä Tatarstandağı keçkenä genä awılnıñ yäşläre Amerikanıñ niçek yäşäwe turında belep tora, alarça kienä. Tatar yäşlären milli mädäniätkä tartu ölkäsendä dä mäğlumat çaraları zur rol' uynarğa tieş. Bez bügennän ük tatar keşeseneñ, tatar yäşläreneñ uñay imidjın tudıra başlarğa tieş. Yäşlär dönyanı ike kategoriagä bülep qabul itä: bu - otstoy, ä monısı - kruto (kättä). Bez yäşlärgä «tatar bulu - kättä, tatarça söyläşü, tatar muzıkasın tıñlaw - kättä», - digän fiker salırğa tieşbez. Keşegä fiker, uy salunıñ ısulları ällä qayçan eşlängän, ul piar texnologialärdän böten dönya faydalana, bez, tatarlar da ul texnologialärne milli üseş maqsatında faydalanırğa tieşbez. Reklam nigezdä şäxeskä qorılğan. Yäğni, keşe nindi dä bulsa äyberne ikençe keşe aşa qabul itä: ğädättä ekranda zamança, aldınğı, uñışlı keşe obrazı kürsätelä, reklam qarağan keşeneñ aña oşıysı kilü teläge tua. Şäxes obrazı yanına reklamlarğa telägän äyberneñ obrazı kiterep quyıla, häm reklam qarağan keşe bu ike obraznı beryülı qabul itä, şäxes obrazınıñ sıyfatları reklamlarğa telägän äybergä dä küçä. Şul sxema buyınça bez tatar millätenä da imidj yasıy alabız - bezneñ bügen ük ekrannan kürsäterlek uñışlı, belemle, şul uq waqıtta tatarça belüçe zamança yäşlärebez bar.
Dimäk, milli yañarış nigezendä tatar şähär mädäniäte, iñ berençe çiratta yäşlär mädäniäte tudıru yataçaq. Tatar däwläte territoria yağınnan bäysezlek alır bälki qayçan da bulsa, ämma bügen bez yäşlärne üz milli mädäniätebezgä qaratırğa, alarğa milli rux señderergä tieşbez. Tatar keşeseneñ berençe çiratta ruxı bäysez bulırğa tieş, annarı anda territoriäl bäysezlek öçen köräşü teläge tuaçaq.
«YZEBEZ» - YANA BUIN HEREKETE
Augustta ütkän oçraşuda uq tatar yäşlärenä fikerdäşlär tuplaw, ber üzäk tiräsendä berläşü kiräklege äytelde. Bu säyäsi oyışma bulırğa tieş tügel. Tatar yäşläre berläşep, tatar milläten saqlap qaluda härkem üz köçennän kilgänçä qatnaşırğa äzer ikänleklären belderergä tieşlär.
15 öktäber - Xäter könendä Qazanda oyışmanıñ initsiativ törkeme cıyılıp, oyışmanıñ formasın häm isemen uyladı. Ul «ÜZEBEZ - yaña buın xäräkäte» dip atalaçaq. Oyışmanıñ dewizı - «Millätebez yazmışı ÜZEBEZneñ qulda».
İnitsiativ törkemgä 6-10 keşe kerä, alar üz çiratında hönäri mömkinleklärennän çığıp, üz kompetensialäre ölkäsendä fikerdäşlär tuplaw belän şöğellänäçäk. Mäsälän, tatar «Yaña milli mädäniät» ideyälärın taratu öçen Tatar jurnalistları berlege buldıru, tatar xatın-qızınıñ döres obrazın tudıru öçen «Tatar qızları klubı», alda äytelgän «Tatar alternativ muzıkası üzäge», zıyalı tatar yäşlärenä yal itü klubı, häm başqalar. Bälki kiläçäktä tatar keşeseneñ milli xoquqları bozılğan oçraqlarnı kürep alıp, alarnı sudta yaqlaw öçen yüristlar berlege dä buldıru kiräkter.
Koordinasion üzäk üz aldına tağın ber maqsat quya: tatar yäşlärenä milli tärbiä birü konsepsiasen buldıru, anı tözü eşenä ğälimnär, jurnalistlar, däwlät strukturalarında eşläwçelär h.b. belgeçlärne tartu. Dimäk, oyışma eşçänlege teoretik häm ğämäli yünäleşlärdä baraçaq: berençedän, konkret yäşlärne konkret eşlärgä tartu, şähär mädäniäte tudıruda tatar yäşläreneñ mömkinleklären real' faydalanu, ikençedän, yäşlär öçen milli ideyä tabu, alarnı bu ideyä yärdämendä berläşterü.
Ber qarağanda qatlawlı bulıp toyılğan bu maqsat çınlıqta ğädi formulírovqağa iä: bügen Tatarstan xökümäteneñ «tatar xalqınıñ üseş programması» yuq. Bu programma näq menä zamança tatar mädäniäten üsterüne küzdä totarğa tieş: monda sabıy balalar öçen tatar multfilmnarı, küptörle zamança komputer uyınnarı, tel öyrätüçe programmalardan başlap, tatar kinosı buldıru, zamança tatar muzıkasın çit illärdäge festiwällärdä yañğırata alırlıq muzıka törkemnäre buldıru häm başqa bik küp zamança mädäniät küreneşe bulğan äyberlär. Bolar yäşlärneñ üz köçe belän genä başqarıla almıy. Yäşlär üz yağınnan bulğan belemnären, sälätlären, ostalıqların bu yünäleştä eşkä cigä ala. «ÜZEBEZ - yaña buın xäräkäte» neñ maqsatı da, möğäyen, şundadır: zamança tatar mädäniäte barlıqqa kiterügä sälätle yäşlärne tabıp, alarnı tuplaw, icadi berläşmälär tözü, quldan kilgänçä eşne başlap cibärü, alğa maqsatlar quyu. Real' proektlar tözelgän oçraqta, alarnı tormışqa aşıru öçen aqça tabu mömkin bulaçaq. Bez real' eşlär belän Tatarstan xökümäteneñ iğtibarın cälep itärgä tieşbez, initsiatíwa yäşlärneñ üzennän çığarğa tieş. Bez, yäşlär, kemder quşqannı kötep yatmasqa, berençe adımnı ÜZEBEZ yasarğa tieş.
YaÑA BUIN HÄM MİLLİ MATBUĞAT
Yaña buın «Üzebez» xäräkäteneñ eş yünäleşläreneñ berse – tatar yäşläreneñ şähär şartlarındağı subkulturasın öyränü, yäşlärneñ milli moxiten kiñäytügä yärdäm itü. Bu eş küp törle problemalarnı, tiz arada xäl iteläse mäsälälärne üz eçenä ala. Şularnıñ berse – YäŞLÄR häm TATAR ĞAMMÄWİ MÄĞLÜMAT ÇARALARI.
Tatar matbuğatınıñ şähär şartlarında abruyı tübän. Ni öçen? Närsä eşlärgä kiräk?
«Üzebez» yaña buın yäşlär xäräkäte, problemalarnı añlap, annan çığu, yäğni şähär şartlarında tatar matbuğatınıñ taralış dairälären kiñäytü häm şähär mädäniäten formalaştırudağı rolen açıqlaw öçen, kiräkle tikşerenülär ütkärde, törle ölkälärdäge belgeçlärgä möräcäğät itte. Wäzğeyät tağın da kiñräk, tiräntenräk tikşerüne, kiçektergesez räweştä çişüne taläp itä. Şuşı maqsattan 2005 yılnıñ 2 deqäbrendä TR Jurnalistlar berlegeneñ brifinglar zalında «Yaña buın häm matbuğat» dip isemlängän tügäräk östäl utırışın uzdırdı.
Älege çarada qatnaşuçılar, ekspertlar häm qunaqlar itep Tatarstan Respublikası xökümäte wäkilläre, «Tatmedia» respublika agentlığı citäkçelege; Germaniadän, Mäskäwdän, Tömännän, Başqortostannan häm Räsäyneñ bütän töbäklärennän häm Tatarstannan tanılğan ğälimnär, sotsioloğlar, respublikanıñ äydäp baruçı tatar gazetaları jurnalistları, baş möxärrirläre, cämäğät eşlekleläre qatnaştı.
Tügäräk östäldä alıp barılğan söyläşü näticäsendä qabul itelgä qarar punktlarınıñ berse daimi eşläp toruçı tatar press-klubın, yäğni Matbuğat klubın buldıru turında ide. Ozaqqa suzmıyça, 15 dekäberdä Qazannıñ TR Jurnalistlar berlege binasında Matbuğat klubı berençe oçraşunı "Tatarça roq muzıka: mif yäki çınbarlıqmı?" digän temağa bağışlap eşen başlap ta cibärde. Şulay uq matbuğat klubınıñ «Alternativ yäşlär subkulturası», «Tatar brendı», «Tatar cırı yazmışı», «Milli imidj» utırışları, «Gölzadä» ícat studiase belän berlektä alternativ tatar muzıkasın täqdir itü kiçäläre uzdırıldı. Yäşlär Matbuğat klubınıñ utırışların daimi räweştä atna sayın Çärşämbe könne ütkärergä buldılar. Çirattağı utırışlarnıñ temaları da bilgele: Millät häm ekologik moxit, Qazannıñ milli yöze, Tatar tele yazmışı, Milli mäğärif mäsäläläre, Tatar telewideniesı, Íslam häm tatar donyäsı h.b.
Monnan tış «ÜZEBEZ» xäräkäte TR «Tatmedia» massaqüläm kommunikasialär agentlığı belän berlektä, ekspertlarnıñ kiñ wäkilçelegen cälep itep, respublika jurnalistlarınıñ belemen kütärü bazasın, mäsälän, İnstitutın oyıştırırğa qarar itte. Hönäri ostalıqnıñ däräcäsen arttıru häm yañaça belem birü tügäräk öställär, seminärlar, treninglar, master-klasslar h.b. formasında ütä ala. Älege çaralarda, belgeçlär bularaq, quyılğan problemalar häm mäsälälär buyınça kürenekle säyäsi häm ictimağıy eşleklär, fän, mäğärif, mädäniät ähelläre qatnaşırğa mömkin. Älege institut tatar jurnalistlarınıñ üzara aralaşu däiräsen kiñäytergä, aktual' mäğlümat almaşırğa, hönäri häm qorporatív berdämlekne tergezügä säbäpçe bula alır ide. Bu – Massaqüläm mäğlümat çaraları wäkillärenä ilebezdäge äydäwçe ekspertlarınıñ «üz awızlarınnan çıqqan» qızıqsındıruçı mäğlümat alırlıq, turıdan-turı soraw birerlek yaña qanal da bulır ide.
YaÑA BUIN HÄM TATAR TELE YaZMIŞI
Qazanda ğına da yıl sayın törle mäktäplärdän, urta belem birü yortlarınnan 16 meñgä yaqın bala tatar telen öyränep çığa. Şuña qaramastan, Qazanda tatar telendä söyläşüçelär ällä ni artmıy. Tatar yäşläreneñ küpçelege tuğan telen, tatar taríxın, mädäniäten belmi, anı belergä omtılmıy da. Milli üzañıbıznıñ möhim öleşe bulğan telebezne saqlaw häm qullanışqa qaytarunı bez maqsat itep quyabız ikän, monıñ öçen tieşle ğämällär yaña tatar yäşlär medeniäten buldıru belän genä çiklänep qala almıy.
Älbättä tatar teleneñ abruyı tübän bulunıñ töp säbäben tatar teleneñ çınında däwlät tele bulıp qabul itelmäwendä kürergä kiräk. Ägärdä ictimağıy oyışmalar däwlät häm Tatarstana Xökümäte belän berlektä bügenge köndä tatar telen yaqlaw häm üsterü öçen xälitkeç çaralar qullanmasa, telebezneñ kiläçäge faciğäle bulaçaq. Tiz arada xäl iteläse çaralarnıñ qayberlären genä äytep uzabız:
- telen belmägän yäşlär öçen tatar tele buyınça äzerlek qursları oyıştıru
- tatar litsey-gimnazialärdä däreslärne milli teldä alıp barırğa ireşü
- tatar ğailälärendä tatar telendä söyläşüne maqsat itep quyu
- uramnardağı tatarça yazulardağı xatalarnı tiz köndä beterü, tatar telen, tatar milläten kimsetä torğan küñel qaytarğıç mısqıllı tärcemälärgä yul quymawnı sorap, cämäğätçelek isemennän xakimiatkä xat yullarğa
- Tatarstan xalıqları telläre turında Zaqon nigezendä şiğärlärne, çaqırularnı, iğlan belderülärneñ tatar telendä dä yazıluın taläp itep predpriatie citäkçelärenä cämäğätçelek isemennän xatlar yullarğa häm alarnıñ ütälüenä ireşergä.
Tatar telen saqlaw mäsäläläre «ÜZEBEZ» Yaña buın xäräkäte plannaştırğan Matbuğat klubı utırışlarınıñ bersendä qaralaçaq. Tatar tele yazmışına bitaraf bulmağan cämağatçelekne bez elege söyläşügä çaqırabız.