Turk Dunyasinin En Eski Zeka Oyunu Dokuz Kumalak (Mangala) Paneli
Abdulvahap Kara
Turk Dunyasinin En Eski Zeka Oyunu Dokuz Kumalak (Mangala) Paneli
Turk Dunyasinin en eski zeka oyunu olarak kabul edilen dokuz kumalak oyunu Istanbul Universitesi Avrasya Enstitusundeki panelin konusunu teskil etmektedir. Tarihi arastirmalar binlerce yillik bir mazisi olan bu oyunun Sakalar, Hunlar, Gokturkler ve daha sonra Selcuklular, Karahanlilar, Osmanli donemlerinde oynandigini gostermektedir.
Gunumuzde pek cok Turk halkinda unutulan bu oyun, konar gocer bozkir hayatini son yuzyillara kadar devam ettiren Kazak Kirgiz, Turkmen ve Altay gibi bazi Turk halklari arasinda muhafaza edilmektedir. Bu oyunun son yillara kadar dokuz tas veya mangala adiyla Anadolu’da da oynandigi bilinmektedir.
Buna benzer oyunlarin Afrika, Ortadogu ve hatta bazi Uzakdogu halklarinda da oldugunu goruyoruz. Bu oyunlar bolgelere gore bazi kucuk farkliliklara arz etmekte ve "Abalala'e", "Ayoayo", "Bao", "Bechi", "Deka", "Gabata", "Gamacha", "Giuthi", "Njombwa", "Nsumbi", "Qelat", "Coban Oyunu", "Wari", “Owari” ve “Wouri” gibi isimler almaktadir. Tum bu oyunlara genel olarak Arapca “hareket ettirmek” manasina gelen “mankala” oyunlari denmektedir.
Turklerdeki dokuz kumalak ile diger mankala turlerindeki bir diger onemli fark oyunun muhtevasinda yatmaktadir. Dokuz kumalakta Turklerin asker millet olmalarinin yansimalari gorulurken diger mankala turlerinde taslar genelde “tohum” adini almakta ve taslari hareket ettirme ise “tohum sacma” olarak ifade edilerek ziraatci toplumlarin ozelliklerini musahede etmekteyiz.
Milletlerin kendi milli zeka oyunlarinin olmasi, milli alfabelerinin olmasi gibi onemli bir kulturel ozellik oldugunu dikkate aldigimizda dokuz kumalak, dokuz tas veya mangala dedigimiz bu oyunu canlandirmanin gerekliligi aciktir. Turk Dunyasinda Kazakistan bu konudaki calismalarda onde gitmektedir. Son yillarda bir Dokuz Kumalak Federasyonu kurulmustur. Panelde federasyonun bir temsilcisi bu konuda bilgi verecektir.
Turkiye’de ise yeni yeni gundeme gelmekte olan mangala Uc Renk Organizasyonun Turkiye’de ilk defa mangala oyun tahtasini uretmesi ile yayginlik kazanma surecine girmistir.
Mangala oyunu gecmisi ve gelecegiyle 15 Aralik 2009 tarihinde Prof. Dr. Hayati Tufekcioglu’nun baskanligini yaptigi Avrasya Enstitusunde masaya yatirilacaktir.
Konusmacilar: Maksat SOTAYEV (Kazakistan Dokuz Kumalak Federasyonu Baskan Yardimcisi), Doc. Dr. Abdulvahap KARA (Mimar Sinan Guzel Sanatlar Universitesi) Serdar Asaf CEYHUN (Uc Renk Organizasyon temsilcisi)
Kulturel degerlerimize sahip cikalim, yapilan calismalari destekleyelim. Dokuz Kumalak oyununa destek olarak panel ev sahipligini ustlenen Avrasya Enstitusu Baskani Sayin Prof. Dr. Hayati Tufekcioglu’na huzurlarinizda tesekkuru bir borc bilirim.
Saygilarimizla, Istanbul, Abdulvahap Kara |
